كەرنەۋى كۇننەن-كۇنگە كۇشەيىپ, ومىرىمىزدە ءورىس الىپ كەلە جاتقان عىلىمنىڭ كۇردەلى سالاسىنىڭ ءبىرى – جاساندى ينتەللەكت. بۇل – ادامنىڭ ويلاۋ ۇدەرىسىن كومپيۋتەرلىك جۇيەدە مودەلدەيتىن باعدارلاما جەلىسى. ەلىمىزدە ەندى عانا قولعا الىنىپ جاتقان ماسەلە بولعانىمەن, «جاساندى ينتەللەكت» تەرمينى باعدارلاماشى دجون ماككارتيدىڭ اۋزىنان 1956 جىلى اقش-تىڭ دارتمۋت كوللەدجىندە وتكەن عىلىمي كونفەرەنتسياسىندا شىعىپ ۇلگەرگەن. ناتيجەسىندە, جاساندى ينتەللەكتىنى يگەرگەن جاسامپاز مەملەكەتتەر دامۋ رەتتىلىگىندە العاشقى ورىندارعا ورنىعىپ الدى.
وسى ورايدا ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «وزعاندارعا جەتۋ كەرەك. جەتكەندەردەن وزۋ كەرەك» دەگەن ءسوزى سانامىزعا ساۋلە تۇسىرەدى. قازىر ەلىمىز بۇل سالادا قارقىندى جۇمىس اتقارىپ, بىرقاتار جاقسى ناتيجەگە قول جەتكىزىپ جاتىر. ەندىگى ماسەلە – جاساندى ينتەللەكتىنىڭ قازاقشا سويلەۋ ساپاسىن جاقسارتۋ.
ەڭ اۋەلى قويىلعان ساۋالعا جاساندى ينتەللەكتىنىڭ قالاي جانە قايدان جاۋاپ بەرەتىنىن بىلگەنىمىز دۇرىس. جاساندى ينتەللەكت عالامتور جادىنداعى بارلىق اقپاراتتاردى ءسۇزىپ الىپ, ءتيىستى مالىمەت ۇسىنادى. دەمەك, اعىلشىن مەن ورىس تىلىندەگى اقپاراتتاردىڭ تولىمدى بولۋ سەبەبى – سول تىلدەگى ماتەريالداردىڭ مولدىعىنان.
ساراپشىلاردىڭ دەرەكتەۋىنشە, ەڭ ۇلكەن ەنتسيكلوپەديالىق جوبا سانالاتىن ۋيكيپەديانىڭ ىشىندە 220 مىڭ عانا قازاقشا جازىلعان ماقالا بار. بۇل اقپاراتتاردى جاساندى ينتەللەكت بازاسىنا ەنگىزگەن كەزدە مۇحيتقا قۇيعان تامشىداي عانا بولادى. IT مامان تيمۋر بەكتۇر جاساندى ينتەللەكت قازاقشا ساپالى ءارى تولىق جاۋاپ بەرۋى ءۇشىن وعان كەمىندە 10 ملن اقپارات كەرەك. «جاساندى ينتەللەكتىنىڭ نەگىزگى قورەگى – مالىمەتتەر قورى. ونسىز جۇيە جۇمىس جاسامايدى. ەندى قازاقشا مالىمەتتەر قورىن قالاي ۇلعايتامىز؟ جاۋاپ بىرەۋ. قازاق قوعامى قازاقشا كونتەنتتى كوبەيتپەي, ورىس تىلىندەگى كونتەنتتى تۇتىنۋدى جالعاستىرا بەرسە, ChatGPT قازاقشاعا شورقاق بولىپ قالا بەرەدى», دەيدى ت.بەكتۇر.
ال حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى راۋان كەنجەحان ۇلى بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ ءتيىمدى جولىن ۇسىنادى. ول عالامدىق پلاتفورمالاردى جۇيەلى لوكاليزاتسيالاۋ كەرەكتىگىن ايتادى. ماسەلەن, ءبىر عانا «Google» كورپوراتسياسى قورىنداعى ەڭ ماڭىزدى ون مىڭ ماقالانى قازاقشا اۋدارۋ – جاساندى ينتەللەكتىنىڭ تىلدىك قورىن بايىتىپ, مازمۇنىن تەرەڭدەتە تۇسەدى.
مۇنى ءىس جۇزىندە قولدانۋدى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «اقىلدى جۇيەلەر جانە جاساندى ينتەللەكت» ينستيتۋتى باستاپ كەتتى. ولار نەيروجەلىگە قازاقشا اقپاراتتاردى كوپتەپ جۇكتەي وتىرىپ, قازاقشاعا جەتىك «ۇماي» كومەكشىسىن جاساپ شىعاردى.
«ۇماي» – شىنايى ايەل بەينەسى رەتىندە تسيفرلىق جۇيەدە جاسالعان, قازاق تىلىندە سويلەيتىن ۆيرتۋالدى كومەكشى. ونىڭ مۇمكىندىگى بىرنەشە سالانى قامتيدى. اتاپ ايتساق, عىلىم, تاريح, تەحنولوگيا, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالا-لارىنداعى سۇراقتارعا ەركىن جاۋاپ بەرەدى. ISSAI جەتەكشىسى, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ينجەنەرلىك جانە تسيفرلىق عىلىمدار مەكتەبىنىڭ پروفەسسورى اتاكان ۆارولدىڭ ايتۋىنشا, بۇرىن ۇلكەن دەرەكتەر جيىنتىعىنىڭ جەتكىلىكسىز بولۋى قازاق ءتىلىن تسيفرلى الەمدە شەكتەيتىن ەدى. ەندى ەكى مىڭنان استام ادامنىڭ ءۇش ءجۇز ساعاتتىق جازباسىن جيناۋ ناتيجەسىندە قازاق ءسوزىن اۆتوماتتى تۇردە تانۋ جوباسى ىسكە قوسىلدى.
بىراق بۇل ءالى دە جەتكىلىكسىز. بارلىق سالانىڭ ماماندارى شاعىن اقپارتتان باستاپ, رەفەرات, مونوگرافيا, كوركەم شىعارمالارىن عالامتور جۇيەسىنە قارقىندى تۇردە «ۋيكي ماقالا» تۇرىندە ەنگىزۋى كەرەك. سوندا مالىمەتتەر قورى ۇلعايىپ, قازاق ءتىلىنىڭ جاڭا تەحنولوگياداعى قولدانىس اياسى كەڭي تۇسپەك.