مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «ادىلەتتى مەملەكەت. ءبىرتۇتاس ۇلت. بەرەكەلى قوعام» جولداۋىندا: ء«بىز اشىق باسەكەلەستىك ورنىققان جانە بارىنە تەڭ مۇمكىندىك بەرىلەتىن ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرىپ جاتىرمىز. اۋقىمدى ساياسي وزگەرىستەردى اشىقتىق, ادىلدىك جانە ءوزارا سەنىم ارقىلى جۇزەگە اسىرۋ اسا ماڭىزدى» دەگەن بولاتىن. تاريحي رەفەرەندۋم ارقىلى كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپ, ساياسي رەفورمالار باستالعالى بەرى دە ەكى جىلدان اسا ۋاقىت ءوتتى. بۇل وزگەرىستەردىڭ ءمانى نەدە؟ ول قانداي ناتيجە بەردى؟
كونستيتۋتسيا كۇنى قارساڭىندا وسى تۇرعىدا بەدەلدى دە بىلىكتى زاڭگەرلەر ساليقالى پىكىرلەرىن ورتاعا سالعان ەدى. دوڭگەلەك ۇستەلگە كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ بۇرىنعى توراعاسى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور يگور روگوۆ, جوعارى سوت كەڭەسى جانىنداعى سوت تورەلىگى اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى گەورگي كيم, سەنات دەپۋتاتى عالياسقار سارىباەۆ, عجبم مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, PhD نۇربەك پۇسىرمانوۆ, Maqsut Narikbayev University كونستيتۋتسيالىق جانە ساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ينديرا اۋباكىروۆا قاتىستى.
تسيفرلىق كونستيتۋتسيا – جاڭا مۇمكىندىك
عالياسقار سارىباەۆ:
– تاريحقا كوز جۇگىرتسەك, قازاق جەرىندە كونستيتۋتسيا 5 رەت قابىلدانىپتى. ءبىرىنشىسى – 1926 جىلدىڭ 18 اقپانىندا قولدانىسقا ەنگەن قازاق اكسر كونستيتۋتسياسى. ودان كەيىن 1937 جىلدىڭ 26 ناۋرىزىندا, 1978 جىلدىڭ 20 ساۋىرىندە قازاق كسر كونستيتۋتسياسى ەكى رەت قابىلداندى. ال تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن العاشقى اتا زاڭىمىز 1993 جىلى 23 قاڭتاردا, ودان سوڭ قازىرگى قولدانىستاعى نەگىزگى قۇجاتىمىز 1995 جىلى 30 تامىزدا كۇشىنە ەندى.
1998, 2007, 2011, 2017, 2019 جىلدارى جانە 2022 جىلعى 8 ماۋسىم مەن 17 قىركۇيەكتە كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. 2022 جىلعى 5 ماۋسىمدا وتكەن جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋم ناتيجەسىندە كونستيتۋتسيانىڭ 33 بابىنا 56 وزگەرىس ەندى.
يگور روگوۆ:
– وسى ورايدا ايتا كەتەتىن ماسەلە, جالپى كەز كەلگەن زاماناۋي مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋى ەڭ الدىمەن ونىڭ كونستيتۋتسياسىمەن تىكەلەي بايلانىستى. مەملەكەت پەن قوعام تۇرلەنىپ, وزگەرگەن سايىن ونىڭ زاڭدارىن دا جاڭارتۋ مەن جاڭعىرتۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. مىسالى, كەيبىر ادامدار ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيامىز نەگە وزگەرە بەرەدى دەپ كەيىس ءبىلدىرىپ جاتادى. ولار دامىعان ەلدەردىڭ, اسىرەسە اقش-تىڭ كونستيتۋتسياسىن مىسالعا كەلتىرەدى. ارينە, اركىمنىڭ ءوز پىكىرىن بۇكپەسىز ايتۋعا قۇقى بار. دەگەنمەن قازاقستان سەكىلدى ءتاي-ءتاي باسقان جاس مەملەكەت ءۇشىن ونىڭ نەگىزگى زاڭى مەن وزگە دە قۇجاتتارىنىڭ ۋاقىت تالابىنا ساي وزگەرىسكە ۇشىراۋى – تابيعي جاعداي ەكەنىن زاڭگەرلەر مەن ساياساتكەرلەر جاقسى بىلەدى. بۇل ءتىپتى قوعامنىڭ تالابى. وزگەرمەيتىن ەشقانداي كونستيتۋتسيا جوق.
ەلىمىزدىڭ دامۋ جولىنا قاراساق, كونستيتۋتسيانى قابىلداعاننان كەيىن العاشقى رەفورما ءۇش جىلدان كەيىن, ياعني 1998 جىلى جۇزەگە استى. سول كەزدە ەلىمىزدىڭ كەيبىر ينستيتۋتتارىن دەموكراتيالاندىرۋعا باعىتتالعان كۇردەلى وزگەرىستەر جاسالدى. ەلدەگى كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتىڭ جالپى تاريحىنا قارايتىن بولساق, ءاربىر رەفورما سايىن دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار نىعايا ءتۇستى. ال 2022 جىلعى رەفورما جاڭا قازاقستان دەگەن جاڭاشىل ۇعىمدى ايقىنداپ بەردى. ونىڭ وزەكتىلىگى نەدە؟ ەلىمىز ادام يگىلىگىن ءبىرىنشى كەزەككە قوياتىن مەملەكەتكە اينالدى. ياعني بارلىق مەملەكەتتىك ينستيتۋتتىڭ باستى نازارى ادام مەن ونىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا اۋدارىلدى. سونداي-اق ول ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ اتتى جاڭا ماقساتتى الدىمىزعا قويدى. ءبىز وسى ماقساتىمىزعا ماعىنا بەرىپ, سوعان جەتۋگە تالپىنۋىمىز كەرەك.
گەورگي كيم:
– اتا زاڭىمىزدىڭ 29 جىلدىعى قارساڭىندا مەن ەكى ماڭىزدى ماسەلەگە توقتالعىم كەلەدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – قازىر ادامزات بالاسى كۇردەلى جاعدايدى باستان وتكەرىپ جاتىر. كوپتەگەن حالىقارالىق قۇقىق نورماسى ساقتالماي كەلەدى. بىرىڭعاي قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسى قاراما-قايشىلىققا تولى. بۇل الەمدىك ءتارتىپ پەن تىنىشتىقتى شايقالتىپ تۇر. سوندىقتان بارلىق مەملەكەت سىن-قاتەرلەر مەن تاۋەكەلدەردى بارىنشا ازايتاتىن قۇقىقتىق مودەل قۇرۋعا جۇمىلىپ جاتىر. ءبىزدىڭ ەلدەگى كونستيتۋتسيالىق رەفورما دا وسىعان باعىتتالعان. ءبىر ايىرماشىلىعى – ءبىز بۇل قۇقىقتىق مودەلدى ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋعا باعىتتالعان ماقسات رەتىندە بەكىتتىك. بۇل ەڭ الدىمەن حالىقتىڭ قالاۋى.
ەكىنشى ماسەلە – ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا تورگە شىققالى ادىلەتتى قازاقستاننىڭ تسيفرلىق كونستيتۋتسياسى تۋرالى ماسەلەنى كوتەرۋدىڭ ۋاقىتى كەلدى. بۇل كوپتەگەن زاڭنامالىق جانە زاڭناماعا باعىنىستى اكتىنىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىن تەكسەرەتىن تسيفرلىق, قۇقىقتىق, ساراپشىلىق ونلاين جۇيە بولماق. تسيفرلىق كونستيتۋتسيا ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن, ونىڭ مەملەكەتپەن قارىم-قاتىناسىن, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قۇزىرەتتەرىن, ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىك بيلىك تارماقتارىنىڭ ءوزارا ارەكەتتەستىگىن, بارلىق دەڭگەيدەگى قۇقىق تۋدىرۋ ۇدەرىستەرىن بۇدان دا ساپالى جۇرگىزۋدى رەتتەيتىن قۇقىقتىق الاڭعا اينالۋعا ءتيىس. قازىر الەم وزگەرىسكە ءتۇسىپ, ادامزات بالاسى تالپىنۋعا ءتيىس جاڭا مۇمكىندىكتەر اشىلدى. سونىڭ ءبىرى – تسيفرلاندىرۋ سالاسى. ءبىز ونىڭ يگىلىگىن قۇقىقتىق سالادا دا كورۋىمىز كەرەك.
ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ۇستىنى – ادال ازامات
نۇربەك پۇسىرمانوۆ:
– اتا زاڭىمىز – ەلىمىزدىڭ بارلىق جەتىستىگىنىڭ باستاۋى, تۇعىرلى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ, ەڭسەلى ەگەمەندىگىمىزدىڭ تىرەگى. ەلىمىزدەگى ەڭ ماڭىزدى قۇجات قۇقىعىمىزدى قورعاپ, تەڭ ءومىر ءسۇرۋىمىزدى قامتاماسىز ەتىپ, قۇندىلىقتارىمىزدى ايقىنداپ كەلەدى.
ەل كونستيتۋتسياسىنىڭ ەرەجەلەرى كۇندەلىكتى قوعام كەلبەتىنەن كورىنىس تاۋىپ, قازاقستان حالقىن توپتاستىرۋشى سيپاتقا يە بولدى. ويتكەنى ءدال وسى قۇجاتتىڭ العاشقى سويلەمىندە: «بiز, ورتاق تاريحي تاعدىر بiرiكتiرگەن قازاقستان حالقى...» دەگەن سوزدەر مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر قاينار كوزى – حالىق ەكەنىن كورسەتەدى.
2022 جىلعى پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن وتكەن ماڭىزدى رەفەرەندۋم نەگىزىندە ورتاق كۇش-جىگەرىمىزبەن كونستيتۋتسياعا جاڭا نورمالار ەندى. وسى وزگەرىستەر ساياسي-ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك رەفورمالاردى, مەملەكەتتىك باسقارۋ مودەلىن جاڭعىرتۋعا ودان ءارى نەگىز بولدى.
اتا زاڭىمىزدىڭ 1-بابىنىڭ 2-تارماعىندا انىقتالعان تۇبەگەيلى قاعيداتتارعا سايكەس ەل قوعامىن توپتاستىرۋداعى نەگىزگى قۇرامداس بولىكتەر رەتىندە قوعامدىق تاتۋلىق پەن ساياسي تۇراقتىلىق; بۇكىل حالىقتىڭ يگىلىگىن كوزدەيتىن ەكونوميكالىق دامۋ; قازاقستاندىق پاتريوتيزم; مەملەكەت ءومىرىنىڭ اسا ماڭىزدى ماسەلەلەرىن دەموكراتيالىق ادىستەرمەن داۋىس بەرۋ ارقىلى شەشۋ سەكىلدى ىرگەلى قۇندىلىقتاردى اتاپ وتۋگە بولادى.
وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى بيىل ناۋرىز ايىندا اتىراۋ قالاسىندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىسىندا ۇلتتىڭ جاڭا كەلبەتىن ايقىندايتىن نەگىزگى قۇندىلىقتارعا جەكە-جەكە توقتالىپ, بۇلاردىڭ كونستيتۋتسيامىز بەكىتكەن قاعيدالاردان تۋىندايتىنىن ايتقان ەدى. ولار – تاۋەلسىزدىك پەن وتانشىلدىق, بىرلىك پەن ىنتىماق, ادىلدىك پەن جاۋاپكەرشىلىك, زاڭ مەن ءتارتىپ, ەڭبەكقورلىق پەن كاسىبي بىلىكتىلىك, جاسامپازدىق پەن جاڭاشىلدىق. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى ءاربىر ازامات وسى باستى قۇندىلىقتاردى بەرىك ۇستانۋى كەرەك. پرەزيدەنت ۇسىنعان «ادال ازامات» ۇعىمى مۇنىڭ ءبارىن تۇگەل قامتيدى. سونىمەن بىرگە بۇل ادىلەتتى قازاقستان يدەياسىمەن ۇندەسىپ جاتقاندىعى بەلگىلى.
عالياسقار سارىباەۆ:
– ءيا, جالپى ەلىمىزدە دەموكراتيالىق قۇندىلىقتار نەگىزىندە ساياسي جۇيەنى ترانسفورماتسيالاۋ مەن جاڭعىرتۋ جۇمىستارى 2019 جىلدان باستالعان. سودان بەرى ساياسي رەفورمالاردىڭ 4 پاكەتى ىسكە اسىرىلدى. وسى سياقتى سىرتقى ساياسات, ەكونوميكا, الەۋمەتتىك, گۋمانيتارلىق سالالاردا ءارتاراپتاندىرۋ مەن مونوپوليادان ارىلتۋ, ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ, بيزنەستى قولداۋ, ينۆەستيتسيا تارتۋ ۇردىستەرى ءجۇرىپ جاتىر.
كەيىنگى جىلدارى قولعا الىنعان وزگەرىستەر, ساياسي رەفورمالار – ادىلەتتى قوعام, ادىلەتتى ەكونوميكا, ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋدا ەلىمىزدە زاڭ ۇستەمدىگىن ورناتۋعا باعىتتالعان. ال ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – زاڭنىڭ قاعيداتتارى مەن نورمالارىن قاتاڭ ۇستانۋ, كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتاردى قورعاۋ جانە وتانشىلدىق سەزىم مەن قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى قالىپتاستىرۋ. ونىڭ باستى ولشەمى – تاتۋلىق, تىنىشتىق, تۇراقتىلىق.
ينديرا اۋباكىروۆا:
– ءداستۇر بويىنشا كونستيتۋتسيا زاڭدى ءارى ساياسي قۇجات قانا ەمەس, سونىمەن قاتار قوعامدى وزگەرتۋدىڭ قوزعاۋشى كۇشى قىزمەتىن دە ورىندايتىن الەۋمەتتىك قۇجات. شەتەلدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, ول قوعام ومىرىندە, ساياسي بيلىك تەتىكتەرىندە, ەكونوميكالىق دامۋ مەن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىندا ساپالى وزگەرىستەر جاساۋدىڭ نەگىزگى قۇرالى.
ءاربىر كونستيتۋتسيانىڭ الەۋەتى بەلگىلى ءبىر حالىقتىڭ دامۋىنا نەمەسە توقىراۋىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى. اسىرەسە مۇنى كونستيتۋتسيالىق رەفورما كەزىندە بايقاۋعا بولادى. سونىمەن قاتار نەگىزگى زاڭنىڭ الەۋمەتتىك ءمانى كونستيتۋتسيالىق ەۆوليۋتسيانىڭ ءارتۇرلى كەزەڭىندە ءتۇرلى سيپاتتا كورىنىس تاۋىپ جاتادى.
2022 جىلى كونستيتۋتسيامىزدىڭ جاڭارۋىمەن تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق تاريحىنداعى ءبىر-بىرىنەن ءوزىنىڭ قۇندىلىق مازمۇنىمەن ەرەكشەلەنەتىن ەكى كەزەڭ اراسىنداعى شەكارا بەلگىلەندى. اتاپ ايتقاندا, ءبىرىنشى كەزەڭدە پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىكتەر كۇشەيسە, ەكىنشى كەزەڭدە ونىڭ وكىلەتتىكتەرىنىڭ كولەمى ازايعانى بەلگىلى. مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر ارقاسىندا ءبىز جاڭا قازاقستاندى شىندىققا اينالدىرامىز. الەۋمەتتىك ادىلدىك – جاڭا قوعامدىق كەلىسىمنىڭ باستى قۇندىلىعى ءارى ىرگەتاسى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەردى ەنگىزۋدىڭ ماقساتى – ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىمەن قاتار, مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردى دا نىعايتىپ, بۇل ءوز كەزەگىندە ىنتىماقتاستىق, بىرلىك پەن ينكليۋزيۆتىلىك سەكىلدى الەۋمەتتىك قۇندىلىقتاردى كۇشەيتەدى.
اتالعان كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر ساياسي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, رۋحاني دامۋدى جاڭعىرتۋدىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولاتىن كونستيتۋتسيالىق ءتارتىپتى ورنىقتىرۋعا باعىتتالعان. كونستيتۋتسيالىق جاڭاشىلدىقتار بارلىق ازامات ءۇشىن تەڭ مۇمكىندىكتەرگە جول اشاتىن ادىلەتتى قازاقستاننىڭ پاراديگمالىق نەگىزدەرىن قالىپتاستىرادى, ادامنىڭ قادىر-قاسيەتى مەن لايىقتى ءومىر ءسۇرۋ قۇقىعىن قامتاماسىز ەتەتىن ەكونوميكالىق بازا قۇرادى, ازاماتتارعا ءوز قۇقىقتارىن تيىمدىرەك قورعاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ينستيتۋتتاردى نىعايتادى.
كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەردى ەنگىزۋ باستامالارىنا نەگىز بولاتىن كوپتەگەن شارت بار. شەت مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسى كورسەتكەندەي, رەفورماعا دەگەن قاجەتتىلىك كوبىنەسە قوعامنىڭ جانە ساياسي ەليتانىڭ قۇندىلىق باعدارلارىنداعى وزگەرىستەرمەن بايلانىستى, بۇل جاڭا ۇمىتتەر مەن وزگەرىستەرگە سۇرانىستىڭ قالىپتاسۋىنا اكەلەدى. سونىمەن قاتار باستى قۇندىلىقتاردىڭ وزگەرۋىمەن قاتار, كونستيتۋتسيالىق رەفورمانى جۇرگىزۋگە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ مەن كونستيتۋتسيالىق تەتىكتەر ارقىلى ۇلتتىق مۇددەلەردى قورعاۋ دا نەگىز بولادى. جاڭارتىلعان كونستيتۋتسيالاردا جاڭا قۇندىلىقتار, قاعيداتتار بەكىتىلىپ, ۋاقىت تالاپتارىنا سايكەس كەلمەيتىن نورمالار جويىلادى.
كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قۇرىلۋى – ۇلكەن جەتىستىك
يگور روگوۆ:
– مەن وسى ورايدا 2022 جىلعى رەفورما ناتيجەسىندە كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ ومىرگە كەلۋى ەرەكشە جاڭالىق بولعانىن ايتار ەدىم. بۇرىن كونستيتۋتسيالىق كەڭەس جۇمىس ىستەگەنىن بىلەمىز. ەگەر بۇل ورگاننىڭ اتاۋى عانا وزگەرىپ, ىشكى ءمانى سول قالپى قالدى دەسەك, وندا ايتارلىقتاي وزگەرىس بولماس ەدى. بىراق جاڭا مەملەكەتتىك ورگاننىڭ قۇرىلۋى بۇرىن بىزدە بولماعان پايدالى مۇمكىندىكتى الىپ كەلدى. اتاپ ايتقاندا, بۇدان بىلاي ەندى ول ازاماتتاردىڭ جەكە وتىنىشتەرىن دە قابىلداپ, قارايتىن بولادى. مىنە, بۇل دا ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ادام يگىلىگىنە باعىتتالعان مەملەكەت ەكەنىن كورسەتەتىن جاڭاشىلدىقتاردىڭ ءبىرى.
وسى جىلدار ىشىندە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا دا كوپتەگەن وڭ وزگەرىس ورىن الدى. كونستيتۋتسيالىق نورمالار ولاردىڭ قىزمەتىندە كورىنىس تاۋىپ, حالىق يگىلىگى ءۇشىن جۇمىس ىستەپ كەلەدى.
ينديرا اۋباكىروۆا:
– سونىمەن قاتار كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر پارلامەنتتىڭ ءاۋ باستا قۇرىلعاندا باستى جاۋاپكەرشىلىگى بولعان قازىنا مەن ۇكىمەتتى باقىلاۋ فۋنكتسياسىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعانىن دا ايتا كەتكەن ءجون. ول مەملەكەت باسشىسىنىڭ «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» قاعيداتى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلدى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ورىندالۋىن تەكسەرۋدى پارلامەنتتىك باقىلاۋ ءۇردىسىن كۇشەيتۋ ماقساتىندا جوعارى اۋديتورلىق پالاتا توراعاسىنىڭ جىلىنا ەكى رەت ءماجىلىس دەپۋتاتتارى الدىندا ەسەپ بەرۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى نورما ەنگىزىلدى. ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيامىز اقش پەن گفر سەكىلدى جوعارى اۋديت ورگانى توراعاسى مەن اۋديتورلارىن تاعايىنداۋدىڭ ارالاس مودەلىن بەكىتتى, ياعني ونى پرەزيدەنت پەن پارلامەنت پالاتالارى بىرگە قالىپتاستىرادى.
الەۋمەتتىك ترانسفورماتور ءرولىن اتقارۋ ءۇشىن كونستيتۋتسيادا ىشكى سۇرانىستى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار حالىقارالىق ستاندارتتار تۇرعىسىنان تۇراقتىلىق پەن دامۋ تەڭگەرىمىن قامتاماسىز ەتۋدى ەسكەرە وتىرىپ ەنگىزىلگەن جاڭا نورمالار بار. ياعني كونستيتۋتسيالىق تۇزەتۋلەر ۇلتتىق جانە حالىقارالىق قۇقىقتىڭ سىن-قاتەرلەرى نەگىزىندە جاسالدى. ماسەلەن, كونستيتۋتسيالىق سوتقا, ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلگە قاتىستى نورمالار ۆەنەتسيا كوميسسياسىنىڭ ۇسىنىمدارى مەن قولداۋى نەگىزىندە كونستيتۋتسيا ماتىنىنە ەنگىزىلدى. كونستيتۋتسيالىق زاڭناما بويىنشا نورماتيۆتىك اكتىلەرگە كونستيتۋتسيالىق شاعىم جاساۋ ءاربىر ادام ءۇشىن قولجەتىمدى. ءولىم جازاسىنا ەشقانداي ەسكەرتۋسىز تىيىم سالۋ 2020 جىلى ەلىمىزدىڭ ءولىم جازاسىن جويۋدى كوزدەيتىن ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتاماعا قوسىلعانىن ەسكەردى.
حالىق ەل بولاشاعىنا سەنەدى
نۇربەك پۇسىرمانوۆ:
– مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق باعدارى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ء«بىز بولاشاقتا قانداي ەل بولاتىنىمىزدى ناقتى بىلەمىز. بارىنە بىردەي مۇمكىندىك بەرەتىن وركەنيەتتى ەل – ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرامىز. زاڭ جانە ءتارتىپ, ءوزارا تۇسىنىستىك, تىلەكتەستىك پەن جاۋاپكەرشىلىك بارىنەن بيىك تۇراتىن ءتيىمدى مەملەكەت بولامىز» دەپ ناقتىلاعان بولاتىن.
وسى ورايدا, بيىل 18 ساۋىردە مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتى اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرلەسىپ «ساياسي ينستيتۋتتار قازاقستانداعى زاڭدىلىقتى دامىتۋدىڭ نەگىزى رەتىندە: تاريح جانە قازىرگى زامان» اتتى عىلىمي سەمينار وتكىزدى. سەمينار بارىسىندا ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەسى, «ستراتەگيا» الەۋمەتتىك جانە ساياسي زەرتتەۋلەر ورتالىعى قوعامدىق قورىنىڭ جەتەكشىسى گۇلميرا يلەۋوۆا رەسپۋبليكالىق ساۋالدامانىڭ كەي ناتيجەلەرىمەن بولىسكەن بولاتىن. سونىڭ ءبىرى – ساۋالداماعا قاتىسقان ەل ازاماتتارىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى, ناقتىراق ايتساق, 44,3%-ى «قازاقستان ادىلەتتى الەۋمەتتىك مەملەكەت باعىتىنا بىرتىندەپ كەلە جاتىر» دەگەن پايىممەن كەلىسكەن, ياعني كوپشىلىك ساناسىنا «ادىلەتتى قازاقستان» يدەياسىنىڭ قولداۋ تاپقانىن كورەمىز. دەسەك تە, جاۋاپ بەرگەندەردىڭ 36,7% بۇعان كۇمانمەن قاراعان. بۇل كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتاردى شىن مانىندە ىسكە اسىرۋ ءۇشىن كۇندەلىكتى ءارى تىڭعىلىقتى ەڭبەك كەرەك ەكەنىن كورسەتەدى.
عالياسقار سارىباەۆ:
– ءوزىنىڭ ەلى مەن جەرى, وتانى, اتا زاڭى بار قازاق – باقىتتى حالىق. الەمدە توقتايىن دەسە توبەسى, مەكەنى بولسا دا, مەملەكەتى جوق, تۋعان جەرى بولسا دا, تۋى جوق, ايماعى بولسا دا, شەكارا سىزعان ايعاعى جوق, بايلامى تۇگىل, بايراعى جوق ەلدەر قانشاما؟ ءوز باسشىسىن سايلاي المايتىن, وزگەگە بودان بولىپ, ەركىندىك تۋرالى ويلاي المايتىن, توبەسىنەن وق جاۋىپ, شاتتىق-قۋانىشىن تويلاي المايتىن حالىق قانشاما؟
ءبىزدىڭ تامىرىن تەرەڭگە تارتقان تاريحىمىز بار. باستى ماقساتىمىز – تاۋەلسىزدىكتى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, ەلدىگىمىزدى تۇعىرلى, مەملەكەتىمىزدى عۇمىرلى ەتۋ. ەلىمىز تورتكۇل دۇنيەدە تەرەزەسى تەڭ, ەڭسەلى جۇرتقا, ابىرويى اسقان ايبىندى ەلگە اينالسىن.
قازاقستان تۋىمەن تۇعىرلى, ەلتاڭباسىمەن ەڭسەلى, انۇرانىمەن ايبارلى. كونستيتۋتسيامىزدىڭ ءار بابى ءاربىر وتانداسىمىزدىڭ جانىنا جىلۋلىق, پەيىلىمىزگە سۇلۋلىق پەن سابىرلىق سىيلاسىن.
دوڭگەلەك ۇستەلدى جۇرگىزگەن –
ەسكەندىر زۇلقارناي,
«Egemen Qazaqstan»