«سەنىم» ءسوزىنىڭ ءتۇبىرى – «سەن». «سەن» بولعاندا, ەتىستىك نۇسقاسىندا ەمەس, كادىمگى ەسىمدىك. «مەنىڭ سەن+ىم» دەگەن تاۋەلدىك ماعىناسىنداعى تىركەس. بۇل جاڭىلتپاشقا قالاي قارايسىز, اعا؟». ادەتتە ەكەۋىمىزدىڭ اڭگىمەمىز تۇتقيىلدان وسىلاي وڭاي باستالىپ كەتە بەرەتىن.
تابيعاتتا ءتۇپتىڭ تۇبىندە قارا اتاۋلى اعارادى. ماسەلەن, ادام بالاسىنىڭ شاشى انىق اعارادى. «اق ساقال», «اق ساماي» ۇعىمدارى باعزىدان بار دەگەندەي. ەسەسىنە اق اتاۋلىنىڭ قارايماعانى, ۇمىتىلماعانى ابزال. اسىرەسە اق نيەت. سول «ەشقاشان قارايماسا ەكەن, قارتايماسا ەكەن» دەپ تىلەيتىن اق پەيىلىمىزدى ايالاپ, ءبىز ءدال قازىر قازاقتىڭ تاڭعاجايىپ اقىنى, سان قىرلى تۇلعاسى ەسەنعالي راۋشانمەن بىرگە وتكەرگەن كەي ساتتەرىمىز جونىندە وي جيناقتاۋعا وتىردىق. شارتاراپتى شىعارماشىلىعى جايىن قوزعاي قويماسپىز. اعالى-ىنىلىك سىيلاستىق, ءوزارا كوڭىل قيماستىق, ادامي عۇمىردىڭ اياۋلى شاقتارى تۋرالى كوكىرەك لەبىزى بولسىن.
ەسەنعالي اعانىڭ بويىندا ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ ەمەس, وننىڭ, بالكىم ءجۇزدىڭ بىرىنەن تابىلا بەرمەيتىن قاسيەت تۇنىپ تۇردى. ول جونىندە جازۋدىڭ قيىنى دا, وڭايى دا سوندا. ۇدايى جاڭاشىلدىعى, جاسامپازدىعى, جىلت ەتكەنگە جالت ەتە قۋانا الاتىنى, جالىندى جاستارعا تىلەۋقورلىعى, ۇنامسىزعا ۋاقىت ۇتتىرىپ وتىرمايتىن بەتكەيلىگى, ورىنسىزدى تورەلەتىپ قويمايتىن توسكەيلىگى... جاي عانا كيىم كيىس, ءجۇرىس-تۇرىسىنىڭ, ءوزىن اسقاق ۇستاۋىنىڭ ءوزى وزگەشەلەنۋدەي-اق وزگەشە-ءتىن. ءار ساتكە, مىنەزگە مەڭگەرىمپاز. نەسىن ايتا بەرەسىڭ, امپليتۋداسى تىم ۇزاق, قىم-قيعاش تۇلعا. انە-مىنە جارقىلداپ كىرىپ كەلەتىندەي بولا بەرەتىنى – سول. ۇلتتىق كىتاپحانادا ءابىش كەكىلباي ۇلىن ەسكە الۋ كەشىندە مىرزاتاي اعاي «دۇنيەدە ءبىر ادام ولمەيتىن بولسا, ءابىش دەپ ويلاۋشى ەم. ءبىر ادام قارا جەرگە سىيمايتىن بولسا, ءابىش دەپ ويلاۋشى ەم» دەگەنى بار. ءبىز ءۇشىن ەسەنعالي ءابدىجاپار ۇلى وسى تەكتەس سەزىم قالىپتاستىرىپ كەتكەن ەكەن عوي.
استانا. الپىس جاستىق مەرەيتويىنا وراي شىعارماشىلىق كەشى وتكەنى كوپكە ءمالىم. وقىرماندارىمەن كەزدەسەتىن سوناۋ جازدا ەساعانىڭ جانىندا ەلوردا ساياباقتارىن ارمانسىز ارالادىق. شەت-شەگى كورىنبەيتىن تەلەگەي ءبىلىم. ءتاتتى تۇستەي ەستەلىكتەر. قاعىتپا-قالجىڭدار. توقتاۋسىز قۇيىلىپ كەلەدى, قابىلداپ ۇلگەرە بەر. «مەنىڭ مىناۋ قادام ساناعىشىم بۇگىن جازباي تۇر. سەندە بار ما, قاراشى, قانشا ءجۇرىپپىز؟», دەدى قاس قارايعاندا. «ون ءۇش شاقىرىم دەپ تۇر, اعا».
– ءجۇر, قايتايىق وندا. جاۋاپتى جۇمىستار بار الدا... ايتپاقشى, مىناۋ نە ەكەن؟ كورە شىعايىقشى.
– «سارىارقا» – ساۋدا, ويىن-ساۋىق نىسانى. ساعات ون بوپ قالىپتى, جابىلاتىن ۋاقىتى بولعان شىعار, – دەدىم. ونىمدى ەلەگەن دە جوق. بارسىڭ با, جوقسىڭ با, لەزدە وزىمەن ءوزى بولدى دا كەتتى. ويدىڭ ادامىنا وڭاي دەيمىسىڭ, ءۇنسىز ىلەسىپ ءجۇرمىن. كەنەت كىلت توقتاپ, يەسى ەسىگىن ق ۇلىپتاعالى جاتقان ءبىر دۇكەندى قايتادان اشتىرىپ الدى. كوپ سوزعان جوق, سول جەردەگى ەڭ دەگەن پورتفەلگە تولەم جاسادى دا, رەتتەي سالدى. ەساعامنىڭ ساۋدا جۇرگىزگەنىن ءبىر قىزىقتاپ, جاڭا بۇيىم العانىنا ءبىر قۋانىپ تۇرمىن. سويتسەم, الگى جاڭالىقتىڭ ەندىگى يەسى باسقا جاقتا ەكەن:
– ەربولاتجان, بۇدان دا باعالى پورتفەل ۇستاۋىڭا تىلەكشىمىن. ءبىرازدان ويىمدا ءجۇر ەدى. كۇتپەگەن جەردەن ءساتى تۇسە قالعانىن كورمەيسىڭ بە؟ – دەدى. ارينە, بىزگە اسا قۇندى سىي بولىپ, كوز بولىپ قالا بەرەر. وسى تۇستا ەسەنعالي اعانىڭ تاعى ءبىر قىرىن ايتىپ وتكىڭ كەلەدى: ساۋ ادامنىڭ ءوزىن ساۋ ەمەستەي قىلىپ جىبەرەتىن قۋاقىلىعى. جاڭا عانا الگى ساۋدا ءۇيىنىڭ نە ەكەنىنەن, ۋاقىتتىڭ قانشا ەكەنىنەن مۇلدەم ماقۇرىمداي ادامنىڭ نە ۇيىمداستىرىپ تۇرعانىن كورمەيمىسىڭ؟ ءبارىن دە ءوزى ىشتەي ءبىلىپ كەلە جاتقان بولىپ شىقتى.
كەشى كەرەمەت ءوتتى. كەلەسى كۇنى جانىندا نابات جەڭگەي بار, اتىراۋعا بىرگە ۇشتىق. «بەكەير» دەلىنەتىن-تۇعىن كومپانيانىڭ ۇشاعى. كوتەرىلەر-كوتەرىلمەستەن توبەسى جىرتىلىپ كەتەردەي, زارە-قۇتتى ابدەن قاشىردى. اۋە كەمەسى ەمەس, شىلاپشىنمەن ۇشىپ كەلە جاتقانداي سەزىنگەم ءوز باسىم. ەساعاڭ ءوز الاڭىن بىلدىرتكىسى كەلمەدى مە, اينالاسىن سابىرعا شاقىرعانى ما, «مىناۋ قايتەدى, ءاي! قوي! قوي دەيمىن ساعان» دەپ ۇشاقپەن تىلدەسكەندەي بوپ وتىرعانى ءالى قۇلاعىمدا. «بەكەيردىڭ» اقىرى نە بولعانى بارشاعا ايان. سول كەزەڭدە ەلىمىزدە توتەنشە جاعداي جيىلەپ كەتىپ ەدى. وتە وكىنىشتى, البەتتە! قانشا جەردەن ءومىر وكپەگە دە, وكىنىشكە دە تاتىمايتىن وتكىنشى دەسەك تە.
2017 جىلعى كوكتەمنىڭ باسى. مەرەكە قۇلكەنوۆ اعا باستاپ اتىراۋدان بەينەۋگە باردىق. ەسەنعالي اعانىڭ اپكەسىنىڭ ورنىنا دۇعا باعىشتاۋعا. ەساعاڭنىڭ بەينەۋ باسىندا اعايىن-تۋىسقا, بالا-شاعاعا مەيىرماندىعى, ءتىپتى اۋىلدىڭ يتتەرىنە دەيىن ەركەلەتە سويلەۋى اعايدى كوز الدىمدا تىپتەن اجارلاندىرا تۇسكەن. اسىرەسە بۇرىنعى وتكەن ۇلكەندەرگە, كوزى ءتىرى الدىڭعى بۋىن اپالارىنا ىزەتى ايرىقشا. ادەبي ۇستانىمىندا دا ء«بىر ءسوز ايتپاس بۇرىن الدىمىزداعى كوكەلەرىمدى, اعالارىمدى ويلاپ الام» دەيتىنى جاساندى ەمەس, بولمىسىنان.
قايتار جول. نە قىس ەكەنىن, نە كوكتەم ەكەنىن ۇعا الماي, تابيعات ءوزى – الەك. اۋىق-اۋىق قارا جاڭبىر, ەسەسىنە قارا جولىڭ – جالتىر مۇز. سوعان قاراماستان اۆتوكولىگىمىز ىزعىتىپ كەلەدى. اڭگىمە تىزگىنى ابدەن جىبەرىلگەن. ء«ىشتى بالاسىڭ عوي» دەپ قالدى ريزاشىلىقپەن قۇلسارى تۇسىندا ءبىر توقتاعانىمىزدا. ەمتيحان قابىلداپ كەلە جاتقان وقىتۋشىداي-اق. اۋەلگىدە قىزاراقتاعانىمىز راس. كەيىن تالعات اعامىز ايتپاقشى, «جيۆوتىمىز جەك كورمەي» قالعان سياقتى ما؟! ەمتيحاننان ۇتىمتال شىققانىڭا اۋا جايىلىپ كەتە جازداعاندايسىڭ.
جازعىتۇرىم بەينەۋگە تاعى جول ءتۇستى. بۇل رەتتە كولىگىمىز تىكۇشاق ەكەن. اتىراۋ – بەينەۋ – اتىراۋ. توپشىلاۋىمشا, ەل-جۇرتتىڭ, ەل اعالارىنىڭ ەسەنعالي اعاعا قۇرمەت-كوڭىلى جەتكىلىكتى بولعان سىڭايلى. ارينە, بۇل جەردە ءوزىنىڭ قارىم-قاسيەتىن ەش جوققا شىعارمايمىز. شارۋاعا قۇنتتى, ىجداعاتتىلىعى كوپ قالامگەردەن ەرەكشە ەكەنىن تۇستاستارى دا ايتىپ بەرە الار. ءبىزدىڭ توقتالعىمىز كەپ وتىرعانى – ەسەنعالي ورمانى. وسى جولعى ساپارىمىزدا ارنايى اپارىپ تانىستىردى: بەينەۋدە «ەسەنعالي ورمانى» قاپتاپ ءوسىپ كەلەدى. ءوز الدىنا بولەك, اڭگىمەگە لايىق تاقىرىپ.
«ەل-جۇرت, ەل اعالارى» دەپ قالدىق جوعارىدا. بايقاعانىمىز, قازاق جەرىندەگى عانا ەمەس, اتاجۇرتتان جىراقتاعى قانداستارىمىزدىڭ دا ەساعاڭا, شىعارماشىلىعىنا كوزقاراسى ەرەكشە. 2009 جىلى-اۋ, استانادا تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باستاماسىمەن دۇنيە قازاقتارىنىڭ كىشى قۇرىلتايى ءوتتى. وسىناۋ جيىنعا كەلگەن شەتەل قازاقتارىنىڭ ەسەنعالي راۋشاندى قاۋمالاپ, ۇيىرسەكتەپ جۇرگەنى ءالى كوز الدىمدا. ءوزىمىز دە اعايمەن العاش رەت سول كەشتەردە ديدار-سۇحباتتاسىپپىز.
ەسەنعالي-اقىن وڭاشا جۇزدەسۋىمىزدىڭ بىرىندە ءوزىنىڭ ولەڭدە ەكسپەريمەنت جاساۋدان قورىقپايتىنىن ايتقانى ەسىمدە. «شۋماقتىڭ كەي جولدارىن شولتاڭ ەتكىزىپ, قىسقا قايىرا سالاتىنىم سودان شىعار» دەگەن. سول سەكىلدى ومىردە دە كوپ ىزدەنۋ كەرەگىن ءجيى ەسكەرتەتىن. بەينەۋ ساپارلارىنىڭ شاماسىندا بولۋ كەرەك, شەتەلگە وقۋعا نيەتتەنىپ جۇرگەنىمدى ءبىلدىردىم. ادىلبەكتەر وزدەرى ءبىلىم الىپ جۇرگەن تاراپتان وقۋ ورنىن قاراستىرىپ جاتقانىن دا. اعا بالاشا قۋاندى. كوڭىلىندەگى وقۋلىقتاردى ءتىزىپ, قاي ادىستەمە قانشالىقتى ءتيىمدى ەكەنىن تالداپ بەردى. بىزدىكى بىراق ماحامبەتشە ايتقاندا, «تىلەكتى قۇداي بەرمەدى» بولدى سول جولى. تىلەۋقور اعالارىمىزدىڭ ۇسىنىسىمەن قارا شاڭىراق «ەگەمەنگە» قىزمەت اۋىستىرۋ ماڭىزدىراق كورىندى.
ەسەنعالي راۋشاننىڭ شىعارماشىلىققا ادالدىعىنا كوپشىلىك – كۋا. الدە دە جەتىلدىرە ءتۇسۋ نيەتى, جىرعا جاناشىرلىعى اياۋلى-اق ەدى. بىردە استانادان الماتىعا شىعارىپ سالۋ ءساتى ءتۇستى. رياسىز وتىرمىز. ءسوز اراسىندا باتىس رۋحانياتىن مەيلىنشە مەڭگەرگەن زامانداستارىمىزدىڭ ءبىرىنىڭ پىكىرىن كەلتىرگەم: ء«سىز ەسەنعالي پوەزياسى جونىندە ءجيى ايتاسىز. مەنىڭ بايقاۋىمشا, ونىڭ شىعارماشىلىعىن سىرت كوزبەن وقىعاندا, ءبارىبىر قازاق اقىنى ەكەنى بىردەن سەزىلەدى. «پوسىل» جاعىنان ءوز ادەبيەتىنەن بولەك ەمەس» دەگەن ىڭعايدا. بۇل سوزگە ەساعام اجەپتاۋىر ويلانىپ قالدى. سودان انە-مىنە ۇشۋعا ءتيىس ۇشاعىنىڭ بيلەتىن ەكى ساعاتقا شەگەرىپ, ەكەۋىمىز الگى بايلامدى تالدايتىن بولىپ, اۋەجايدىڭ ءىشى-سىرتىن ولاي دا بىلاي شارلادىق. انە ءبىر اقىن شوشيتىنداي ءسوز ەمەس قوي. دەگەنمەن ەسەنعاليدىڭ پوەزياعا جاۋاپكەرشىلىگى كەز كەلگەن جايتقا جالاڭ قاراۋعا جول بەرمەيتىن.
كەيىنگى كەزدەسۋىمىزدىڭ ءبىرى. «الماتى» قوناقۇيى. جولعا ءجۇرۋ نيەتىمەن ەرتە دەمالىپ قالعام. ەسىكتى بىرەۋ ۇرعىلاپ-قاققىلاپ, جان شىداتپاي بارادى. «كىم بولساڭ دا, ءسال كۇتسەڭشى» دەدىم شاعىن بولمەنىڭ تابالدىرىعىنا جەتكەنشە. اشسام – ەساعاڭ. «وسىندا ەكەنىڭدى بىلەم عوي. تومەنگە تۇسسەڭشى, اڭگىمە ايتالىق»... ارنايى كەلگەندەگى پەيىلىن كەتەرىندە ۇقتىم-اۋ دەيمىن: ء«وزىڭدى ەشكىم وكپەلەتىپ جۇرگەن جوق پا؟». «كۇمانىڭىز بولماسىن, اعا». وزىنە, ولەڭدەرىنە ىقىلاسىمىزعا كۋا كۇندەر عوي, اعالىق قامقورلىعىن اياعان جوق. ءار كەزدەسۋى سونشا اسەرگە بولەگەن جان. ەستەن كەتپەس ەسەن كەزدەر-اي!
الگى اتى وشكىر ىندەت تالايىمىزدى جالماعانى وكىنتەدى. ەساعاڭنىڭ عۇمىر ساپارى دا سول تۇستا ءتامامدالدى. ارادا ءبىر جىلعا تاياعاندا اسى بەرىلدى. وتباسى, تىلەۋلەستەرى ۇيىمداستىرعان ءىس-شارا «ەسەنعاليدىڭ اسى» دەلىنىپ تاريحقا ەنەتىندەي دەڭگەيدە ءوتتى. سول ساۋاپشىل جيىن سوڭىندا «ەسەنعالي اعا جونىندە كوپ ايتقان ارتىق بولماس. بىراق بىلگەنىمىزدى كوبىرەك جازا تۇسسەك, ودان دا باياندى شارۋا بولاتىن شىعار» دەگەنبىز. كوپتەن ءبىر مەزەت رەتىندە قابىلدارسىز.
ەربولات قامەن,
جۋرناليست