سوناۋ 1991 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن ەۋروپا تورىندەگى مەملەكەتتەردىڭ ىشىنەن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ تانىعان گەرمانيا ەدى. ىلە ەكى ەل اراسىنداعى كەلىسىم-شارتقا وراي الماتىدا “نەمىس ءۇيى” اشىلعان بولاتىن. ول ءبىزدىڭ ەلدەگى نەمىستەرگە اتالعان مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ, كومەك كورسەتۋ ماقساتىمەن تۋىنداعان يگى شەشىم-ءتىن. سوعان وراي جۇمسالاتىن شىعىندى باستاما يەلەرى تىك كوتەرىپ العان.
تەگىندە بۇل مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىز قازاق ەلىنە بىردەن كوڭىل اۋدارۋى بەكەردەن بەكەر ەمەس-ءتى. ءويتكەنى, كوپ ۇلتتى قازاقستاندا كەزىندە ءبىر ميلليوننان استام نەمىس ەتنوسى تۇرىپ جاتتى. مۇندا, ءتىپتى تاۋەلسىزدىك تۋى كوتەرىلمەي جاتىپ-اق وسىنداعى نەمىستەردىڭ “ۆوزروجدەنيە” اتتى قوعامدىق قاۋىمداستىعى قۇرىلعان بولاتىن. باستاپقىدا سول اتالعان قاۋىمداستىق ەكى ەل اراسىنداعى قانداي ماسەلەدە دە دانەكەر بولا ءبىلدى. ال ەلدەستىرمەك – ەلشىدەن دەگەندەي, ەكى ەل اراسىندا رەسمي بايلانىس ورنىققان سوڭ, ول ەندى زاڭدى تۇردە ءوز جالعاسىن تاپقان.
ءسويتىپ جۇرگەندە بۇرناعى جىلدىڭ كۇزىندە, ءبىزدىڭ ەلگە گەرمانيانىڭ كۇنى كەشە عانا وتستاۆكاعا كەتكەن پرەزيدەنتى حورست كەللەر رەسمي ساپارمەن كەلە قالدى. ەكى ەل باسشىلارىنىڭ سىندارلى كەزدەسۋى بارىسىندا 2009 جىلى گەرمانياداعى قازاقستان, ال 2010 جىلى قازاقستانداعى گەرمانيا جىلىن وتكىزۋ تۋرالى ءوزارا ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلگەن.
“2009 جىلى قازاقستاننىڭ گەرمانياداعى جىلىنىڭ ءوز ءمانىسىندە وتكەندىگى بارشامىزعا ءمالىم. سونىڭ ناقتى ءبىر كورىنىستەرىن سەمەي ءوڭىرىنىڭ مىسالدارىنان دا ايقىن اڭعارۋعا بولادى”, دەيدى وسىنداعى نەمىستەردىڭ “ۆوزروجدەنيە” وبلىستىق بىرلەستىگىنىڭ ءتوراعاسى اناتولي ۆيزە مىرزا. ول سولاي دەي كەلىپ, “ۆوزروجدەنيە” قوعامدىق قاۋىمداستىعىنىڭ – 20 جانە الماتىداعى “نەمىس ءۇيىنىڭ” 15 جىلدىعى دا بىلتىرعى يگى شارا اياسىندا اتالىپ وتكەندىگىنە توقتالا كەتۋدى ۇمىتپاعان. ءسويتىپ, قازاقستاننىڭ گەرمانياداعى جىلى ول جاقتا دا, بۇل جاقتا دا ماعىنالى ءىس-شارالار ارقىلى كورىنىس تاپتى.
– رەسپۋبليكالىق “ۆوزروجدەنيە” قوعامدىق قاۋىمداستىعى رەسپۋبليكا ۇكىمەتىمەن بىرلەسە وتىرىپ, سول وتكەن جىلعى شاراعا وراي قىرىقتان استام ءىس بەلگىلەگەن بولسا, سونىڭ ءبارى دەرلىك ورىندالدى, – دەيدى اناتولي رۋدولفوۆيچ. – قازاقستاننىڭ گەرمانيادا جىلى ءوتىپ جاتقانىنان ەل قۇلاعدار بولسىن دەگەن ماقساتپەن جەرگىلىكتى تەلەديداردان حابار مەن ءباسپاسوز بەتتەرىندە ماقالالار ۇيىمداستىردىق. مادەنيەت ۇيلەرى مەن كىتاپحانالاردا تاقىرىپتىق كەشتەر مەن دوڭگەلەك ۇستەلدەر, كورمەلەر, ۆيكتورينالار كوپتەپ وتكىزىلدى. ولاردىڭ سوڭى ءبىزدىڭ بىرلەستىك جانىنداعى “اينحايت” (“بىرلىك”) ۆوكالدى-اسپاپتى ءانسامبلدىڭ مازمۇندى ويىن-ساۋىعىنا ۇلاسىپ جاتتى.
وسىنداي كەزدەسۋلەر بارىسىندا جۇرەك تەربەگەن قۋانىشتى ءساتتەر از بولمادى. ايتالىق, اباي اتىنداعى كىتاپحانادا نەمىس ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنە قاتىستى كىتاپتار بارشىلىق ەكەن. ول ەندى – زاڭدىلىق. ويتكەنى, زامانىندا بۇل كىتاپحانادا حاكىم اقىننىڭ ءوزى دە بولىپ, اۋدارما تۇرىندە بولسا دا گەتە, شيللەر شىعارمالارىمەن تانىسقان, تانىسىپ قانا قويماي, سولاردىڭ قايسىبىرىن قازاق تىلىنە وتە جاتىق اۋدارعان.
وتكەن جىلى, سونداي-اق مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا بولىپ, وقۋشى-ستۋدەنتتەرمەن ءجيى كەزدەسۋلەردىڭ ءساتى ءتۇستى. سوندا جاستارىمىزدىڭ بىلمەككە قۇلشىنىسىن اڭعارىپ, ريزا بولدىم. ولاردىڭ الەم حالىقتارىنىڭ تىنىسىن تامىرشىداي تاپ باسقان تانىمىنا سۇيسىنە وتىرىپ, ەلدەر اراسىنداعى وسىنداي بايلانىستىڭ قاي كەزدە دە قاجەت ەكەندىگىن ءتۇيسىندىم.
وتكەن جىل وقيعاسىنا وسىلايشا بىرەر مىسالدارمەن كوز جۇگىرتىپ وتكەن بىرلەستىك توراعاسى بۇدان كەيىن اڭگىمە بارىسىن بيىلعى شاراعا قاراي بۇرعان. گەرمانيانىڭ قازاقستانداعى بيىلعى جىلىنا وراي رەسپۋبليكالىق قوعامدىق قاۋىمداستىق تاراپىنان دا, بۇلاردىڭ بىرلەستىگى تاراپىنان دا ءىس-شارالار ءتىزىمى جىل باسىندا-اق جاسالىپ ۇلگەرىلىپتى. ادەتتەگىدەي ول جەرگىلىكتى تەلەديدار حابارىنا قاتىسىپ, بيىلعى شارانىڭ وزىندىك ماڭىزىنا توقتالعان.
وسى ورايدا, اناتولي رۋدولفوۆيچ جەرگىلىكتى تەلەجۋرناليستەردىڭ قۇرعاق سوزبەن شەكتەلمەي, حاباردى قىزعىلىقتى سيۋجەتتەرمەن تولىقتىرا بىلگەندىگىنە ءوز ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ وتىردى. ماسەلەن, قالا كوشەلەرىندە گەرمانيانىڭ قازاقستانداعى جىلىنا وراي جۇرگىزىلگەن ساۋالدامالار مەن سول گەرمانيادان جەتكىزىلگەن ساپالى قۇرال-جابدىقتاردىڭ ءوڭىر ەكونوميكاسىن دامىتۋداعى ماڭىزىن كورەرمەن قىزىعا كورەتىندىگىنە داۋ جوق. حاباردا, سونداي-اق عىلىم مەن مادەنيەت جاڭالىقتارى دا نازاردان تىس قالماعان. ايتالىق, وسى وڭىردەگى دەلبەگەتەي دەگەن جەردە گەرمانيادان كەلگەن ەكسپەديتسيا جۇمىس ىستەپ جاتقان كورىنەدى. الگى ەكسپەديتسيا وسى جەردەن بۇدان 3-3,5 مىڭ جىل بۇرىنعى شاحتا ورنىن تاپقان كورىنەدى. كەيىن بۇل جەر اشىق اسپان استىنداعى مۇراجايعا اينالۋى ابدەن مۇمكىن.
سودان سوڭ الگى حاباردا ءۇش ءتىلدى – قازاق, ورىس جانە نەمىس ءتىلدەرىن جەتىك بىلەتىن لاريسا زاحاروۆا دەگەن نەمىس قىزى 2001 جىلى ابايدىڭ قارا سوزدەرىن الماتىدا نەمىسشە باستىرىپ شىعارسا, بيىل ول گەرمانيادا قايتا باسىلىپ شىققالى جاتقانى ايتىلادى. بۇل, ارينە, ۇلكەن جاڭالىق. كەزىندە سەمەيدە قىزمەت جاساعان, قازىردە الماتىدا تۇرىپ جاتقان لاريسا ارتاشەۆنانى ءبىز دە ءبىلۋشى ەدىك. ول كىسىنىڭ مىنا قارەكەتىن حاكىم ابايعا, اباي ارقىلى قازاق حالقىنا كورسەتىپ وتىرعان قۇرمەتى دەپ تۇسىندىك. ال سەمەيلىكتەر تاراپىنان نەمىس حالقىنىڭ ۇلى اقىنى گەتەگە قۇرمەت كورسەتىلگەنىنە دە ءبىرشاما جىلدىڭ ءجۇزى بولىپ قالدى. ياعني, مۇندا ورتالىقتاعى ءبىر كوشەگە گەتە ەسىمى بەرىلگەن بولاتىن.
بىرلەستىك توراعاسى ەكى ەل ءومىرىنە قاتىستى مۇنداي جارقىن مىسالدار كوپ ەكەنىن ايتا كەلىپ, سونىڭ جانە بىرىنە توقتالعان. كەزىندە سەمەي وڭىرىندەگى نەمىستەردىڭ سانى 40 مىڭنىڭ ۇستىندە بولعان. قازىردە سودان 13 مىڭى قالىپتى. “ەندى مىنا ءبىر دەرەككە نازار اۋدارىڭىزشى, – دەيدى ول. – گەرمانيادا شپايحەن دەگەن قالا بار. سەمەي وڭىرىندەگى پەرەمەنوۆ اۋىلىنان سول جاققا قونىس اۋدارعان وسى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ 80-گە جۋىعى اتالعان قالانىڭ ءبىر كاسىپورنىندا جۇمىس ىستەيدى ەكەن. سونىڭ ىشىندە قالالىق مۋنيتسيپاليتەتكە قىزمەتكەر بولىپ كىرگەن كەشەگى جەرلەسىمىز دە بار كورىنەدى. نەمىس قىزىنا ۇيلەنگەن ءداۋىتوۆ دەگەن قازاق ازاماتى دا سول جاقتا تۇرادى. بۇلاردىڭ قاي-قايسى بولماسىن سەمەي وڭىرىمەن بايلانىسىن ۇزگەن ەمەس. ەندى ولار سەمەي مەن شپايحەندى باۋىرلاس قالالارعا اينالدىرۋعا كۇش سالىپ ءجۇر”.
اناتولي رۋدولفوۆيچ سولاي دەي كەلىپ, كەلەسى كەزەكتە ءبىزدى ءوزدەرىنىڭ گەرمانيانىڭ قازاقستانداعى بيىلعى جىلىنا وراي جاساعان ءىس-شارالارىمەن تانىستىرعان. بۇگىندە مۇنداعى قازاقستان حالقى كىشى اسسامبلەياسىنىڭ كومەگىمەن وبلىستا تۇراتىن نەمىستەر تۋرالى دەرەكتى فيلم ءتۇسىرىلىپ جاتىر ەكەن. ونىڭ اراسىندا وسىنداعى بىلتىرعى جىلى جاڭادان اشىلعان قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ مەكتەبىندە, قارتتار ۇيىندە, ادەتتەگىدەي مادەنيەت مەكەمەلەرى مەن كىتاپحانالاردا تاقىرىپتىق كەشتەر مەن دوڭگەلەك ۇستەلدەر, كورمەلەر وتكىزىلمەك. ونىڭ سوڭى “اينحايت” انسامبلىنىڭ ونەر ساۋىعىنا ۇلاسپاق. ءسوز اراسىندا بۇل ءانسامبلدىڭ جەتەكشىسى مارينا لياپينانىڭ كەزىندە گەرمانيادا وقىپ, ءبىلىم تولىقتىرىپ كەلگەنىن ايتا كەتەيىك. ياعني, م.لياپينانىڭ الگىندەي كەشتەردە الىستاعى ەل تۋرالى دا ايتارى بار.
وتكەن ناۋرىز ايىندا نەمىس مادەنيەتىنە ارنالعان وبلىستىق فەستيۆال وتكىزىلدى. ودان كەيىنگى جەردە “الىس تا جاقىن گەرمانيا” دەگەن تاقىرىپپەن دوڭگەلەك ۇستەل ۇيىمداستىرىلدى. مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ جونىنەن وتەتىن وبلىستىق سايىسقا نەمىس جاستارىن دايارلاۋ ىسىنەن دە بىرلەستىك سىرت قالماق ەمەس. مىنە, جوسپارداعى ءىس-شارا ءوستىپ ءبىر-بىرىنە جالعاسا بەرمەك.
سودان سوڭ وڭىرىمىزگە گەرمانيا جاعىنان كەلەتىن ءتۇرلى ونەر دەلەگاتسيالارىن دا كۇتىپ وتىرعان جايىمىز دا بار, دەيدى ول. سوعان وراي اتالعان ەلدىڭ سالالىق مينيسترلىگىنەن مادەنيەت جونىندەگى ساراپشى بۇل جاققا ارنايى كەلىپ, بىرقاتار مادەنيەت مەكەمەلەرىنىڭ مۇمكىندىگىن الدىن الا كورىپ كەتىپتى. كەلگەنشە قوناق, كەلگەن سوڭ ءۇي يەسى ۇيالادى, دەيدى عوي قازاق حالقى. بۇل تۇرعىدان العاندا ەكى جاقتىڭ دا ۇيالىپ قالمايتىندىعىنا نىق سەنىمدىمىز, دەيدى اناتولي ۆيزە مىرزا.
ەكى ەل اراسىنداعى جالعاسا ءتۇسىپ كەلە جاتقان باياندى بايلانىس بايلامى, مىنە, وسىنداي.
داۋلەت سەيسەن ۇلى.
سەمەي.