سەنات سپيكەرى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ توراعالىعىمەن پالاتا وتىرىسى ءوتىپ, تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنا مۇشە ەلدەردىڭ ۇكىمەتتەرى اراسىندا وڭايلاتىلعان كەدەن ءدالىزىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىم قارالدى. سەناتورلار دەپۋتاتتىق ساۋالدار جولدادى.
ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا نىعايادى
«تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى وڭايلاتىلعان كەدەن ءدالىزىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ كەدەندىك وپەراتسيالار ۇدەرىسىن جەدەلدەتۋگە جانە ءتيىستى راسىمدەر قۇجاتتارىنىڭ سانىن قىسقارتۋعا ارنالعان. سونداي-اق قۇجات ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستاردى دامىتۋعا جانە تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنا مۇشە ەلدەر اراسىنداعى ءوزارا ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانى نىعايتۋعا ىقپال ەتپەك.
«مەملەكەت باسشىسى بيىلعى جولداۋىندا ەلىمىزدىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ارتتىرۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە توقتالىپ, ناقتى تاپسىرمالار بەرگەن ەدى. بۇل – تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ الدىندا تۇرعان ستراتەگيالىق ماڭىزى بار مىندەتتەردىڭ ءبىرى. بۇگىن قارالعان زاڭ وسى ماقساتقا قول جەتكىزۋدى كوزدەيدى. كەلىسىم تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا جەڭىلدەتىلگەن كەدەندىك باقىلاۋ ورناتۋ ءۇشىن قۇقىقتىق نەگىز قالىپتاستىرادى. ماقۇلدانعان زاڭ جۇكتەردى تاسىمالداۋ كولەمىن ارتتىرىپ, تاراپتار اراسىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتىڭ وسۋىنە وڭ اسەرىن تيگىزەدى دەپ سەنەمىز», دەدى م.اشىمباەۆ.
دەموگرافيالىق دامۋ باعدارلاماسى قاجەت
پالاتا وتىرىسىندا سەناتورلار دەپۋتاتتىق ساۋالىن جولدادى. ماسەلەن, نۇرتورە ءجۇسىپ ەلىمىزدە دەموگرافيالىق ساياسات سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگاننىڭ بولماۋىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, وسىعان بايلانىستى حالىقتىڭ قارتايۋى, باقىلانبايتىن ۋربانيزاتسيا جانە كوشى-قون سياقتى دەموگرافيالىق سىن-قاتەرلەردى ەڭسەرۋ جولىنداعى جۇمىستار ۋاقتىلى جۇرگىزىلمەي كەلەدى.
دەپۋتات وتكەن سەسسيادا سەناتورلاردىڭ دەموگرافيا تاقىرىبىنا ارنالعان ۇكىمەت ساعاتىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ازىرلەنىپ, ۇكىمەتكە جولداعان ۇسىنىستاردى ەسكە سالدى. سەناتتىڭ فورسايت-سەسسيالار وتكىزۋ جانە ۇلتتىق بايانداما دايىنداۋ تۋرالى ۇسىنىستارىنا ۇكىمەت ناقتى شارالار بەلگىلەمەستەن سالالىق مينيسترلىكتەردىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرۋ تۋرالى جالپى اقپاراتتى عانا ۇسىنىپ وتىر.
ۇزاقمەرزىمدى دەموگرافيالىق دامۋ باعدارلاماسىن ازىرلەۋ, جەردى جالعا بەرۋ, سالىق جەڭىلدىكتەرى, سولتۇستىك وڭىرلەرگە ارنالعان قۇرىلىس نەسيەلەرى مەن كليماتتىق جەڭىلدىكتەر سياقتى ۇسىنىستار دا قابىلدانبادى.
«دەموگرافيالىق سىن-قاتەرلەر, حالىقتىڭ قارتايۋى, باقىلانبايتىن ۋربانيزاتسيا جانە كوشى-قون, حالىقتىڭ شامادان تىس ءولىمى جۇيەلى جانە شۇعىل شەشىمدەردى قاجەت ەتەدى. دەموگرافيالىق ۇدەرىستەر ءۇشىن ۇكىمەت تاراپىنان ناقتى جاۋاپكەرشىلىكتىڭ بولماۋى, مونيتورينگتىڭ جوقتىعى جۇرگىزىلىپ جاتقان ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك رەفورمالاردىڭ تيىمدىلىگىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلەدى. كەيىنگى جىلدارى سولتۇستىك-شىعىس وڭىرلەردە حالىقتىڭ ازايۋ ءۇردىسى قاتتى بايقالىپ جاتىر. سقو, قوستاناي جانە پاۆلودار وبلىستارىندا تۋعان ادام سانى جىلدان جىلعا ازايىپ كەلەدى. سوندىقتان سەنات ۇسىنىمدارىن قايتا قاراۋدى, سولتۇستىك وڭىرلەردە الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق دامۋ باعدارلامالارىن دەرەۋ قولعا الۋ, ايماقتارعا جاستاردى تارتۋ, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ, ميگراتسيانى باسقارۋ, زەينەتاقى جانە الەۋمەتتىك قىزمەتتەردى جاقسارتۋ بويىنشا ماسەلەلەردى جەدەل پىسىقتاپ, ناقتى شەشىمدەر قابىلداۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن», دەدى ن.ءجۇسىپ.
اسكەريلەرگە ارنالعان جەڭىلدىكتەر قايتارىلا ما؟
سەناتور اندرەي لۋكين ۇكىمەتتى اسكەري قىزمەتشىلەرگە ارنالعان الەۋمەتتىك جەڭىلدىكتەردى قايتارۋعا جانە ولاردىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋگە شاقىردى. ول ءۇشىن «اسكەري قىزمەت جانە اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭعا ءتيىستى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋدى ۇسىندى.
قازاقستاننىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە قارۋلى كۇشتەر شەشۋشى ءرول اتقارادى. الايدا بۇل سالاداعى كۇردەلى پروبلەمالار شۇعىل شەشۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. ا.لۋكين پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆكە وسىنداي دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى جاعدايعا تالداۋ جاساعاندا بۇرىن اسكەري قىزمەتكەرلەرگە بەرىلگەن كوپتەگەن الەۋمەتتىك جەڭىلدىك جويىلعانى نەمەسە جاقسى جاققا وزگەرمەگەنى انىقتالعان. اسىرەسە ول دەنە كۇشى مەن ار-نامىسقا تىكەلەي قاتىسى بار ەرەكشە قىزمەت جاعدايى اياسىندا اسا ماڭىزدى.
«قازىرگى كەزدەگى قاۋىپ-قاتەردى, سونداي-اق الەمدە بولىپ جاتقان الەۋمەتتىك-ساياسي ۇدەرىستەردى ەسكەرە وتىرىپ, ۇكىمەت اسكەري قىزمەتشىلەردى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدى جاقسارتۋ جونىندە كەزەڭ-كەزەڭىمەن شارالار قابىلداۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋى قاجەت. اسكەري قىزمەتشىلەر مەن ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىنىڭ تەمىرجول كولىگىمەن جىلىنا ءبىر رەت دەمالىسقا بارۋ جانە كەرى قايتۋدا تەگىن جول ءجۇرۋ, قوعامدىق كولىكپەن, قالالىق, قالا ماڭىنداعى جانە جەرگىلىكتى قاتىناسپەن جول جۇرۋدە, دالاداعى جاتتىعۋ تولەمدەرىن بەرۋ, كوممۋنالدىق قىزمەتتەردى 50%-عا وتەۋ سياقتى اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ الەۋمەتتىك جەڭىلدىكتەرىنە باسىمدىق بەرۋ قاجەت بولىپ وتىر», دەدى ا.لۋكين.
وسى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن «اسكەري قىزمەت جانە اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭعا ءتيىستى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ قاجەت. سەناتور اتالعان جەڭىلدىكتەردى قابىلداۋ اسكەري قىزمەتتىڭ تارتىمدىلىعىن ارتتىرادى جانە قارۋلى كۇشتەردىڭ, باسقا اسكەرلەر مەن اسكەري قۇرالىمداردىڭ ءيميدجىن ايتارلىقتاي ارتتىرادى دەپ سانايدى.
مامان تاپشى, جۇكتەمە كوپ
دەپۋتات نۇرلان بەكنازاروۆ سوت ساراپشىلارىنىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسىن كوتەرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساپ, وسى سالاداعى كادرلار تاپشىلىعىنا قاتىستى پروبلەمالارعا توقتالدى. سونداي-اق ول سوت ساراپتاماسى ورتالىقتارىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن جاقسارتۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
كادر تاپشىلىعى – وتكىر ماسەلەنىڭ ءبىرى. سەناتور قازىرگى كەزدە 140 جۇمىس ورنى بوس ەكەنى جانە جىل سايىن تاعى ونداعان ساراپشى جۇمىستان شىعارىلادى دەگەن دەرەكتى كەلتىردى. ونىڭ سەبەبى – جالاقىنىڭ تومەندىگى, جۇمىس كەستەسىنىڭ شامادان تىس كوپتىگى, الەۋمەتتىك كەپىلدىكتىڭ بولماۋى جانە مەديتسينالىق ساراپشىلار وقۋىنىڭ ۇزاقتىعى.
«ساراپشىلاردىڭ جەتكىلىكسىزدىگى جۇكتەمەنىڭ 3-4 ەسەگە ارتۋىنا, ساراپتاما جۇرگىزۋ مەرزىمدەرىنىڭ شامادان تىس سوزىلۋىنا اكەلىپ سوعادى. ءوز كەزەگىندە بۇل ۇدەرىستىك مەرزىمدەردىڭ ساقتالۋىنا, ازاماتتار مەن زاڭدى تۇلعالار قۇقىقتارىنىڭ سوت ارقىلى ءادىل, ءتيىمدى قورعالۋىنا تەرىس اسەرىن تيگىزەدى. وسى جىلدىڭ 7 ايىندا عانا 62 سوت ساراپشىسى ءوز ەركىمەن قىزمەتتەرىنەن بوساعان», دەدى سەناتور.
تاعى ءبىر ماسەلە – ورتالىق فيليالدارىن عيماراتتارمەن جانە ءۇي-جايمەن جابدىقتاۋ ءىسى. قىزمەتكەرلەر بەيىمدەلگەن بولمەلەردە جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس. سونداي-اق كاسىبي دەڭگەيىن ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن سوت ساراپشىلارى بەس جىلدا ءبىر رەت بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋى كەرەك. الايدا قازاقستاندا بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ بويىنشا عىلىمي-ادىستەمەلىك بازا جوق. ال سوت ساراپشىلارىن شەتەلدە وقىتۋدى كوزدەيتىن بيۋدجەتتىك باعدارلاما مۇلدە قارالماعان. ن.بەكنازاروۆ وسىعان بايلانىستى ۇكىمەتتەن ەلدەگى سوت ساراپتامالارىنىڭ ساپاسى مەن تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان بىرقاتار شارانى قابىلداۋدى سۇرادى.
«سوت ساراپشىلارىنىڭ ەڭبەگىنە اقى تولەۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ارقىلى ولاردىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسىن ارتتىرۋ, اككرەديتتەۋدىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارىن ەنگىزۋدەگى تالاپتاردى ەسكەرە وتىرىپ, قولدا بار عىلىمي-تەحنيكالىق جابدىقتى جاڭعىرتۋ جانە ساتىپ الۋدى قامتاماسىز ەتۋدە جۇيەلى شارالار قابىلداۋ قاجەت. اۋىلدىق ەلدى مەكەندەرگە جۇمىسقا كەلگەن ماماندارعا الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارىن كورسەتۋگە قاتىستى زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ كەرەك. وڭىرلەردە سوت ساراپتاماسى ينستيتۋتتارى ءۇشىن بىرىڭعاي عيماراتتار سالۋعا قاراجات ءبولۋدى قاراستىرۋ كەرەك», دەدى دەپۋتات.
تسيفرلاندىرۋ باعدارلامالارى ناتيجەسىز
سەناتور سۇيىندىك الداشەۆ ەلىمىزدە تسيفرلاندىرۋ جونىندەگى باعدارلامالاردىڭ ءتيىمسىز جۇزەگە اسقانى تۋرالى دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇعان دەيىن ەلىمىزدە «اقپاراتتىق قازاقستان-2020», «تسيفرلىق قازاقستان» جانە باسقالارى سياقتى ءتۇرلى باعدارلامالار قابىلدانعان ەدى. ولار تسيفرلىق تەحنولوگيانى ەنگىزۋ جانە بولاشاقتىڭ تسيفرلىق ەكونوميكاسىن قۇرۋ ارقىلى حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان. الايدا جاقسى ماقساتتى ينديكاتورلار مەن ايتارلىقتاي قارجىلىق ينۆەستيتسيالارعا قاراماستان, بۇل باعدارلامالار كۇتكەندەي ناتيجە بەرمەدى جانە ەكونوميكاعا ايتارلىقتاي اسەر ەتپەدى.
«ەلىمىزدە تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ەسەبىنەن حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا, سونداي-اق بولاشاقتىڭ تسيفرلىق ەكونوميكاسىن جاساۋعا باعىتتالعان «اقپاراتتىق قازاقستان-2020», «تسيفرلىق قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلامالارى, «تسيفرلاندىرۋ, عىلىم جانە يننوۆاتسيالار ەسەبىنەن تەحنولوگيالىق سەرپىلىس» ۇلتتىق جوباسى سياقتى بىرقاتار باعدارلامالىق قۇجات قابىلداندى. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل ستراتەگيالىق قۇجاتتاردىڭ كۇشى جويىلدى. بۇل باعدارلامالاردا جاقسى نىسانالى ينديكاتورلار ايقىندالدى, الايدا, وسىعان قاراماستان, ولاردى ىسكە اسىرۋ ەلەۋلى ناتيجە مەن ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا مۋلتيپليكاتيۆتىك اسەر بەرمەدى. ولاردى ىسكە اسىرۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قوماقتى قارجى ءبولىندى. جوعارىدا اتالعان باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋ قورىتىندىلارىنا ەگجەي-تەگجەي تالداۋ جانە باعالاۋ جۇرگىزىلدى مە؟ ولاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ناقتى ناتيجەلەرى قانداي؟ باعدارلامالىق قۇجاتتاردى ىسكە اسىرۋدىڭ اسەرىن قالاي باعالايسىز؟», دەپ سۇرادى س.الداشەۆ.
سونىمەن قاتار ول تسيفرلاندىرۋدىڭ جۇيەسىز جاسالعانىن جانە ۇيلەستىرۋدىڭ ناشارلىعىنان مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اقپاراتتىق جۇيەسىنىڭ ينتەگراتسياسى السىزدىگىن اتاپ ءوتتى. كوپتەگەن مەملەكەتتىك ورگاننىڭ ءوز دەرەكقورلارى بار جانە ءارالۋان اقپاراتتىق جۇيەلەردىڭ ينتەگراتسياسى تالاپ دەڭگەيىنەن وتە تومەن. دەپۋتات اۋىلداعى ينتەرنەتكە قول جەتكىزۋ ماسەلەسىن دە اتاپ ءوتتى. اۋىلداردىڭ شامامەن 41%-ى عانا تالشىقتى-وپتيكالىق جەلىگە قوسىلعان, بۇل بارلىق جەردە تسيفرلاندىرۋ مۇمكىندىگىن شەكتەيدى.
«قازىرگى ۋاقىتتا 2023–2027 جىلدارعا ارنالعان «قولجەتىمدى ينتەرنەت» ۇلتتىق جوباسى ىسكە اسىپ جاتىر. ونىڭ ماقساتى – حالىق پەن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىن ينتەرنەت جەلىسىنە جوعارى جىلدامدىقپەن قول جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ. وسى جوبانى ىسكە اسىرۋ كەزىندە الدىڭعى باعدارلامالاردى ورىنداۋ كەزىندە ورىن العان بارلىق ولقىلىقتى ەسكەرۋ قاجەت. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىندا العا قويىلعان ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن بيلىك ورگاندارىنىڭ, بيزنەستىڭ, عىلىمي جانە ءبىلىم بەرۋ قوعامداستىقتارىنىڭ, سونداي-اق ازاماتتاردىڭ ءتيىمدى بىرلەسكەن كۇش-جىگەرى قاجەت», دەدى س.الداشەۆ.
بۇعان قوسا وتىرىستا سەناتور سەرگەي كارپليۋك اقمولا وبلىسىنداعى ناتيجەسىز باستامالاردى نازارعا الىپ, ەلىمىزدە تۋريستىك سالانىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى تومەن ەكەنىن ايتتى. وسىعان بايلانىستى ول زاڭنامالىق وزگەرىستەر ۇسىنىپ, ماسەلەنى شەشۋ جولدارىن اتاپ كورسەتتى.