ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ “تاريح تولقىنىندا” اتتى ەڭبەگىندە: ء“بىز ءتۇپتىڭ تۇبىندە قازاقتىڭ ءبارىن قازاق ەتۋدىڭ قامىن جاساۋىمىز قاجەت. ال ونىڭ نەگىزگى تىرەگى – ۇلتتىق مادەنيەت. جەكە ادام دا, تۇتاس حالىق تا تەك تاريحىمەن, مادەنيەتىمەن عانا ماقتانا الادى. كەز كەلگەن نەمىسپەن سويلەسىپ كورىڭىزشى, ول سىزگە الدىمەن “مەرسەدەسىن” ەمەس, كلاسسيكالىق مۋزىكاسىن ايتادى, كەز كەلگەن فرانتسۋزبەن سويلەسىپ كورىڭىزشى, ول سىزگە تاماشا جولدارىن نەمەسە كەرەمەت پارفيۋمەرياسىن ەمەس, عاجايىپ ادەبيەتىن, لۋۆرداعى جاۋھار تۋىندىلاردى ايتادى”, – دەپ جازادى. وسى جولداردى وقىعاندا, شىركىن, قازاق ەلى دەگەندە قارا دومبىرا كوزگە ەلەستەر ءسات قاشان كەلەر ەكەن دەيسىڭ. ارينە, بۇل تەك ۋاقىت ەنشىسىندەگى نارسە. ۋاقىت وتە كەلە, قازاقتىڭ ءانى, كۇيى, ءبيى, ادەبيەتى, مادەنيەتى دە جاپپاي الەم جۇرتشىلىعىنىڭ نازارىندا بولاتىنىنا كۇمان جوق. ارينە, ول ءۇشىن رۋحاني قۇندىلىقتارىمىز مەيلىنشە كوپ ناسيحاتتالۋى ءتيىس. ناسيحات دەمەكشى, قىتايدا 10 495 دومبىراشى ءبىر مەزگىلدە “كەڭەس” كۇيىن ورىنداپ “گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا” ەنگەنىن, ياعني ونى جاڭعىرتقانىن ەستىپ جاتىرمىز. جاندى جادىراتاتىن مۇنداي جاڭالىقتى ەستىگەندە كادىمگىدەي ءسۇيسىنىپ قالدىق. ونداعى قانداستارىمىزدىڭ قازاقتىڭ ءتىلىن, ءدىلىن, مادەنيەتىن, رۋحاني قۇندىلىقتارىن, سالت-ءداستۇرلەرىن سارى مايداي ساقتاپ جۇرگەنىنە قالاي ءسۇيىنبەسسىڭ. سودان دا اسپان استى ەلىنىڭ سايتتارىنا كىرىپ, بولعان وقيعانىڭ بۇگە-شىگەسىنە دەيىن بىلۋگە تىرىسقانبىز.
وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن ايتا كەتسەك, وسىعان دەيىن “گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىندا” 2008 ادامنان تۇراتىن ۇلتتىق مۋزىكالىق اسپاپتا ويناعان تۋىندى كىرگەن ەكەن. ال ەندى مىنەكي, قازاقتىڭ “كەڭەس” كۇيىن 10 495 ادام شەرتىپ, دۇنيە جۇزىنە قازاقتىڭ اتىن تاعى دا ءبىر پاش ەتتى. وسىدان ءبىراز عانا ۋاقىت بۇرىن قىتايداعى قانداستارىمىز قاراجورعا ءبيىن اتالعان كىتاپقا كىرگىزگەن بولسا, ەندى قازاقتىڭ كۇيىن تىركەپ, دۇنيەنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى قازاقتى تاعى ءبىر مارتە قۋانتىپ وتىر.
مۇنداي ءىس-شاراعا قىتايدىڭ شىڭجاڭ- ۇيعىر اۆتونومياسى ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسىنا قاراستى, قازاقتار كوپ شوعىرلانعان تارباعاتاي ايماعى تولى اۋدانىنداعى قانداستارىمىز مۇرىندىق بولىپتى. جەرگىلىكتى اكىمشىلىكتەن قولداۋ تابىلعاننان كەيىن, بۇل ىسكە وسىدان ەكى جىل بۇرىن دايىندالا باستاعان كورىنەدى. ونى ءبىز كۇن سايىن جارىق كورەتىن “شىنجاڭ” گازەتىنىڭ سايتى ارقىلى ءبىلىپ جۇردىك. بۇل گازەتتىڭ جازۋىنا قاراعاندا, كۇي تارتقان 10 495 ادام 28 ۇلتتان قۇرالعان ەكەن. ياعني, قازاقتان باسقا قىتاي, موڭعول, ۇيعىر, تاتار, قىرعىز, وزبەك, ورىس, دۇنگەن, ت.ب. ۇلت وكىلدەرى بار. ارينە, قازاق حالقىنىڭ ءتول اسپابى بولعاندىقتان, قانداستارىمىزعا دومبىرادا ويناۋ قيىن ەمەس. ال باسقا ۇلت وكىلدەرى قالاي ۇيرەندى ەكەن دەگەنگە كەلسەك, ءىس-شارا ەڭ الدىمەن دومبىرانى ناسيحاتتاۋدان باستالىپتى. ياعني, جەرگىلىكتى تەلەارنالاردا كۇندىز-ءتۇنى دومبىرا تۋرالى حابارلار, وسى حابارلار ارقىلى دومبىرانى ۇيرەتۋ جۇمىستارى جاقسى جولعا قويىلعان كورىنەدى. سودان بارىپ بارلىق اۋىلدارداعى مەكتەپتەردىڭ مۋزىكادان ساباق بەرەتىن ۇستازدارىن شاقىرىپ, وقۋشىلارعا جاپپاي دومبىرا ۇيرەتۋ جۇكتەلىپتى. ناقتى قاداعالاۋ جۇمىستارى مەن قىزىعۋشىلىقتىڭ ناتيجەسىندە مەكتەپ وقۋشىلارى كوپ ۇزاماي “كەڭەس” كۇيىن مەڭگەرىپ العان. وقۋشىلاردان باسقا ەگىنشىلەر, مالشىلار, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر, زەينەتكەر اقساقالدار مەن اجەلەر دە بەلسەندى اتسالىسقان. دومبىراشىلاردىڭ ەڭ ۇلكەنى 80 جاستاعى قاريا بولسا, ەڭ كىشىسى نەبارى 2 جاستا ەكەن. وسى جەردە 2 جاسار بالا قالاي دومبىرادا وينايدى دەگەن سۇراق تۋىندايتىنى اقيقات. “شىڭجاڭ” گازەتى سايتىنداعى فوتوگالەرەياعا كىرسەڭىز, بۇل اقپارىمىزدى ايعاقتايتىن سۋرەتتى دە كورۋگە بولادى. ءسويتىپ, “كەڭەس” كۇيىن ۇيرەتۋ جۇمىستارى ابدەن تياناقتالعاننان كەيىن مەكتەپتەر, مەملەكەتتىك مەكەمەلەر اراسىندا وسى كۇيدى شەرتۋدەن سايىستار وتكىزىلگەن. كوپ ۇزاماي, “گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا” تىركەلۋ ءۇشىن 10 495 ادامنىڭ ءتول- قۇجاتتارى رەسىمدەلىپ, وسى ءىس-شارانى ءساتتى وتكىزۋ ءۇشىن جۇرتشىلىق اۋدان ورتالىعىنداعى الاڭعا جينالىپتى.
وسىلايشا ناعىز بۇقاراعا كورىنەتىن كۇن دە كەلىپ جەتەدى دە, مامىر ايىنىڭ سوڭىندا قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمىن كيگەن 10 495 دومبىراشى ءبىر مەزەتتە “كەڭەس” كۇيىن باستاپ كەپ جىبەرەدى. ارينە, مۇنداي كەرەمەت كورىنىستى تىلمەن جەتكىزۋدىڭ ءوزى قيىن. دومبىراعا تاعىلعان ۇكىلەردىڭ ىرعاعى, بارلىق جينالعان قاۋىمنىڭ “كەڭەس” كۇيىنە دەگەن ىستىق ىقىلاسى, دومبىراشىلاردىڭ ءجۇزدەرىندەگى قۋانىش پەن ماقتانىش قانداستارىمىزدىڭ كوكىرەكتەرىندەگى ۇلتتىق رۋح ءبىر بىرىمەن استاسىپ, كۇي قۇدىرەتىن ودان ءارى بيىكتەتىپ جىبەرگەندەي بولىپتى.
كۇي ورىندالىپ بىتكەن سوڭ, اتالمىش شاراعا ارنايى شاقىرىلعان “گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنىڭ” شانحايداعى باسقارما وكىلى نيە مىرزا “ون مىڭ ادامدىق دومبىرامەن كۇي شەرتۋدەن “گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا” كىرگەندىگى تۋرالى” كۋالىكتى تولى اۋدانىنىڭ اكىمى ماسان زاعىپار ۇلىنا سالتاناتتى تۇردە تابىس ەتىپتى.
وسىنداي رۋحى بيىك, ۇلتتىڭ نامىسىن وياتاتىن ءىس-شارانى شەتەلدە جۇرگەن قانداستارىمىزدىڭ وتكىزىپ جاتقانى ءبىر جاعىنان قۋاندىرىپ, كوڭىلدى مارقايتىپ, شابىتتاندىرىپ جاتسا, ەكىنشى جاعىنان قازاق ەلىندە, وزىمىزدە وتكەندە عوي دەگەن وي دا كوڭىلگە ورالادى.
جوعارىدا اتالعان گازەتتىڭ سايتىنداعى وسى ءىس-شاراعا ارنالعان ماقالالاردى قاراعاندا, جۇرتشىلىقتىڭ ىستىق لەبىزدەرىن دە وقىدىق. اتى-جوندەرىنە قاراعاندا, كوبىسى وزگە ۇلت وكىلدەرى سياقتى. مازمۇنىنا ۇڭىلەر بولساق, كوبىسى قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق كۇيىنىڭ قۇلاققا وتە جاعىمدى ەستىلەتىندىگىن جانە مۇنداي ءىس-شارانىڭ شىن مانىسىندە تاڭقالاتىن وقيعا ەكەندىگىن جازىپتى.