قۇمدى اۋىلداعى كاسىپكەرلىك

ءونىم ءارى ارزان, ءارى ءدامدى

«اۋىل اماناتى» جوباسى باستالعان­دا تۇرعىندار قۇجاتىن دايىنداۋعا ءوزىمىز كىرىستىك. قۇجات جيناۋ كەزىندە كەيبىرىنىڭ نەسيە تاريحى دۇرىس بولماي جاتادى نەمەسە كەپىلگە قويار مۇلكى ورتالىقتاندىرىلعان بازادان شىقپاي جاتادى. سول ءۇشىن نەسيە ماقۇلدانىپ كەتكەنشە باسى-قاسىندا جۇردىك. كەي­بىرى مەملەكەتتىك باعدارلاما ارقىلى قارجىلاندىرۋدى تۇتىنۋشىلىق نەسيەمەن شاتاستىردى. ءار ءۇيدى ارالاپ ءتۇسىندىرۋدىڭ ارقاسىندا جۇمىس­سىز ازاماتتاردىڭ جاڭا ءىس باستاۋعا قۇلشىنىسى ارتتى. الايدا ءبىر قيىنى – كەپىلگە قوياتىن اۋىل ۇيلەرى ەسكى, سامان كىرپىشتەن تۇرعىزىلعاندىق­تان, بانك­تەر قابىلداعىسى كەلمەيدى. «اقتوبە» الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىك كور­پوراتسياسىنىڭ ماماندارى جىل­تىرعا كەلىپ, بىرنەشە كەزدەسۋ وتكىزدى. ناتيجەسىندە, وسى اۋىلدىڭ 18 تۇرعىنى 2,5%-بەن نەسيە الىپ, كاسىپ باستادى. «اۋىل اماناتى» جوباسىنىڭ ارتىقشىلىعى – العاشقى جىلى نەسيە تولەۋدەن بوساتىلسا, كەلەسى جىلى ونى اي سايىن عانا ەمەس, توقسان سايىن, التى ايدا نەمەسە ءبىر جىلدا جيناپ تولەۋگە بولادى. ءبىز كاسىپكەرگە جەر تەلىمىن بەرىپ, سۋ وتكىزۋگە كومەكتەستىك. اۋىلىمىزدا وسى باعدارلامامەن نەسيە الىپ, تاۋىق, بودەنە ءوسىرىپ, جۇمىرتقاسىن ساتىپ وتىرعان كاسىپ يەلەرى دە بار. ولاردىڭ ءونىمىن قوراپ-قورابىمەن ساتىپ الىپ كەتىپ جاتادى. جەكە كاسىپكەرلەرىمىزدى اقتوبەدەگى «تابىس» بازارىندا وتەتىن جارمەڭكەگە بارۋعا ۇگىتتەيمىز», دەيدى اۋىل اكىمى بەك تىلەۋلەسوۆ.

اۋىل ءونىمىنىڭ باعاسى ارزان بول­عان­­دىقتان, بىردەن ءوتىپ كەتەدى ەكەن. بۇل ساتۋ­شىعا دا, ساتىپ الۋشىعا دا ءتيىمدى. جەڭىل­دە­تىلگەن نەسيەگە سيىر, جىلقى, ەشكى ساتىپ ال­عان تۇرعىندار جاز بويى قۇرت, ىرىمشىك, ءسۇت, ايران, سارى ماي, قايماق, قىمىز سا­تىپ, قاراجات جينايدى. جىلتىردا قول­دىڭ سارى مايى 5 500 تەڭگەدەن ساتىلادى.

كاسىپكەرلەر كوبەيسە, بيۋدجەت ۇلعايادى

ءبىر كەزدە تۇرعىندارى جاپپاي كوشىپ كەتكەن جىلتىردا تىرشىلىك ويانىپ كەلەدى. جەكە كاسىپكەر كوبەيگەن سايىن اۋىل بيۋد­جەتىنە تولەنەتىن سالىق تا وسەدى. ويتكەنى ءتورتىنشى دەڭگەيلى اۋىل بيۋدجەتى كولىك, جەر, جەكە كاسىپكەر سالىعىمەن تولىعادى.

ء«بىزدىڭ اۋىلدىق وكرۋگ بيۋدجەتى وسى جى­لى 3 ملن تەڭگەگە ۇلعايدى. ءوسىم «اۋىل اما­­­ناتى» جوباسىمەن نەسيە الىپ, كاسىپ باس­­تا­عان شارۋا قوجالىقتارى, جەكە كاسىپ­­­كەر­­لەر, كووپەراتيۆتەردەن تۇسكەن تابىس سا­لى­عى ەسەبىنەن كوبەيدى», دەيدى بەك تىلەۋ­لەسوۆ.

وتكەن جىلى شالقار اۋىلدىق وكرۋگى­نىڭ بيۋدجەتى 1 ملن 500 مىڭ تەڭگەنى قۇراسا, ءبىر جىلدىڭ ىشىندە 3 ملن تەڭگەگە ۇلعايعان. قۇم­دى القاپتى, ءشوبى سيرەك وسەتىن, بور­سىق قۇمدارى ەتەگىندەگى شولەيتتى اۋىلدىڭ نەگىزگى ماسەلەسى – مالعا بەرەتىن قۇراما جەم, ارپا-بيداي تاپشىلىعى. ونىڭ سىرتتان جەتكىزۋ باعاسى قىمبات. قىس جايلى بولعان جىلدارى ءتورت ت ۇلىك قۇم اراسىن جايلاپ, قورادا كوپ تۇرماسا, الاپات بوران مەن بەت قاراتپايتىن اقشۇناق اياز تۋعاندا مالعا جەمشوپ كوپ كەرەك. اۋىل كاسىپكەرى باۋىرجان قارپوۆ قوستانايدان ارپا-بيداي, ارزانداتىلعان جەم اكەلىپ, ەكى ەسە ارزان باعامەن اۋىلعا ساتادى.

مالدىڭ ءشوبىن شارۋا قوجالىقتارى وزدەرى شابادى. بيىلعى كوكتەمدەگى ەرىگەن قاردىڭ مول سۋى, جازعى جاڭبىر قۇمدى بەلدەۋلەردى جاسىل بوياۋعا بوياپ, تاقىر جەرگە دە ءشوپ شىعا باستاعان. بۇگىندە ­اۋدان ورتالىعىندا ءبىر توكتىڭ باعاسى 700-750 تەڭگەدەن ساتىلسا, شارۋا قوجالىقتارى شاپقان ءشوبىن اۋىلداستارىنا 650 تەڭگە­دەن بەرەدى. اۋىلدىق وكرۋگتىڭ تاعى ءبىر ماسەلەسى – قويشى, مالشىنىڭ جەتىسپەۋى.

«كوكتەم تۋا سالىسىمەن قوجالىق يەلەرى مال باعاتىن ادام ىزدەيدى. ولار وتباسىلىق مالشىلارعا 250-300 مىڭ تەڭگە جالاقى ۇسىنادى. مالشىلارعا جالاقىسىن دۇرىس تولەمەيدى دەپ تە ايتا المايمىز. ويتكەنى زاڭدى تۇلعا رەتىندە تىركەلگەن قوجالىقتار جۇمىسكەرمەن كەلىسىمشارتقا وتىرىپ, ونىڭ زەينەتاقى جارناسى مەن ەڭبەكاقىسىن اۋدارادى. الايدا كوپ جاعدايدا ىشىمدىككە ءۇيىر, ءۇيسىز-كۇيسىز جاندار قىستا قوراداعى مالدى قاراۋعا جالدانسا, جاز شىعا تاس­تاپ كەتەدى. ەلسىزدەگى قوجالىق مالىن باعۋعا كەلگەندە, وسىنداي جاعىمسىز جايت قالىپتاستى. شارۋا قوجالىقتارى ءشوپ شابۋ ناۋقانىندا 200 مىڭ تەڭگە جالاقىعا تراكتورشى تاپپايدى», دەيدى اۋىل اكىمى.

قۇم توقتاتۋ

جىلتىردىڭ ىرگەسىنەن ەنگەن سۋسىما قۇم اۋىلدى باسىپ كەلەدى. بۇل – ارالدىڭ بۇيرات قۇمدارىمەن جالعاسىپ جاتقان ۇلكەن بورسىقتىڭ ءبىر شەتى. تاۋ-تاۋ بولىپ ۇيىلگەن كوشپەلى بۇيرات قۇمداردىڭ بەتىن قايتارۋعا ەكولوگيا­لىق باعدارلاما كەرەك. قۇم توقتاتۋدىڭ باس­تى امالى – شولگە ءتوزىمدى, تامىرى تەرەڭ جيدە, توراڭعىل, سەكسەۋىل سياقتى بۇتالار وتىرعىزۋ. بىلتىر وسى اۋىل كوشەلەرىن باسقان قۇمدى توقتاتۋعا اۋداندىق بيۋدجەتتەن 7 ملن تەڭگە قارجى بولىنگەن. تاپسىرىستى اۋداننىڭ ءبىر كاسىپكەرى ۇتىپ الىپ, 5 ملن 700 مىڭ تەڭگەگە قۇم باسقان ۇيلەردىڭ ىرگەسىن تازارتىپ, كولىككە تيەپ شىعاردى. ەندى اۋىلدىڭ ءبىر قاپتالىنداعى قۇمداردى شىعارۋعا بيىل اۋداندىق بيۋدجەتتەن 2 ملن تەڭگە ءبولىنىپ, تەندەر جاريالاندى.

تەگىن سارى قۇم تۇرعىن ءۇي مەن اۋىلدا سالىنىپ جاتقان الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ ىرگەتاسى مەن قابىرعاسىن تۇرعىزۋعا پايدالانىلادى. بىلتىر اۋىل ازاماتتارى, جەكە قوجالىق يەلەرى قوسىلىپ, ءوز ورتاسىنان قاراجات شىعارىپ, اۋىل شەتىندەگى 20 گەكتار القاپتى قورشاپ, ىشىنە قاراعاش, سەكسەۋىل, تاتار ۇيەڭكىسى, جىڭعىل كوشەتتەرىن وتىرعىزعان. كاسىپكەر ەرمەكباي احەت ۇلى ەكى جەردەن ۇڭعىلاپ, 18 مەتر تەرەڭدىكتەن تۇششى سۋ شىعارىپ, سۋ ايدايتىن موتور ورناتقان. جاز بويى كەزەكتەسىپ كوشەتتەردى سۋارعان.

ء«بىز بۇل جەرگە جيدە, توراڭعىل, سەكسەۋىل كوشەتتەرىنەن دە وزگە شولگە ءتوزىمدى اعاشتار وتىرعىزعىمىز كەلەدى. قۇمعا جاقسى وسەتىن تاتار ۇيەڭكىسى جەر­سىن­دى. جىلاۋىق تال دا جاقسى تامىرلانا­دى. قۇمنان ۇڭعى قازا باستاعاندا 1,5 مەتر تەرەڭدىكتەن اۋەلى بەكە سۋ كورىندى. بەكە سۋ – قاتتى لايلانعان, اششى سۋ. ودان ءارى تە­رەڭ­دەگەندە بىرتە-بىرتە تازارىپ, تۇ­ششى­لا­نا ءتۇستى. تۇششى سۋ قورى بۇيرات قۇم­دار­­دىڭ استىنا جينالادى», دەيدى بەك تىلەۋ­لەسوۆ.

جىلىجاي مۇمكىندىگى

«اۋىل اماناتى» جوباسىمەن تابىستى جۇ­مىس ىستەپ جاتقان كاسىپكەرلەردىڭ ءبىرى – سەرىك­­بولسىن جەكسەنباەۆ كاسىبىن 2018 جىلى باستاعان. ەكى جىل بۇرىن «اۋىل اما­­ن­­اتى» باعدارلاماسىمەن تاعى نەسيە الىپ, جازعى جىلىجايدىڭ بەسەۋىن سالىپتى. ونىڭ «Green hوuse» كەشەنى جىلتىر اۋى­­­­لى­­نىڭ شەتىندە, تاسجولعا جاقىن ور­نا­­لاسقان.

جاس كاسىپكەردىڭ قۇمنىڭ بەتىندەگى جىلىجايدا وسىرگەن قيار, قىزاناق, قۇل­پى­ناي, ءتۇرلى دامدەۋىش شوپتەرىن اۋدان تۇر­عىندارى قىسى-جازى ساتىپ الادى. شالقار اۋداندىق جاستار رەسۋرس­تىق ورتالىعىنىڭ باسشىسى ايبەك ەمبەر­گە­نوۆ­پەن بىرگە سەرىكبولسىننىڭ جىلىجاي كەشەنىنە كەلدىك. قاتار-قاتار ورنالاسقان بەس جىلىجايدىڭ بىرىندە قيار, ەكىنشىسىندە قىزاناق, ۇشىنشىسىندە سالات جاپىراقتارى, تورتىنشىسىندە كوك جۋا مەن اسكوك, باسقا دا دامدەۋىشتەر ءوسىپ تۇر. ءىشى قاپىرىق ىستىق. وسىمدىك تامى­رىن قورعاۋ ءۇشىن جەرگە قاتار-قاتار قارا پلاستيك جامىلعى توسەلگەن. اپتاپ ىستىق­تا سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن پايدالا­نا­تىنى كورىنىپ تۇر. وسى ءتاسىل وسىمدىك قاتارىندا ءارامشوپتىڭ كوبەيىپ, ارتىق سۋدىڭ دالاعا اعىپ كەتۋىن بولدىرمايدى.

جاڭگىر حان اتىنداعى باتىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىن اگرونوم ماماندىعىمەن اياقتاعان جاس كاسىپكەر جىلىجايدا كوكو­نىس ءوسىرۋ تاجىريبەسىن ءوز قاتەلىگىنەن ساباق الا ءجۇرىپ ۇيرەنگەنىن جاسىرمايدى.

«جىلىجايدا قۇلپىناي, كوكونىس ءوسىرۋدى بىرگە باستاعان جىگىتتەر تاستاپ كەتتى. قيىن دەپ تاستاي بەرسەك, بۇل شارۋانى كىم ىستەيدى؟ نەگىزى ءار اۋداننىڭ ءوز جىلىجايى بولعان كەزدە جىل بويى جۇرتتى جاس كوكونىسپەن قامتاماسىز ەتەر ەدىك. قۇنارسىز, سۋسىما قۇمنىڭ بەتىنە كوكونىس ءوسىرۋ وڭاي ەمەس. تالاي كۇرەدىك, بەتىنە ساز جايدىق, قاراشىرىندى توپىراق توسەدىك. كوكتەمدە اۋىلدىڭ مال قورالارىنان شىققان كوڭدى جايامىز. ويتكەنى جىل سايىن توپىراعىن اۋىستىرۋ كەرەك. جازدا ونىمىمىزگە اۋدان ورتالىعىندا باسەكەلەستىك جوعارى. جۇرت جازعا قاراي كول جاعاسىنا باقشا ەگەتىن بولعاندىقتان, قيار-قىزاناق كوبەيەدى دە, باعاسى تۇسەدى. سوعان قاراماستان, مەيرامحانالار ءبىزدىڭ كوكونىستى جاقسى الادى», دەيدى سەرىكبولسىن.

اقتوبە وبلىسى,

شالقار اۋدانى