ەۋروپادا قالىپتى جاعداي بولىپ ەسەپتەلەتىن ء«ومىردى ساقتاندىرۋ» دەيتىن ۇعىم بار. بۇل – قازاق قوعامىنا ازىرگە تاڭسىق. كوزقاراس مۇلدە باسقاشا. كولىكتىڭ ءوزىن ساقتاندىرۋعا موينى جار بەرمەيتىن اعايىنعا ء«ومىردى ساقتاندىرۋ» تۋرالى ايتسا, موينىن قيقاڭ ەتكىزەر. الدا نە كۇتىپ تۇرعانى نەمەسە الدەبىر وقىس وقيعا ورىن السا, مۇنىڭ ۇلكەن كومەگى بارىن ءسوز ەتسەڭىز دە جۇرە تىڭدار. تىپتەن بولماسا ايتقان تۇسىندىرمە جۇمىستارىڭىزعا باس يزەي وتىرىپ, «قۇداي ساقتاسىن» دەيتىنىنە دە ءشۇبا جوق. مىنە, سىزگە ساقتاندىرۋ!
ءبىز مويىنداماساق تا راسىمەن ومىردە ءتۇرلى جاعداي كوپ. ارتىنشا تىعىرىققا تىرەلگەن ادام باسىنا سان قيلى سۇراق تا اۋەس كەلەدى. مۇنداي قىسىلتاياڭدا كىم قارجىلاي قولداۋ كورسەتەدى؟ دەنساۋلىعىمدى قانداي قارجىعا جاقسارتامىن؟ بالالارىمنىڭ بىلىمىنە اقشانى قايدان الامىن؟ زەينەتكەرلىك جاسقا تولىپ, جۇمىسسىز قالعاندا ارتىق اقشاسىز قالاي ءومىر سۇرەمىن؟ وسىلاي جالعاسا بەرەدى...
«بۇعان نەگىزگى جاۋاپ – ءومىردى ساقتاندىرۋ ءپوليسىن اشۋ. ادامنىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىمەن قوسا, وتباسىمىزداعى تىنىشتىق پەن بىرلىك, بالالارىمىزدىڭ بولاشاعى ءبارىمىزدى الاڭداتادى. ال ومىردەن ءوتىپ كەتكەندە بەرەكە بۇزىلىپ, بالامىز ءبىلىمسىز قالماسىن, قول جايىپ, اركىمگە ءبىر جالتاقتاپ قالماسىن دەسەك, قازىردەن ويلانىپ, قارجى جيناۋىمىز كەرەك. ساقتاندىرۋ باعدارلامالارى – جاقسى قۇرال. ونىڭ ارتىقشىلىعى كوپ. مىسالى, ءومىرى ساقتاندىرىلعان ادام دۇنيەدەن ءوتىپ كەتسە, ساقتاندىرۋ كومپانياسى ونىڭ پايدالانۋشىسىنا جيناپ ۇلگەرگەن سوماسىن بەرمەيدى, جيناقتاۋ مەرزىمى ىشىندە جيناۋى كەرەك سومانى بەرەدى. ايتالىق, كليەنت كەشە عانا 10 جىلعا ايىنا 20 مىڭ تەڭگە سالىپ وتىراتىن شارت جاساپ, بۇگىن قايتىس بولىپ كەتتى دەلىك. وسى ساتتە ونىڭ مۇراگەرى 20 مىڭ تەڭگە ەمەس, شامامەن 2 ملن تەڭگەدەن اسا تولەم الادى», دەيدى «Halyk-Life» اق باسقارما ءتورايىمى جانار جۇبانيازوۆا.
جوعارىدا ايتقانداي, شەتەلدەردە ءوز ءومىرىن ساقتاندىراتىنداردىڭ قاتارى قالىڭ. ءتىپتى كەيبىر مەملەكەتتەردە بۇل ءۇردىس مىندەتتەلگەن. ال ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءوز ءومىرىن ساقتاندىرۋشىلاردىڭ سانى مۇلدە از. پايىزبەن كورسەتسەك, 1% اسپايدى. ونىڭ ءوزى ەرىكتى تۇردە.
وتانداستارىمىزدىڭ ءوز ءومىرىن ساقتاندىرۋعا كەدەرگى بولىپ وتىرعان باستى فاكتورلار نەدە؟ بىرىنشىدەن, سەنىمسىزدىك. ەكىنشىدەن, ءدال وسى جۇيە تۋرالى اقپارات تىم از. دۇرىسى, ناسيحاتى تومەن. ونىڭ ۇستىنە ادامداردا «ماعان ەشتەڭە بولمايدى» دەگەن تۇسىنىك كەڭىنەن تارالعان. سوڭعىسى – الەۋمەتتىك جاعداي. تۇرمىستاعى جەتىسپەۋشىلىك.
بۇگىندە ەلىمىزدە 9 ءومىردى ساقتاندىرۋ كومپانياسى جۇمىس ىستەيتىن كورىنەدى. ءار كومپانياعا ءتان ءوز ەرەكشەلىكتەرى جانە باعدارلامالارى بار. سولاردىڭ ءبىرى – «ەۆرازيا» ءومىردى ساقتاندىرۋ كومپانياسى ۇلتتىق بانك بەرگەن ليتسەنزيا نەگىزىندە 2018 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. كومپانياعا قاتىستى حالىقارالىق S&P Global Ratings رەيتينگ اگەنتتىگى ۇزاق مەرزىمدى كرەديتتىك جانە قارجىلىق تۇراقتىلىق رەيتينگىن راستاعان. بۇگىنگى تاڭدا S&P بويىنشا كومپانيانىڭ رەيتينگى وتاندىق ءومىردى ساقتاندىرۋ كومپانيالارى اراسىندا جوعارى بولىپ وتىر.
«كومپانيا ساقتاندىرۋدىڭ كەڭ سپەكترىن ۇسىنىپ كەلەدى. قىزمەتكەرلەردى ەڭبەك مىندەتتەرىن ورىنداۋ كەزىندە جازاتايىم وقيعالاردان مىندەتتى ساقتاندىرۋ, تۋريستەردى مىندەتتى ساقتاندىرۋ, جازاتايىم وقيعالاردان ءومىردى ەرىكتى تۇردە جانە جيناقتاۋشى ءومىردى ساقتاندىرۋ باعدارلامالارى بار. بۇنىڭ ىشىندە بىرەگەي باعدارلامالاردىڭ ءبىرى – اقش دوللارىمەن نوميناتسيالانعان جيناقتاۋشى ءومىردى ساقتاندىرۋ باعدارلامالارى دەۋگە بولادى. مىسالى, بىزدەگى ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر سوماسى 1%-دان اسپايتىن دوللارمەن دەپوزيت ۇسىنسا, ءبىزدىڭ كومپانيا بەلگىلەگەن سوماسى جىلدىق 4.2%-عا دەيىنگى باعدارلامانى ۇسىنادى. بۇنىڭ اتاۋى – «Brilliant» ءونىمى. ساقتاندىرۋ مەرزىمى 2 جىلدان 20 جىلعا دەيىن بولادى. ساقتاندىرۋ مەرزىمى نەعۇرلىم جوعارى بولسا, سوماسى دا سوعۇرلىم جوعارى. جوعارى مولشەرلەمەدەن باسقا باعدارلامانىڭ ءوز ارتىقشىلىقتارى بار. ەڭ الدىمەن الەمنىڭ كەز كەلگەن جەرىندە 24/7 ءومىردى ساقتاندىرۋ. زاڭدى ارتىقشىلىقتارى – جيناعىڭىز ءوندىرىپ الاسىز جانە ول بۇعاتتاۋعا جاتپايدى, م ۇلىكتىك داۋ كەزىندە ءۇشىنشى تۇلعادان قورعالعان. سونداي-اق تولەم كەزىندە جيناعىڭىزعا سالىق سالىنبايدى», دەيدى كومپانيانىڭ ماركەتينگ جانە PR دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى گۇلميرا يليانوۆا.
گۇلميرانىڭ ايتۋىنشا, كومپانيانىڭ كەلەسى تانىمال ونىمدەرى «Grand» جانە «دارىن» دەپ اتالادى. بۇلار – مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ جۇيەسى شەڭبەرىندەگى, ياعني مەملەكەتتەن قولداۋ كورسەتىلەتىن باعدارلامالار. ماقساتى – بالانىڭ ءبىلىم الۋىنا قاراجات جيناۋ. مۇندا اتا-انا ساقتاندىرىلادى. ياعني, باعدارلامانىڭ ۇستانىمى – مۇراگەرلەردى قارجىلاي قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان. ەگەر اتا-انا قايتىس بولسا, بالا كەز-كەلگەن جاعدايدا جوعارى ءبىلىم الۋ ءۇشىن قاراجاتپەن قامتاماسىز ەتىلەدى, ءتىپتى ءبىر ايلىق جارنا بولسا دا ءومىردى ساقتاندىرۋ كومپانياسى مەرزىم باستالعان كەزدە ۋنيۆەرسيتەتكە وقۋ ءۇشىن قاجەتتى سومانى اۋدارادى.
ء«بىزدىڭ باعدارلامالاردا جيناقتاۋ مەرزىمى 3 جىلدان 20 جىلعا دەيىن قۇرالعان. تۇتىنۋشىلار باعدارلامانى ءوز تاڭداۋلارىمەن تەڭگە نەمەسە اقش دوللارىمەن اشا الادى. ەكى جاعدايدا دا مەملەكەت سىياقىسى حالىقتىڭ باسىم توپتارى – كوپ بالالى وتباسىلاردان شىققان بالالار, جەتىمدەر, مۇگەدەكتەرگە 7%, ال قالعاندارى ءۇشىن 5% مولشەرىندە ەسەپتەلگەن. دۇرىسى, دوللارمەن بەلگىلەنگەن مولشەرلەمە جىلدىق 4.2%, تەڭگەمەن 8%-دى قۇرايدى», دەيدى گۇلميرا يليانوۆا.
ءومىردى ساقتاندىرۋداعى تاعى ءبىر ءىرى كومپانيانىڭ ءبىرى – قازاقستاننىڭ حالىق بانكىنىڭ ءومىردى ساقتاندىرۋ بويىنشا ەنشىلەس كومپانياسى – «Halyk-Life» اق 2005 جىلى قۇرىلىپتى. كومپانيا ەلدەگى ساقتاندىرۋ سىياقىلارىنىڭ كولەمى بويىنشا جانە ء«ومىر ساقتاندىرۋ» قارجىلىق كورسەتكىشتەرى بويىنشا كوشباسشى بولىپ وتىر. 2006 جىلى ءومىر ساقتاندىرۋ ليتسەنزياسىن العان. سونداي-اق اتالعان كومپانيا «ساقتاندىرۋ تولەمدەرىنە كەپىلدىك بەرۋ قورىنىڭ» مۇشەسى بولىپ تابىلادى.
«بىزدە ساقتاندىرۋعا قاتىستى باعدارلامالار وتە كوپ. ولار ءوزىنىڭ قامتاماسىز ەتەتىن قورعانىس تۇرلەرىنە قاراي بولىنەدى. شارتتارى يكەمدى, ءار ادام ءوزى ساقتاندىرۋ مەرزىمىن, قورعانىس تۇرلەرىن, مىسالى, دەنە جاراقاتىنان, اۋىر اۋرۋلاردان باستاپ ومىردەن ءوتىپ كەتۋگە دەيىن ءوز ماقساتى مەن قارجىلاي مۇمكىندىگىنە قاراي سالىم كولەمىن ءوزى تاڭدايدى. ماقساتى دا ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن. مىسالى, بالانىڭ وقۋىنا قارجى جيناۋ. سونىمەن قاتار, ءبىر شارت اياسىندا تەك ءوزىڭدى عانا ەمەس, جاقىندارىڭدى دا ساقتاندىرۋعا بولادى. شارت بارىسىندا كليەنت پايدالانۋشىنى, ياعني مۇراگەردى ءوزى بەلگىلەيدى جانە تەك سول ادامعا ول تيەسىلى بولادى. ساقتاندىرۋ جاعدايى ورىن العاندا تولەمدى پايدالانۋشى كامەلەتتىك جاسقا تولعاندا الا ما نەمەسە زاڭدى وكىلى-قامقورشىسى الا ما, ءبارىن ءوزى تاڭداپ, سوعان ساي كومپانيا تولەم جاسايدى», دەيدى «Halyk-Life» اق باسقارما ءتورايىمىنىڭ ورىنباسارى اندرەي دجەكسەمباەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, «حالىق-Life» اق اقشا قۇيىپ وتىرعان كليەنتكە قوسىمشا سىياقى قاراستىرىلعان ءارى ءار باعدارلاما بويىنشا ءوز كولەمى بەكىتىلگەن. ودان بولەك, ديۆيدەنتتەرىمەن جىل سايىن ءبولىسىپ وتىرادى. مەملەكەتتىك سىياقى بەرەتىن باعدارلاما دا بار. ايتالىق, «Bilim-life» – بالالارىڭىزعا ءبىلىم بەرۋدىڭ سەنىمدى قارجىلىق نەگىزىن قامتاماسىز ەتۋگە كومەكتەسەتىن باعدارلاما. بۇل باعدارلامامەن كومپانيا جىلىنا 8% سىياقى بەرىپ وتىرادى. بالا مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ گرانتقا تۇسپەي قالسا, وسى جيناعان اقشامەن وقۋ اقىسىن تولەي الادى. ەگەر گرانتقا ءتۇسىپ كەتسە, شارتتى كەلەسى بالاسىنا راسىمدەۋگە نەمەسە جيناعان اقشاسىن سىياقىمەن شەشىپ الۋعا بولادى. جيناق اقشاسىنا اناسىنىڭ نەمەسە اكەسىنىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىن دا ساقتاندىرۋعا بولادى. سونداي-اق اتا-انا ومىردەن ءوتىپ كەتسە نەمەسە ءى, ءىى توپتاعى مۇگەدەكتىكتى السا, كومپانيا اتا-اناسى ءۇشىن بالاعا جيناق جاسايدى. سونىڭ ارقاسىندا بالا قارجىلاي قامتاماسىز ەتىلەدى دەگەن ءسوز.
تاعى ءبىر جاڭالىق, «Halyk-Life» اق ساقتاندىرىلعان بالالارعا جاراقات العان جاعدايدا قوماقتى قارجى تولەيدى. بۇل «بالام» اتتى جاڭا ساقتاندىرۋ باعدارلاماسى ارقىلى ىسكە اسادى. باعدارلاما بالانىڭ جاراقاتتانۋىنان كەيىن بولاتىن ەم-دوم, كۇتىم شىعىندارىن 1 ميلليون تەڭگەگە دەيىن وتەي الادى.
ء«بىز ەرەكشە نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەتىن ماسەلەنىڭ ءبىرى – بالالاردىڭ جاراقاتتانۋى. ولار ويىن بارىسىندا نەمەسە باسقا ارەكەت كەزىندە ءتۇرلى جاراقات الىپ جاتادى ەمەس پە؟ بۇل بالا دەنساۋلىعىنا زاقىم كەلتىرىپ قانا قويماي, ەموتسيالىق جاعىنان دا اسەر ەتەدى. ال جاراقاتتاردىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى جول-كولىك اپاتتارى, بالالار الاڭىندا ورىن الاتىن وقىس جاعدايلار, ۇيدە, سۋدا جانە سپورتپەن شۇعىلدانۋدان شىعادى. ءبىزدىڭ كومپانيانىڭ «بالام» اتتى ساقتاندىرۋ باعدارلاماسى – بالا جاراقات العان جاعدايدا ساپالى مەديتسينالىق كومەك, كۇتىم مەن ساۋىقتىرۋعا قاجەتتى قارجىلىق كومەك الۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ەرىكتى ساقتاندىرۋ ءپوليسى. بۇل ءپوليستى كەز كەلگەن اتا-انا HalykLife ءموبيلدى قوسىمشاسىندا راسىمدەي الادى. تولەمدەر 3 جۇمىس كۇن ىشىندە تولەنەدى», دەيدى اندرەي دجەكسەمباەۆ.
اندرەيدىڭ ايتۋىنشا, «بالام» ساقتاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ ارتىقشىلىعى – بالانى تۋعانىنان باستاپ 18 جاسىنا دەيىن ساقتاندىرا الاسىز. ساقتاندىرۋ سوماسى 1 ميلليون تەڭگەگە دەيىن بولاتىن قورعانىس باعدارلاماسى جىل بويى ءارى 24 ساعات دۇنيەنىڭ ءار تۇكپىرىندە قىزمەت ەتەدى.
«جالپى العان جاراقاتىنىڭ ناتيجەسىندە بالانى اۋرۋحاناعا جاتقىزامىز. ءوزىڭىز بىلەسىز, باۋىر ەتىمىز سانالاتىن ولار تابيعاتىنان بەلسەندى, ءار نارسەگە اۋەستەنگىش. دۇنيەنى تانۋعا, ءار جاراتىلىسقا قىزىققىش ولار وقىس جاعدايدا جاراقاتتانىپ, اياق-قولىن شىعارىپ نە سىندىرىپ الىپ جاتادى. بالالاردىڭ «ويىندارىنىڭ» سالدارى وتباسىلىق بيۋدجەتكە ەداۋىر اسەر ەتەتىنى بەلگىلى. قارجىڭىز جەتپەي قالۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى بالالارىڭىزدى ساقتاندىرعانىڭىز ابزال. دۇرىسى, ءاربىر اتا-انانىڭ باستى مىندەتى – بالاسىن جاقسى كورىپ قانا قويماي, وسىنداي جاراقاتتاردان قارجىلاي ساقتايتىن پوليس اشۋ», دەيدى كومپانيانىڭ باسقارما ءتورايىمى جانار جۇبانيازوۆا.
راسىمەن ەلىمىزگە دەندەپ كىرە قويماعان ءومىردى ساقتاندىرۋ جۇيەسى شىنتۋايتىندا كوپ قيىندىقتان قۇتقارارى انىق. بىراق ماقالا بارىسىندا ايتىلعانداي, ءتۇرلى سەبەپتىڭ ءھام نەمقۇرايدىلىقتىڭ اسەرى دەيمىز بە, بۇعان ءمان بەرىلمەي كەلەدى. دەمەك, ءالى دە قوعامداعى قارجىلىق ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋ كەرەك ەكەنى تۇسىنىكتى بولىپ وتىر.