سەنات سپيكەرى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ توراعالىعىمەن پالاتا وتىرىسى ءوتىپ, سەناتورلار كولىك قوزعالىسىن ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭداردى قاراپ, دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جولدادى.
دەپۋتاتتار باستاماشى بولدى
وتىرىس بارىسىندا دەپۋتاتتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە جەكەلەگەن كولىك قۇرالدارى تۇرلەرىنىڭ ءجۇرۋىن ۇيىمداستىرۋ جانە جول قاۋىپسىزدىگىن تسيفرلاندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنە جەكەلەگەن كولىك قۇرالدارى تۇرلەرىنىڭ ءجۇرۋىن ۇيىمداستىرۋ جانە جول قاۋىپسىزدىگىن تسيفرلاندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭداردى ەكى وقىلىمدا قارادى.
زاڭداعى جاڭا نورمالارعا دەپۋتاتتار باستاماشى بولدى. ولار كولىك قۇرالدارىنىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىنىڭ قوزعالىسى كەزىندە تۋىندايتىن ماسەلەلەردى قۇقىقتىق رەتتەۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, جول اپاتتارىن ازايتۋعا ارنالعان. ماسەلەن, قۇجاتتاردا كورسەتىلگەن نورمالارعا سايكەس موپەدتەر مەحانيكالىق كولىك قۇرالدارىنىڭ تىزبەسىنە ەنگىزىلىپ, ولار ءۇشىن مىندەتتى مەملەكەتتىك تىركەۋدى بەلگىلەۋ كوزدەلگەن. سونداي-اق كولىك جۇرگىزۋشىلەرىن وقىتۋمەن قاتار جولاۋشىلار تاسىمالى قاۋىپسىزدىگىن كۇشەيتۋگە ارنالعان بىرقاتار قوسىمشا تالاپ ەنگىزىلىپ وتىر.
سەنات توراعاسى زاڭدارعا قاتىستى پىكىر ءبىلدىرىپ, ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە تىركەلەتىن جول اپاتتارى قوعامدى قاتتى الاڭداتىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق ول مەملەكەت باسشىسى بۇل ماسەلەگە بىرنەشە رەت نازار اۋدارعانىن ايتتى.
«پرەزيدەنتىمىز جولداۋدا جول قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە توقتالدى. بۇگىن قارالعان زاڭدار جول قوزعالىسىن ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭنامانى ودان ءارى جەتىلدىرۋدى كوزدەيدى. جول قاۋىپسىزدىگىن ودان ءارى تسيفرلاندىرۋ ءىسى دە نازاردان تىس قالعان جوق. ماقۇلدانعان زاڭدار جولداعى قاۋىپسىزدىكتى ارتتىرۋعا ءوز سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ سەنەمىز», دەدى م.اشىمباەۆ.
سونىمەن قاتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنە جەكەلەگەن كولىك قۇرالدارى تۇرلەرىنىڭ ءجۇرۋىن ۇيىمداستىرۋ جانە جول قاۋىپسىزدىگىن تسيفرلاندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ ارقىلى اقبتك-ءنىڭ 15-بابىنا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ قاراستىرىلعان. ونىڭ ىشىندە كولىك قۇرالىنىڭ بەلگىلەنگەن قوزعالىس جىلدامدىعىنان رۇقسات ەتىلگەن مولشەردەن ساعاتىنا 60 جانە ودان دا كوپ كيلومەترگە اسقان جۇرگىزۋشىلەر ءۇشىن نەعۇرلىم قاتاڭ اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك كوزدەلگەن. سونداي-اق قايتالاما قۇقىق بۇزۋشىلىقتار ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ قوسىمشا شارالارى جانە باسقا دا تەتىكتەر قولعا الىنادى.
ساپاسىز جول ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا كەدەرگى
پالاتا وتىرىسىندا سەناتورلار دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جولدادى. ماسەلەن, دەپۋتات جانبولات جورگەنباەۆ الماتى وبلىسىنىڭ كەگەن اۋدانىنداعى اۆتوموبيل جولدارى مەن الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ جاي-كۇيىن سىنعا الدى. ساپاسىز جول قايىڭدى, كولساي كولدەرى جانە شارىن شاتقالى سياقتى تۋريستىك ورىندارعا جەتۋگە ۇلكەن كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر.
سەناتوردىڭ مالىمەتىنشە, جۇرگىزىلگەن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى تالداۋ بارىسىندا كەيبىر كومپانيالاردىڭ قولدانىستاعى زاڭنامانىڭ جەتىلمەگەنىن پايدالانا وتىرىپ, اۆتوموبيل جولدارى مەن الەۋمەتتىك وبەكتىلەردى سالۋ نەمەسە كۇردەلى جوندەۋ جونىندەگى جۇمىستاردى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كونكۋرستارىن نەگىزسىز ۇتىپ الاتىنىن كورسەتەدى.
«قارجى مينيسترلىگىنە ەلەكتروندىق دەپوزيتاريدى دۇرىس جۇرگىزۋ بويىنشا باقىلاۋدى كۇشەيتۋدى تاپسىرۋىڭىزدى سۇرايمىز. ويتكەنى كوپتەگەن كومپانيانىڭ راستالعان جۇمىس تاجىريبەسى ساتىپ الۋ نىساناسىنا سايكەس كەلمەيدى. وسىلايشا, نىسانداردى سالۋ مەرزىمدەرى ءۇزىلىپ, بيۋدجەت قاراجاتى ءتيىمسىز جۇمسالىپ جاتىر», دەدى دەپۋتات.
سونداي-اق الماتى وبلىسىنىڭ تۋريستىك نىساندارىنا اپاراتىن اۆتوموبيل جولدارىنىڭ جاي-كۇيى دە وزەكتى. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, «كولساي كولدەرى», «شارىن», «ىلە-الاتاۋ» ۇلتتىق پاركتەرى سياقتى كورنەكتى نىساندارعا باراتىن كوپتەگەن تۋريست اۆتوموبيل جولىمەن جۇرگەن كەزىندە ەلەۋلى پروبلەمالارعا تاپ بولادى. ولاردىڭ قاتارىندا جول جامىلعىسىنىڭ ساپاسىزدىعى, جول ينفراقۇرىلىمىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, قىس مەزگىلىندە ءجۇرۋ مۇمكىندىگىنىڭ ناشارلىعى جانە باسقا دا ماسەلەلەر بار.
«ايماقتىڭ كولىك ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋ ءۇشىن كەگەن اۋدانىنداعى قايىڭدى كولىنە اپاراتىن جولدى, مىڭجىلقى-شارقۇدىق جولى مەن ۇيعىر اۋدانىنداعى شارىن شاتقالىنا اپاراتىن جولداردى كۇردەلى جوندەۋ كەرەك. وسى ماسەلەلەردى شەشۋ ايماقتىڭ الەۋەتىن نىعايتۋعا جانە تۋريستىك اعىننىڭ ارتۋى ەسەبىنەن وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەدى», دەدى سەناتور ج.جورگەنباەۆ.
اۋىلدا جۇمىس ورنى تاپشى
سەناتور سەرىك شايداروۆ اۋىلدىق جەردە ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنىڭ تومەندەگەنىنە, «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسىنا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ قاجەت ەكەنىنە نازار اۋداردى. ول اتالعان باعدارلاما بويىنشا الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالار ارقىلى اۋىل تۇرعىندارىنا نەسيە بەرۋدى ۇسىندى. بۇل رەتتە «اۋىل اماناتى» باعدارلاماسىن نەگىزگە العان ابزال ەكەنىن ايتتى.
2019 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسى اۋىلدىق جەردە ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋدى كوزدەيدى. 2014-2023 جىلدار ارالىعىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 524 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ, 1 800 اۋىلدا 5 مىڭنان اسا جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك تۋدى. دەگەنمەن سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, باعدارلامادا تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن اشۋ كورسەتكىشى جوق, بۇل اۋىلدى دامىتۋدىڭ الەمدىك تاجىريبەسىنە قايشى كەلەدى. مۇندا تابىس دەڭگەيى مەن جۇمىسسىزدىق سياقتى ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر باستى ءرول اتقارادى. سونداي-اق ول ەلىمىزدە كەيىنگى 20 جىلدا 1 404 اۋىلدىڭ جويىلىپ كەتكەنىن, بۇل اۋىلدىق ايماقتارعا قاتىستى مەملەكەتتىك ساياساتتى قايتا قاراۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى.
«مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ قاتىسۋىمەن بولىنەتىن بارلىق نەسيەنى «اۋىل – ەل بەسىگى» بويىنشا اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى قارجىلاندىرۋمەن بايلانىستىرۋ جانە نەگىزگى ينديكاتوردى وسى اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردەگى سالالار بويىنشا جالپى قوسىلعان قۇننىڭ جىل سايىنعى وسۋىنە مونيتورينگ جۇرگىزە وتىرىپ, جاڭا تۇراقتى جۇمىس ورىندارىنىڭ اشۋدى ايقىنداۋ ۇسىنىلدى. قالىپتاسقان جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, نەگە ينفراقۇرىلىمعا ميللياردتاعان سوما قۇيىلاتىن اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە بولىنگەن نەسيەلەر مەن بيزنەس اشۋ بويىنشا تالداۋ جوق دەگەن سۇراق تۋىندايدى. «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسىنىڭ ماقساتى – وسى اۋىلدارداعى ەكونوميكالىق ءوسۋ ولشەمى ارقىلى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ. ءىس جۇزىندە بيۋدجەت قارجىسىن ادەتتەگىدەي يگەرۋ ءجۇرىپ جاتىر, ال تۇراقتى جۇمىس ورىندارى اشىلماسا, مەملەكەت سالىنعان قارجىدان ءتيىستى ناتيجە الا المايدى», دەدى سەرىك شايداروۆ.
سەناتوردىڭ ۇسىنىسى اۋىلدىق وڭىردە ەكونوميكالىق دامۋعا جانە جاڭا تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن اشۋعا باسا نازار اۋدارا وتىرىپ, «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسىنا كەشەندى تالداۋ جۇرگىزۋ قاجەتتىگىنە نەگىزدەلەدى. دەپۋتات «اۋىل اماناتى» باعدارلاماسىن ۇلگى ەتە وتىرىپ, اۋىل تۇرعىندارىنا اكك ارقىلى نەسيە بەرۋدى دە ۇسىندى. سەبەبى «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسى بويىنشا جوبالاردى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار قالىپتاستىرىپ, اۋىلداردا جۇمىس ورىندارىن اشۋدى جانە ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدى ۇيلەستىرۋدى ۇسىنىپ وتىر.
يمپورتقا تاۋەلدىلىكتەن قاشان ارىلامىز؟
ساكەن ارۋباەۆ قانت يمپورتىنا تاۋەلدىلىك ماسەلەسىن شەشۋدى كوزدەيتىن باسىمدىقتارعا توقتالدى. ولاردىڭ قاتارىندا ينۆەستيتسيا تارتۋ, قانت قىزىلشاسىن وڭدەۋگە ارنالعان ينفراقۇرىلىمدى جاقسارتۋ سياقتى ناقتى ىستەر بار.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, يمپورتقا تاۋەلدىلىكتى ازايتۋ, ستراتەگيالىق اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى رەتىندە قانت قىزىلشاسى سالاسىن قولداۋ – ەندىگى باستى مىندەت. دەگەنمەن قانت ءوندىرۋ سەكتورىندا ەسكىرگەن تەحنولوگيا, كليماتتىڭ وزگەرۋى جانە يمپورتقا تاۋەلدىلىك سياقتى پروبلەمالار ساقتالىپ تۇر. مەملەكەتتىڭ قولداۋى, ونىڭ ىشىندە قانت قىزىلشاسىن سۋبسيديالاۋدى ۇلعايتۋ ەگىس القاپتارىنىڭ 13,4 مىڭ گەكتاردان 25,2 مىڭ گەكتارعا دەيىن وسۋىنە ىقپال ەتتى. بۇل جالپى ءونىم كولەمىن 1,2 ملن تونناعا دەيىن جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. دەگەنمەن قانتتى وڭدەۋ پروبلەماسى وزەكتى, ويتكەنى جۇمىس ىستەپ تۇرعان زاۋىتتار فەرمەرلەر وندىرەتىن بارلىق قىزىلشا كولەمىن وڭدەي المايدى.
دەپۋتات بارلىق وسىرىلگەن قانت قىزىلشاسى تولىق وڭدەلسە دە, بار بولعانى 120 مىڭ توننا قانت الىناتىنىن, ال ەلىمىزدىڭ جىلدىق قاجەتتىلىگى 550 مىڭ توننانى قۇرايتىنىن, بۇل ءبىزدى يمپورتتىق قانتقا تاۋەلدى ەتەتىنىن باسا ايتتى. سەناتور ۇكىمەتكە وڭدەۋشى زاۋىتتاردىڭ قۋاتىن ۇلعايتۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيا تارتۋ, نەگىزگى وڭىرلەردە جاڭا كاسىپورىندار سالۋ, قانت قىزىلشاسىن قايتا وڭدەۋ ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋ, تاسىمال شىعىندارىن ازايتۋ, قانت قىزىلشاسىن ساقتايتىن قويمالار سالۋ, ەگىن شىعىنىن ازايتۋ, وڭدەۋ كولەمىن ۇلعايتۋ بويىنشا شارالار قابىلداۋدى سۇرادى.
سونىمەن قاتار وتىرىس بارىسىندا سەناتور ەۆگەني بولگەرت ەلدەگى كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ ساپاسى جانە مامان دايارلاۋ ءىسى ەڭبەك نارىعىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس كەلمەيتىنىن ايتتى. سەناتور ءتيىستى مينيسترلىكتەرگە ماسەلەنى شەشۋگە ارنالعان بىرقاتار ۇسىنىس جولدادى. ونىڭ ىشىندە جاڭا جوبالاردى جانە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر مەن وقۋ باعدارلامالارىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى دە بار.
امانگەلدى نۇعمانوۆ اگروونەركاسىپتىك كەشەنگە نەسيە بەرۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ, ءتيىستى ەرەجەلەردى قايتا قاراۋدى, سونداي-اق ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ايقىندايتىن باسىم جوبالاردى نەسيەلەۋدى ەنگىزۋدى ۇسىندى.
سەناتور سۇلتان دۇيسەمبينوۆ اگروونەركاسىپتىك سالانى ودان ءارى دامىتۋ جونىندەگى شارالارعا توقتالدى. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, تەمىرجول ينفراقۇرىلىمىنىڭ توزۋى, مانەۆرلىك لوكوموتيۆتەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى جانە شەكارالىق وتكەلدەردەگى كەپتەلىستەر لوگيستيكاعا قاتىستى ماسەلەلەردى شەشۋدە قيىندىق تۋعىزىپ كەلەدى.
ال جاننا اسانوۆا كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورداعى كومپلاەنس-قىزمەتتەر جۇمىسىنىڭ تيىمسىزدىگىنە نازار اۋداردى. ۇسىنىلعان ناقتى شارالاردىڭ ءبىرى –بۇرىنعى مەملەكەتتىك جانە ساياسي قىزمەتشىلەردى سول سالاعا نەمەسە ناقتى ۆەدومستۆولىق باعىنىستى قۇرىلىمعا جەتەكشىلىك ەتكەن كوممەرتسيالىق جانە كۆازيمەملەكەتتىك قۇرىلىمدارعا جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا تىيىم سالۋ مەرزىمىن ۇلعايتۋ.
سەناتور بەكبولات ورىنبەكوۆ قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتار مەن ستيحيالىق پوليگوندار ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن اتالعان قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋشىلەرگە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قولداۋ كورسەتۋ كەرەكتىگىن ايتسا, اينۇر ارعىنبەكوۆا وتاندىق فارماتسەۆتيكالىق ءوندىرىستى قورعاۋ ءۇشىن ۇلتتىق تىركەۋ نورمالارىن ساقتاۋ ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيدى. سەناتور ەاەو-نىڭ اقپاراتتىق جۇيەسىندەگى كەمشىلىكتەرگە بايلانىستى تۋىنداپ وتىرعان قيىندىقتارعا دا توقتالىپ ءوتتى.
تالعات ءجۇنىسوۆ ۇكىمەتتىڭ نازارىن بۇقارالىق سپورتتى دامىتۋ ءۇشىن دەنەشىنىقتىرۋدى ىلگەرىلەتۋدىڭ ماڭىزىنا اۋداردى. دەپۋتات مەكتەپتەردە بۇل باعىتتا ساباقتان تىس جۇمىستى ارتتىرۋدى, قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ پەداگوگتەرىن جۇمىلدىرىپ, مەكتەپتىڭ سپورتتىق كۇنتىزبەسىن قالىپتاستىرىپ, سپورت كلۋبتارى مەن مامانداندىرىلعان سىنىپتار قۇرۋدى ۇسىندى.