ءباسپاسوز بەتىنە شىققان ءارتۇرلى ماقالالار مەن كەرەكتى گازەت قيىندىلارى سۇرىپتالعان كوك پاپكامدى اقتارىپ وتىرعاندا, كوزىمە وتتاي باسىلعان ەسكى گازەت ءوتكەن كۇندەرگە ءسال شەگىنىس جاساتقان ەدى. سوعىستا حابارسىز كەتكەن اتاسى جايلى ارمانداي اڭگىمەلەگەن جىگىتتىڭ جان سىرى بولاتىن بۇل.
ارقالىق پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ تۇلەگى باتىرجان توعايباەۆ: “مەن سىزگە اتامنىڭ ءىنىسى ءجامالي تورعاەۆ تۋرالى ايتسام با دەپ ەدىم. الايدا, ۇلكەن كىسىلەردەن ەستىگەن ەستەلىكتەر بولماسا, ول كىسىنى ءوزىم كورگەن جوقپىن. ال مىنا گازەتتەگى جاۋىنگەردىڭ سۋرەتىن كورگەن تۋىستارىمىز: ء“دال ءوزى” دەيدى”, دەپ, ابدەن سارعايىپ, ەسكىرە باستاعان گازەتتى ماعان ۇسىنعان بولاتىن. باتىرجاننىڭ قولىنداعى “لەنينشىل جاس” گازەتىندەگى ماقالا 1971 جىلى جارىق كورگەن ەكەن. سول كەزدە جازۋشى قالاۋبەك تۇرسىنقۇلوۆتىڭ “الىستا قالعان اعالار” اتتى ماتەريالى جانە سوعان بايلانىستى رەداكتسياعا كەلىپ تۇسكەن حاتتار جاريالانعان گازەتتىڭ اسقان ۇقىپتىلىقپەن, قادىرلەي ساقتالعاندىعى بايقالادى. ونداعى وقىرمان حاتتارىنىڭ كوپشىلىگىنە ارقاۋ بولعان نارسە “كىم بولدى ەكەن وسى اعا؟” اتتى تاقىرىپپەن شىققان قازاق سولداتىنىڭ سۋرەتى. قاي حات اۆتورى بولماسىن, بۇل بەلگىسىز جاۋىنگەردى ءوز تۋىسىنا ۇقساتادى. سۋرەت – چەحوسلوۆاكيادا شىققان “ماڭگىلىككە بىرگە” دەگەن كىتاپتان الىنعان, اۆتورى بەلگىسىز.
حات جولداۋشى ءجامالي تورعاەۆتىڭ قارىنداسى يسمايلوۆا جامال اپاي سۋرەتتەگى جاۋىنگەردىڭ ءوز اعاسى ەكەنىن قولىنان تانىعانىن ايتادى. سەبەبى, ءجاماليدىڭ سول قولىنىڭ شىناشاعى بالا كەزىنەن كەمىس ەكەن. سۋرەتتى انىقتاپ قاراعان ادامعا شىنىندا دا بۇل كەمىستىك ايقىن بايقالادى. بىراق رەداكتسياعا سالىستىرۋ ءۇشىن جىبەرەتىن جاۋىنگەر ءجاماليدىڭ سۋرەتى ەلدە قالماپتى. ال مۇنداي فوتولاردى سالىستىرىپ كورمەي, انىق سول كىسى دەپ كەسىپ ايتۋ قيىنعا سوققان.
سۇراپىل سوعىس قانشاما وشاقتى ويرانداپ, قانشاما عۇمىردى ءۇزدى دەسەڭىزشى. بۇل سويقاننىڭ لاڭى تورعاەۆتار وتباسىن دا شارپىپ ءوتىپتى. وسى اۋلەتتەن قان مايدانعا اتتانعان ءجامالي مەن ونىڭ كىشى ءىنىسى ءابدۋالي ەلگە ورالماعان. ءجامالي تورعاەۆ جاس شاعىنان-اق ەتى تىرىلىگىمەن كوزگە ءتۇسىپ, اۋىلداستارىنا دەگەن قامقورلىعىمەن قادىرى ارتىپ, اۋىزعا ىلىگىپ جۇرگەن ايتۋلى ازامات بولىپتى. اۋەلى مولدادان وقىپ حات تانىپ, كەيىن قوستاناي وبلىسىنىڭ ناۋىرزىم اۋدانىنداعى شولاقساي ورتا مەكتەبىندە ورىسشا ءبىلىم الادى. كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ جان كولحوزداستىرۋ كەزەڭىنەن باستاپ, باسقارۋ جۇيەلەرىندە جۇمىس ىستەپ, سوعىستىڭ الدىندا كولحوز باسقارماسىنىڭ توراعاسى بولىپ قىزمەت جاساپتى. وتان قورعاۋعا ءوز ەركىمەن سۇرانىپ اتتانعان كەزدە 35-40 جاس ارالىعىندا بولسا كەرەك. سوڭىندا قالعان ەكى ۇلىنا دا تاعدىر ۇزاق ءومىر ءسۇرۋدى جازباي, جاستاي قايتىس بولعان. ايەلى بوتاقان ەرىنىڭ ورنىن جوقتاتپاي ەرتە تۇرىپ, كەش جاتىپ كولحوز جۇمىسىندا جۇرەدى. كەيىن بالالارىنىڭ, ەرىنىڭ قايعىسىنان قان جۇتقان انا اۋىر كۇيزەلىسكە شىداماي, سوعىس اياقتالعان جىلى دۇنيەدەن ءوتىپتى.
اتاسى جايلى ەستىگەندەرىن باتىرجان بىزگە بىلايشا اڭگىمەلەپ بەرىپ ەدى:
– جاۋىنگەرلەرگە لىق تولى ەشەلونعا وتىرعان ءجامالي اتام ءجىگەرلى دە جارقىن ۇنمەن ارتىندا قالىپ بارا جاتقان تۋىس-تۋعاندارىنا, جارى بوتاقانعا: “جاۋدى جەڭىپ, ءالى-اق قايتا ورالامىز, تەك ءبىزدىڭ ورنىمىزدى جوقتاتپاي, شارۋاشىلىققا باس-كوز بولىپ, ەل بەرەكەسىن ساقتاڭدار. جاسىماڭدار!” – دەگەن ەكەن. اتامنان 1945 جىلعا دەيىن ءجيى حات كەلىپ تۇرىپتى. ول كىسى چەحوسلوۆاكياعا دەيىن امان بارعان. بىراق سول جىلى: ء“جامالي تورعاەۆ ەرلىكپەن قازا تاپتى”, دەگەن قارالى حابار جەتەدى. الايدا, ءسونگەن ۇمىتكە ساۋلە شاشقانداي, قارا قاعازدان سوڭ كوپ ۇزاماي, اتامنىڭ ولەڭمەن جازىلعان حاتى كەلىپتى.
حات جازامىن قۇرمەتىلەپ تۋعان ەل,
سايران سالىپ, ەركىن وسكەن قايران جەر.
ەسكە ءتۇسىپ, ك ۇلىپ-ويناپ جۇرگەن كۇن,
كوڭىل شىركىن ءوز-وزىنەن بولار سەل.
ۇلتىم قازاق, وبلىسىم قوستاناي,
امانگەلدى, ءنومىر توعىز اۋىلناي,
اتا-بابام مەكەن ەتكەن كەڭ قونىس,
ءجۇرۋشى ەدىك سامالىڭا ەلتىپ جاي,–
دەپ باستالعان ۇزاق ولەڭدى اۋىلداستارى سول كەزدە وعان دەگەن ىستىق كوڭىل, ساعىنىشپەن وزدەرىنشە ءبىر اۋەنگە سالىپ, جاتقا ايتىپ ءجۇرىپتى. قارالى حابار الىپ, قان جۇتقان جۇدەۋ كوڭىل, جارالى جۇرەك جاندار جۇزىنە وسى تولعاۋمەن جولدانعان حات كۇلكى ءۇيىرتىپ, كوڭىلدەرىنە ءۇمىت وتىن جاعادى. بىراق وسى ولەڭ حاتتان سوڭ تاعى ەش دەرەك بولماي كەتەدى.
سوڭعى كەزدەرى مەن ءبىر مازاسىز كۇي كەشەمىن. كەيدە ءجامالي اتام باسقا ءبىر جاقتا تاعدىر تالكەگىمەن تۋعان جەرگە جەتە الماي, بوتەن ەلدە وزگەشە ءومىر ءسۇرىپ جاتىر ما ەكەن دەپ قيالعا شومامىن. تەلەديداردان ۇلى وتان سوعىسى تۋرالى تۇسىرىلگەن دەرەكتى فيلمدەر كورسەم, مۇمكىن اتامنىڭ بەينەسى وسى شىعار دەگەن ۇمىتپەن ءار جاۋىنگەرگە تەسىلە قارايمىن. كوشەدەن ومىراۋى وردەن, مەدالعا تولى قارت كىسىنى كەزدەستىرسەم: “ەگەر امان-ەسەن ەلگە ورالسا, مەنىڭ اتام دا وسىلاي جۇرەر ەدى-اۋ”, – دەگەن ارمانعا تولى سەزىم بويىمدى بيلەيدى. ەڭ بولماسا, شىركىن, اتامنىڭ قابىرىنىڭ قايدا ەكەنىن بىلسەم, رۋحىنا باس ءيىپ, ءوزى ساعىنىشپەن جازعان, ولەڭ-جىرىنا ارقاۋ ەتكەن – تۋعان جەرى ناۋىرزىمنىڭ ءبىر ۋىس توپىراعىن الىپ بارىپ سەبەر ەدىم دەگەن ءتاتتى ءۇمىت جەتەگىنە ەرەمىن.
ەرلىكتەرى شەجىرەگە اينالعان اياۋلى جانداردى, وتان ءۇشىن قىرشىن ءومىرىن قيعان اعالار مەن اتالاردى بۇگىنگى ۇرپاقتارى وسىلاي ەلجىرەي ەسكە الىپ, وي تولعاپ ەدى. “كورمەسەم دە ارقاشان كوڭىلىمنەن كەتپەيدى”, دەيدى جاۋىنگەر ۇرپاعى.
بازارگۇل احمەت. قوستاناي وبلىسى.