بارلىق سالادا جۇمىس بەرۋشى مەن جۇمىسشى اراسىنداعى ەڭبەك كەلىسىمى ەڭبەك شارتى نەگىزىندە بەكىتىلىپ, رەتتەلۋگە ءتيىس. كەيبىر ۇجىم باسشىلارى ەڭبەك كودەكسىن, ەڭبەك شارتىن جەتىك بىلسە دە, كوزگە ىلمەي جاتاتىن كەزدەرى بولادى. ەكىنشى جاق تا ەڭبەك قۇقى بۇزىلعانىن بىلگەنىمەن, جۇمىستان اجىراپ قالماۋدى ويلاپ, كەلەڭسىزدىككە كوز جۇما قارايدى. بۇگىندە جىلداپ ەڭبەكاقىسىن كۇتىپ شاعىمداناتىن ۇجىمدار ازايعانىمەن, وڭىرلەردە جالاقىسىن ءوسىرۋدى تالاپ ەتكەن جۇمىسشىلاردىڭ شاعىمى كوپتىڭ قۇلاعىنا ەمىس-ەمىس جەتىپ جاتادى. ەگەر ەڭبەك داۋلارىنا قاتىستى دەرەكتەرگە ۇڭىلسەك, جۇمىس بەرۋشى مەن جۇمىسشى اراسىندا كيكىلجىڭ ارا-تۇرا ەمەس, ءجيى تۋىندايتىنىن اڭعارامىز.
جۇمىسشى – جالشى ەمەس
ەڭبەك داۋلارى ۇجىمدىق جانە جەكە ەڭبەك داۋلارى بولىپ ەكىگە بولىنەدى. جانجالداردىڭ دەنى اكىمشىلىك جۇمىستاعى كەمشىلىكتەردەن, باسشىلىقتىڭ جۇمىسشىعا جۇكتەمە ارتۋىنان, جۇمىس بەرۋشىنىڭ زاڭنامالاردى ەلەمەۋىنەن, جۇمىسشىنىڭ ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەرىن تومەندەتۋدەن, جالاقىنىڭ ازدىعىنان, ەڭبەكاقىنى ۋاقتىلى تولەمەۋدەن, ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىنىڭ ساقتالماۋىنان, جۇمىستا ءتيىستى ەڭبەك جاعدايىنىڭ جاسالماۋىنان, سول سەكىلدى كەلىسىمشارتتا كورسەتىلگەن مىندەتتەردىڭ ساقتالماۋىنان, تاعىسىن-تاعى ەڭبەك قاتىناستارىنداعى ءتۇرلى قايشىلىقتان تۋىندايدى. ەڭ قيىنى, وقىستان وندىرىستە جاراقات الىپ, ەمشارا قۇنىن, وتەماقىسىن باسشىلىقتان وندىرە الماي, امالسىز ەل-جۇرتتان اراشا سۇرايتىندار بار. مۇندايدا جۇمىسشى ەڭبەك جاعدايىندا داۋلى ماسەلەلەردى شەشىپ, جۇمىسشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعايتىن مەملەكەتتىك ەڭبەك ينسپەكتسياسى تۋرالى بىلمەيدى نەمەسە ولاردان دا قايىر بولماعان دەگەن ەكى نۇسقانىڭ بىرەۋىنە تاپ كەلەمىز. سوسىن ەلدە وندىرىستىك جاراقات الۋ دەرەگىن جاسىرۋ ارقىلى دا جۇمىسشىنىڭ ەڭبەك قۇقىعىن بۇزاتىن جۇمىس بەرۋشىلەر بار. سالدارىنان جۇمىسشى وزىنە تيەسىلى وتەماقىدان, باسقا دا تولەمدەردەن قاعىلادى.
بۇدان ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى دە حاباردار بولسا كەرەك-ءتى. زاڭ تالاپتارى بويىنشا وندىرىستە اۋىر جاراقات العان جۇمىسشىلارعا 3 ءتۇرلى كومەك كورسەتىلەدى ەكەن. ول ءۇشىن ارنايى كوميسسيا جاراقاتتىڭ ءتۇرىن انىقتاپ, قىزمەتتىك تەكسەرۋ جۇمىستارىنا كىرىسەدى. تەكسەرۋدەن كەيىن عانا وتەماقىنىڭ ناقتى سوماسى بەلگىلەنەدى. ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ كوميتەتىنىڭ باسقارما باسشىسى سارسەن دۇيسەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, وندىرىستە جاراقات العان جۇمىسشىلارعا مەملەكەتتەن جاردەماقى قاراستىرىلعان. مينيسترلىككە قارايتىن الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنان تولەم تۇسەدى. جۇمىس بەرۋشى دە وتەماقى تولەيدى. تولەمنىڭ كولەمى مۇگەدەكتىك توبىنا قاراي بەلگىلەنەدى.
جۇمىسشى – جالشى ەمەس. ءار جۇمىسشى زاڭ شەڭبەرىندە ءوزىن-ءوزى قورعاۋعا قۇقىلى. بۇل تۋرالى كونستيتۋتسيانىڭ 13-بابىندا انىق جازىلعان. ارينە, جۇمىسشى قۇقىن سوت ارقىلى دا قورعاي الادى. جۇمىسشى جۇمىس بەرۋشىمەن كەلىسسوز ارقىلى داۋدى شەشە الادى. ەڭبەك قۇقىعىن پروكۋراتۋرا مەن مەملەكەتتىك ينسپەكتسياعا جۇگىنىپ قورعاۋعا بولادى. ءارى بيىل ەڭبەك ينسپەكتورلارى جۇمىسشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك باقىلاۋدى كۇشەيتتى. ەسەسىنە, جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ قۇقىق بۇزۋشىلىعى بۇرىنعىدان جيىرەك انىقتالاتىن بولعان. مىسالى, بۇگىنگە دەيىن ەڭبەك زاڭناماسىن بۇزعان 3 مىڭعا جۋىق جۇمىس بەرۋشىگە اكىمشىلىك ايىپپۇل سالىنعان. ايىپپۇلدىڭ جالپى سوماسى 322 ملن تەڭگە شاماسىندا. ەڭبەك قۇقىعىن بۇزعانداردىڭ ىشىندە ەڭبەك شارتىن جاساماۋ, زاڭسىز جۇمىستان شىعارۋ, جالاقىنى ۋاقتىلى تولەمەۋدەن تۋىنداعان فاكتىلەر ءجيى كەزدەسەدى دەسەدى. مەملەكەتتىك ەڭبەك ينسپەكتورلارى جىل باسىنان بەرى 259 كاسىپورىندا 15 مىڭعا جۋىق جۇمىسشىنىڭ الدىندا 3,3 ملرد تەڭگە سوماسىندا جالاقى بويىنشا بەرەشەگى بارىن انىقتاعان. قابىلدانعان ءىس-شارالاردىڭ ناتيجەسىندە 13,2 مىڭنان اسا جۇمىسشىنىڭ قۇقى قورعالىپ, ولاردىڭ 2,6 ملرد تەڭگە بەرەشەگى تولەنگەن.
تسيفرلىق كارتانىڭ سەپتىگى
بيىل ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى ەڭبەك قۇقىن بۇزعان جۇمىس بەرۋشىلەردى جەدەل انىقتاۋ ماقساتىندا كاسىپورىنداردىڭ پروفيلاكتيكالىق باقىلاۋ ءتىزىمىن قالىپتاستىرۋ ۇدەرىسىن اۆتوماتتاندىرۋعا كوڭىل بولگەن. بۇل ەڭبەك زاڭناماسىن بۇزاتىن جۇمىس بەرۋشىلەردى اۆتوماتتاندىرىلعان اقپاراتتىق جۇيەلەر ارقىلى انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن كورىنەدى. سايكەسىنشە, ەڭبەك زاڭناماسىن بۇزبايتىن, ىسىنە ادال جۇمىس بەرۋشىلەردى مازالاپ, ولاردىڭ جۇمىسىن قايتا تەكسەرۋگە بالەندەي سەبەپ بولمايدى. وسى رەتتە ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى اقمادي سارباسوۆ ءوزى تولىقتىرىپ ايتىپ بەرگەن ەدى.
«ەڭبەك تاۋەكەلدەرىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن كاسىپورىنداردىڭ تسيفرلىق كارتاسى ازىرلەندى. بيىل وسى كارتا شەڭبەرىندە ەڭبەك تاۋەكەلدەرى كارتاسىنا ادىسنامالىق تاسىلدەر ەنگىزىلدى. ول – مەملەكەتتىك ورگاندار اقپاراتتىق جۇيەلەرىنىڭ دەرەگى بويىنشا كاسىپورىندارداعى قارجىلىق, ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك تاۋەكەلدەر جونىندەگى احۋالدى تالداۋعا, سونداي-اق ءاربىر كاسىپورىننىڭ جيىنتىق تاۋەكەل دارەجەسىن ايقىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل دەگەنىڭىز – جۇمىسشىلارعا ورىنسىز, ارتىق جۇمىس بەرەتىندەرگە قاتىستى بارلىق تاۋەكەلدى جەدەل تالداۋعا جول اشىلادى دەگەن ءسوز. بۇگىندە وسى جۇيەگە 13 مىڭنان اسا ءىرى جانە ورتا كاسىپورىن قوسىلعان. وسى مودەلدى ەنگىزگەن سوڭ تاۋەكەل دەڭگەيى جوعارى, ورتا جانە تومەن كاسىپورىندار ايقىندالدى. ءساۋىر ايىندا كارتا ىسكە قوسىلعاننان كەيىن داۋلى ماسەلەگە تاۋەكەلى جوعارى كاسىپورىنداردىڭ سانى 14%-عا تومەندەدى. قازىر تاۋەكەلى جوعارى 363 كاسىپورىن انىقتالىپ وتىر. بۇل كاسىپورىنداردا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرگە پروبلەمالىق ماسەلەلەردى شەشۋ جۇمىسى باستالىپ تا كەتتى», دەيدى ءبىرىنشى ۆيتسە-مينيستر ا.سارباسوۆ.
ۆيتسە-مينيستر جۇمىسشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ ماسەلەسىندە جۇمىس بەرۋشى مەن جۇمىسشى اراسىنداعى ۇجىمدىق-شارتتىق قاتىناستارعا كوپ كوڭىل بولىنەتىنىن حابارلادى. ويتكەنى ۇجىمدىق-شارتتىق قاتىناستار جۇمىسشىلاردىڭ الەۋمەتتىك جانە ەڭبەك قۇقىقتارىنا كەپىلدىك بەرەدى. قازىر رەسپۋبليكانىڭ ءىرى جانە ورتا كاسىپورىندارىندا ۇجىمدىق شارتتاردىڭ ۇلەسى 97%-عا جەتكەن. تاعى ءبىر ماڭىزدى حابارعا توقتالساق, مەملەكەتتىك ەڭبەك ينسپەكتسياسىنىڭ فۋنكتسياسى بۇدان بىلاي ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنە بەرىلدى. سەبەبى ەڭبەك زاڭناماسىنىڭ ساقتالۋىنا مەملەكەتتىك باقىلاۋدى كۇشەيتۋ جانە جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارىن قورعاۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ەڭبەك ينسپەكتسياسىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردان ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانعا بەرۋ ماسەلەسى بۇعان دەيىن دە بىرنەشە مارتە كوتەرىلگەن ەدى. ەندى, مىنە, ەڭبەك قاتىناستارى بويىنشا مەملەكەتتىك باقىلاۋ فۋنكتسيالارى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردان ەڭبەك مينيسترلىگىنە ءوتتى. بۇل جۇمىستى ساپالى ىسكە اسىرۋعا مەملەكەتتىك ەڭبەك ينسپەكتسياسى كوميتەتى جانە ونىڭ اۋماقتىق دەپارتامەنتتەرى قۇرىلعان. ونداعى قىزمەتكەرلەردىڭ جالپى سانى 322 شتاتتىق بىرلىكتى قۇرايدى. بۇل رەتتە ەڭبەك ينسپەكتورلارىنىڭ سانى 45-كە ارتتى.
جۇمىسشىنىڭ دا ءتارتىبى بار
ەڭبەك داۋلارىنىڭ ىشىندە جالاقى تولەمەۋ, جالاقىنى كەشىكتىرۋ سىندى فاكتىلەر ءجيى كەزدەسەتىنىن ايتتىق. باتىس قازاقستان وبلىسى ەڭبەك ينسپەكتسياسى بويىنشا باسقارمانىڭ باسشىسى اسىلۇلان دوسجانوۆپەن پىكىرلەسكەندە, وسى اقپاراتتىڭ دالدىگىنە تاعى قانىقتىق. وڭىردە جىل باسىنان بەرى ەڭبەك جانجالدارى تىركەلمەگەنىمەن, جەدەل دەرەكتەردىڭ نەگىزىندە جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەك قاتىناستارى بويىنشا سۇراق تۋىنداعان 7 كاسىپورىندا مونيتورينگ جۇرگىزىلىپتى. ونىڭ ىشىندە «كاسپي ينجينيرينگ», «اكساي سپەتس مونتاج», «Tan Oil», «ۋرالترانسسەرۆيس», «الىي پارۋس», «اكجولاۆتو» كومپانيالارىندا جالاقىنى كەشىكتىرۋ فاكتىسى انىقتالسا, «Urker Engineering Procurement and constraction» سەرىكتەستىگىندە الەۋمەتتىك اۋدارىمداردىڭ كەشىگىپ جاتقانى بەلگىلى بولعان. بۇعان قوسا كاسىپورىنداردا ەڭبەك قاتىناستارىنا قاتىستى سۇراقتار بويىنشا جەدەل تارتىپتە ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, تۋىنداعان ماسەلەلەر ۇشجاقتى كوميسسيالاردىڭ وتىرىستارىندا قارالعان. قازىر وڭىردەگى كاسىپورىندار شتاتتىق رەجىمدە جۇمىس ىستەيدى. جىل باسىنان بەرى زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى جويۋ ماقساتىندا 35 نۇسقاما بەرىلىپ, 42 جۇمىس بەرۋشىگە 7,680 ملن تەڭگە كولەمىندە ايىپپۇل سالىنعان. مەملەكەتتىك ورگاندار مەن الەۋمەتتىك ارىپتەستەردىڭ بىرلەسكەن ارەكەتىمەن بيىل 45 كاسىپورىندا 692,3 ملن تەڭگە كولەمىندە جالاقى بەرەشەگى وتەلىپ, 6 471 جۇمىسشىنىڭ قۇقىعى قورعالعان.
ء«اربىر ازامات ەڭبەك قاتىناستارىنا قاتىستى تۋىنداعان ساۋالداردى ەڭبەك ينسپەكتسياسى ارقىلى رەتتەۋگە بولاتىنىن ءبىلۋى كەرەك. تابىس تابامىن, وتباسىمدى اسىرايمىن دەپ ءجۇرىپ ەڭبەك شارتىن تالاپ ەتپەستەن جۇمىس بەرۋشىنىڭ ۋادەسىنە يلانىپ, بىردەن جۇمىسقا كىرىسىپ كەتەتىن اعايىندار بار. سوسىن ەڭبەكاقىسىن الا الماي بىزگە جۇگىنەدى. ال جۇمىس بەرۋشى مەن جۇمىسشى اراسىنداعى ەڭبەك قاتىناستارىن رەتتەيتىن باستى قۇجات – ەڭبەك شارتى. ەڭبەك شارتى بولماسا, ەڭبەك قاتىناستارىنداعى بۇزۋشىلىقتاردى دالەلدەۋ ءبىراز قيىندىق تۋدىرادى. مۇنداي جاعدايدا جۇمىسشى ەڭبەكاقىسىن الا الماي جۇرگەنىن سوت ارقىلى دالەلدەيدى. ول ءۇشىن كۋاگەرلەردى دە تارتۋى مۇمكىن. ءدامحانادا, كولىك جۋ ورىندارىندا, دۇكەندە, اۋىل شارۋاشىلىعى جانە باسقا دا بىرنەشە سالادا ەڭبەك ەتەتىندەر ەڭبەك شارتىن جاساي بەرمەيدى. مۇنداي ۇدەرىستەر ۇزاققا سوزىلادى دەمەسەڭىز, ەڭبەكاقىسىن سوت ارقىلى ءوندىرىپ جاتقان ازاماتتار بار. ءبىز ەڭبەك قاتىناستارىنا بايلانىستى تۋىنداعان كەز كەلگەن جەكە, ۇجىمدىق ماسەلەلەردە ازاماتتارعا قۇقىقتىق, زاڭدىق جاعىنان جاردەمدەسەمىز», دەيدى ا.دوسجانوۆ.
باسقارما باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ءبىرلى-ەكىلى جاعدايدا ەڭبەك شارتىن جاساماي جۇمىس ىستەۋدى ءجون كورەتىندەر كەزدەسەدى ەكەن. ولاردىڭ ىشىندە نەسيە بەرەشەگى, اليمەنت, تاعىسىن-تاعى جەكە قارىزدارىنان اينالىپ ءوتۋدى ويلاپ, تۇيىققا تىرەلەتىندەر كەزدەسەدى. سوندىقتان ەڭبەك ينسپەكتورلارى كەز كەلگەن ماسەلەگە ەكىجاقتى قاراۋعا تىرىسادى.
«ۇجىمنىڭ جۇمىس بەرۋشىنىڭ الدىندا دا تالاپ قويۋ رەتى بار. بىردەن بايبالامعا سالىپ, كوشەگە شىعىپ, داۋ كوتەرۋگە تاعى بولمايدى. مۇنىڭ بارلىعى زاڭدا قاراستىرىلعان. اۋەلى ۇجىم جۇمىس بەرۋشىگە ارىز جازادى. تالاپتارىن قويادى. ونى جۇمىس بەرۋشى قارايدى, كوميسسيا قۇرىلادى. كەيدە جۇمىسشىلار سول زاڭدىلىقتى ساقتاماي, جۇمىستى توقتاتىپ, زاڭسىز ارەكەتتەرگە بارىپ جاتادى. ءبىز وسىنىڭ بارلىعىن جۇمىسشىلارعا تۇسىندىرۋگە تىرىسامىز. زاڭ جۇمىس بەرۋشىنىكى دۇرىس دەپ جۇمىسشىنىڭ قۇقىن شەكتەپ جاتقان جوق قوي. ءبىز زايىرلى, قۇقىقتىق مەملەكەتتە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان سوڭ, جۇمىسشىلار دا ءوزىنىڭ تالابىن زاڭ جۇزىندە قويا بىلۋگە ءتيىس. ءوزىمىز دە جۇگىنگەن ءاربىر جۇمىسشىنىڭ ەڭبەك قاتىناستارىنداعى ماسەلەسىن قاراپ, زاڭدىق ءتارتىبىن ءتۇسىندىرىپ, بارىنشا جاردەمدەسەمىز, جولىن ايتامىز. شەشىمدى, ارينە, ازاماتتاردىڭ ءوزى قابىلدايدى», دەيدى ا.دوسجانوۆ.
استانا قالاسىنىڭ تۇرعىندارى ەڭبەك داۋلارىنا تاپ بولعان جاعدايدا قالالىق ورتا ساپاسى جانە باقىلاۋ باسقارماسىنا جۇگىنە الادى. تۇرعىندار شاعىمدى مەكەنجاي بويىنشا جازباشا نەمەسە «eOtinish» ەلەكتروندىق پورتالى ارقىلى جىبەرۋگە بولادى. سودان سوڭ ەڭبەك كودەكسىنە سايكەس ەڭبەك ينسپەكتورلارى نىسانعا بارادى, ءمان-جايدى ناقتىلايدى. وسىنداي تارتىپپەن جىل باسىنان بەرى قالادا 95 زاڭدى تۇلعا اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان. ەلوردادا ءجيى تىركەلەتىن ەڭبەك داۋلارىنىڭ فاكتىلەرى وڭىردەگىدەن وزگەشە. مىسالى, قالادا ستاتيستيكا بويىنشا تاماقتانۋ سالاسىندا, كۇزەت فيرمالارىندا, قۇرىلىستا ەڭبەك قۇقىقتارى ءجيى بۇزىلادى ەكەن.
تۇيىندەي كەلە, تۇرعىندارعا قۇلاققاعىس رەتىندە ايتساق, ەڭبەك كودەكسىنىڭ 23-بابىنىڭ 2-تارماعى 2-تارماقشاسىنا سايكەس جۇمىس بەرۋشى جۇمىسشىنى قابىلدايتىن كەزدە كودەكستە بەلگىلەنگەن تارتىپپەن ەڭبەك شارتىن جاساۋعا مىندەتتى. ەگەر باسشىلىق جۇمىسشىنى ەڭبەك شارتىن جاساماي جۇمىسقا نۇسقايتىن بولسا, ولار اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 86-بابىنىڭ 1-بولىگى بويىنشا جاۋاپكەرشىلىكتەن قۇتىلمايدى. قىسقاسى, ءاربىر جۇمىسشى وزىنە قولاي كورگەن جۇمىسقا بەل شەشە كىرىسپەس بۇرىن, جۇمىستىڭ زاڭدىق تۇرعىدا دۇرىستىعىنا كوز جەتكىزىپ, باسشىدان ەڭبەك شارتىن تالاپ ەتكەنى ابزال. بۇدان جۇمىسشى دا, جۇمىس بەرۋشى دە ۇتىلمايدى.