ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋ جولى

مەملەكەت باسشىسى بىلتىر قازان ايىندا استانادا وتكەن Digital Bridge ات-فورۋمىندا جاساندى ينتەللەكت عىلىمي فانتاستيكا ەمەس, قالىپتاسقان شىندىق ەكەنىن, ونىڭ ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق دامۋىنا مول ۇلەس قوسا الاتىنى تۋرالى ايتا كەلە, ونى دامىتۋ ءۇشىن بارلىق جاعداي جاساۋ كەرەكتىگىنە توقتالدى.

پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا وسى جىلى شىلدەدە ۇكىمەت وتىرىسىندا ەكونوميكانىڭ ءتۇرلى سالالارىنا جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ ماقساتىندا ستراتەگيالىق قۇجات قابىلداندى. بۇل اسا ماڭىزدى قۇجات بولدى.

جاساندى ينتەللەكت (جي) ءبىلىم جۇيە­سىندە كەڭىنەن قولدانىس تاۋىپ وتىر. ول زاماناۋي وقىتۋ ادىستەرىنە تىڭ مىندەتتەر جۇكتەدى. ءبىلىم بەرۋدە جي پايدالانۋ: وقىتۋدى دەربەستەندىرۋگە, ياعني وقۋ ماتەريالدارى مەن ادىستەرىن ءاربىر وقۋشىنىڭ جەكە قاجەتتىلىكتەرىنە بەيىمدەۋگە, مۇعا­لىم ۋاقىتىن اۆتوماتتاندىرۋ جانە وڭ­تاي­لاندىرۋعا, ياعني مۇعالىمدەرگە ءبىلىم ساپاسىن جەتىلدىرۋگە, وقۋشىلارمەن ءوزارا قارىم-قاتىناستا جۇمىس ىستەۋگە, ين­تەراكتيۆتى وقۋ ماتەريالدارىن قولدانا وتى­رىپ, وقىتۋدى قىزىقتى جانە تۇسىنىكتى ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

الايدا جي پايدالانۋ كەزىندە بىرقاتار پروبلەما كەزدەسەدى, ولار: ەتيكالىق ماسەلەلەر, ياعني وقۋشىلار دەرەكتەرىنىڭ قۇپيالىلىعىن ساقتاۋ; مۇعالىمدەر دايارلاۋ, ولار ءوز جۇمىسىندا جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارىن ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن كاسىبي قۇزىرەتتەرى جوعارى بولىپ, جاڭا داعدىلاردى مەڭگەرۋگە قابىلەتتى بولۋعا ءتيىس; تەحنولوگياعا تاۋەلدىلىك, ياعني جي اسەرىنىڭ ءوسۋى ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسىندە ادامي فاكتورلاردىڭ جوعالۋىنا اكەلۋى مۇمكىن. سوندىقتان جي-ءدى ءبىلىم بەرۋگە ەنگىزۋ­دىڭ ءتيىمدى ادىستەرىن, ۇلتتىق رۋحاني قۇندىلىقتار مەن وقۋ ماقساتتارىن ساقتاي وتىرىپ, ازىرلەۋ قاجەت. مۇنداي جۇمىستار الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرىندە جۇرگىزىلىپ جاتىر. ولاردىڭ ورىندالۋى پەداگوگ كادرلاردىڭ قۇزىرەتىنە تاۋەلدى بولادى.

ء بىلىم بەرۋ سالاسىنا جي ەنگىزۋدە كوشباسشى ەلدەردىڭ ءبىرى – سينگاپۋر. استانادا, باسقا قالالاردا وتكەن تامىز جيىندارىندا سينگاپۋر ەلىنىڭ ءبىراز عالىمدارى كەلىپ, بايانداما جاسادى, ءىس-تاجىريبەلەرىمەن ءبولىستى.

2010 جىلى اقش-تىڭ «McKinsey&­Company» كومپانياسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى مونا مۋرشەد, چينەزي چيوكە, مايكل باربەر «مەكتەپتە ءبىلىم بەرۋدىڭ ەڭ ۇزدىك جۇيەلەرى قالاي جەتىلە تۇسۋدە؟» دەگەن تاقىرىپتا زەرتتەۋ جۇرگىزدى. وندا باستاپقى جاعدايى ءارتۇرلى جانە ايتار­لىقتاي تۇراقتى تابىستارعا قول جەتكىزە العان 20 ەلدىڭ ورتا ءبىلىم جۇيەلەرى تالداندى. زەرتتەۋ ناتيجەسىندە كەز كەلگەن ەلدىڭ ءبىلىم جۇيەسىنىڭ اعىمداعى دەڭگەيىن: قاناعاتتانارلىقسىز; قاناعاتتانارلىق; جاقسى; اسا جاقسى جانە ۇزدىك دەپ 5 دەڭ­گەيدە باعالاۋعا بولاتىنى انىقتالدى.

زەرتتەۋشىلەر مەكتەپ جۇيەسىن كەز كەلگەن باستاپقى جاعدايدان ءارى قاراي جەتىلدىرۋگە بولادى, ول ءۇشىن ءۇش اسپەكت ەسكەرىلۋى كەرەك دەگەن قورىتىندىعا كەلدى. ءبىرىنشى اسپەكت – جۇيە جەتىستىگىنىڭ دەڭگەيى, ياعني بۇگىنگى كۇننىڭ ءبىلىم بەرۋ ساپاسىنا شىنايى باعا بەرۋ كەرەك. ەكىنشى – وقىتۋ ناتيجەسىن جاقسارتۋ ءۇشىن اتقارىلۋى قاجەتتى ءىس-شارالار كلاستەرىن انىقتاۋ. ءۇشىنشى اسپەكت – مەملەكەتتە ءبىلىم بەرۋ جۇيە­سىنىڭ قۇرىلىمىن, ساياساتىن, مادە­نيە­تى مەن تاريحىن ەسكەرە وتىرىپ, باسىم اسەر ەتەتىن باعىتتاردى انىقتاۋ.

سينگاپۋر ەلىنىڭ ورتا ءبىلىم جۇيەسى قاناعاتتانارلىقسىز دەڭگەيدەن وتە جاقسى دەڭگەيگە 40 جىلداي ۋاقىتتا جەتكەن. وسى جىلدار ىشىندە, جۇيە جەتىلدىرىلگەن سايىن مەكتەپ جۇيەسى 3 دامۋ ساتىسىنان وتكەن: «امان قالۋ» (1959-1978), «ونىمدىلىكتى ارت­تىرۋ» (1979-1996) جانە «الەۋەتتى جەتىل­دىرۋ».

«امان قالۋ» كەزەڭىندە مەكتەپ جۇيە­سى­نىڭ بار كۇشى بارلىق بالالاردى مەك­تەپكە قابىلداپ, ءار بالانى ورىنمەن قامتاماسىز ەتۋگە جۇمىلدىرىلدى.

«ونىمدىلىكتى ارتتىرۋ» كەزەڭىندە باس­تى مىندەت – ءارتۇرلى مەكتەپتەگى وقىتۋ ساپاسىنىڭ كورسەتكىشتەرى اراسىنداعى الشاقتىقتى ازايتۋ بولدى. 1980 جىلى CDIS – سينگاپۋر ادىستەمەلىكتەر جاساۋ ينستيتۋتى (Curriculum Development Institute of Singapore) قۇرىلدى, ونىڭ الدىنا تاجىريبەسىز مۇعالىمدەردىڭ نەمەسە نەگىزگى دايىندىعى ناشار مۇعالىمدەردىڭ قولدانۋىنا دايىن وقۋ-ادىستەمەلىك ماتەريالدار ازىرلەۋ مىندەتى قويىلدى. ءار ساباق ءۇشىن ساباق جوسپارى, مۇعالىمگە ارنالعان نۇسقاۋلىق, وقۋشىلارعا ارنال­عان جاتتىعۋلار جيناعى, تاجىريبە جۇرگىزۋ, بەينەتاسپا, ت.ب. جاسالدى. «CDIS» وسى ماتەريالداردى قالاي ءتيىمدى پايدالانۋ تۇسىندىرىلەتىن, مۇعالىمدەرگە ارنالعان, سە­مينارلار وتكىزدى. وقۋشىلاردىڭ وقۋ جە­تىستىگى تەستىلەۋ جۇيەسى ارقىلى انىق­تال­دى. بۇل وقىتۋ ناتيجەسىنىڭ قار­قىنىن باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەردى. 1980-1990 جىلدارى سينگاپۋرلىق جۇيە وقۋ جەتىستىگىنىڭ ەڭ تومەن دەڭگەيى ەداۋىر ارتىپ, ءارتۇرلى ەتنوستىق توپ وقۋشىلارىنىڭ ۇلگەرىم كور­سەت­كىشتەرى اراسىنداعى الشاق­تىق ازايعان.

«جاقسىدان اسا جاقسىعا ءوتۋ» كەزەڭىن­دە (1988-1998) مەكتەپ قىزمەتىندە قاتاڭ باقىلاۋدان وزدىك باسقارۋعا ءوتۋ جۇمىس­تارى باستالدى. ۇلكەن دەربەستىككە يە مەكتەپ تۇرلەرى پايدا بولدى. سونىڭ ىشىندە 1988 جىلى تاۋەلسىز مەكتەپتەر, ال 1994 جىلى ءوزىن-ءوزى باسقاراتىن مەكتەپتەر قۇرىلدى. 1995 جىلعا قاراي سينگاپۋردىڭ مەكتەپ جۇيەسى دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ تابىس­تى جۇيەلەردىڭ بىرىنە اينالدى.

سينگاپۋر مەكتەپ جۇيەسى بىرنەشە ونجىلدىقتا, قانداي ەل بولسىن, ءبىلىم ساپاسى بويىنشا ارتتا قالۋشىلار دارە­جەسىنەن ايتارلىقتاي تابىستى دارەجەگە وتە الاتىنىن كورسەتتى. ورتا مەكتەپ تۇلەكتەرى ءبىلىمىنىڭ دەڭگەيى كوبىنەسە ولار ون جىل بۇرىن باستاۋىش مەكتەپتە العان ءبىلىمىنىڭ ساپاسىنا بايلانىس­تى. ال وقۋشىلاردىڭ باستاۋىش مەكتەپتەگى ءبىلىم دەڭگەيى, كوبىنەسە ودان دا ەرتەرەكتە ءبىلىم الىپ, مۇعالىم بولعان ادامداردىڭ بىلىكتىلىگىنە تاۋەلدى. قورىتا ايتقاندا, ءبىلىم جۇيەسىنىڭ ساپاسى وندا جۇمىس ىستەيتىن مۇعالىمدەردىڭ كاسىبي دەڭگەيىنەن جوعارى بولمايدى. ءبىلىم بەرۋ ناتيجەسىن جاقسارتۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى وقىتۋدى جاقسارتۋ بولماق. ساپالى وقىتۋدى ءار بالاعا جەتكىزبەي تۇرىپ بارلىق وقۋشى ءبىلىمىنىڭ جوعارى دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن استە ەستەن شىعارماعان ابزال.

عالىمداردىڭ جۇرگىزگەن سالىستىر­مالى تالداۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەلەرى, وقى­تۋدى جاقسارتۋعا قول جەتكىزۋ قيىن, بىراق شەشىمى تابىلاتىن مىندەت ەكەنىن كور­سەتتى.

ەلىمىزدە ەگەمەندىك العان جىلداردان باستاپ ۇزاق جىل بويى مۇعالىمدەردىڭ ەڭبەكاقىسى تومەن بولۋىنا بايلانىس­تى پەداگوگيكالىق وقۋ ورىندارىنا ورتا مەكتەپتى ورتاشا بىتىرگەن تۇلەكتەر باراتىن بولدى. ولار وقۋشىلارعا جاقسى ءبىلىم بەرمەدى, بىراق ولار وقىتقان وقۋشىلار پەداگوگيكالىق وقۋ ورنىنا ءتۇسىپ, ارتىنان مەكتەپتەرگە مۇعالىم بولىپ ورالىپ جاتتى. وسىلاي شەڭبەر تۇيىقتالىپ قالدى. بارلىق دەرلىك اشىلعان جەكەمەنشىك وقۋ ورىندارى مۇعالىمدەر دايارلادى. قازىرگى ۋاقىتتا كەي ايماقتاردا, مەكتەپتەردە ساباق بەرىپ جۇرگەن مۇعالىمدەردىڭ 60-70%-ىن جەكەمەنشىك پەداگوگيكالىق وقۋ ورىندارىن سىرتتان وقىعان مۇعالىمدەر قۇرايدى. تەك سوڭعى جىلدارى عانا پەداگوگيكالىق وقۋ ورىندارىنا مەكتەپتى جاقسى بىتىرگەن تۇلەكتەر كەلە باستادى. سوندىقتان قازىرگى ۇلكەن پروبلەما – مەكتەپتەردە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن مۇعالىمدەردىڭ كاسىبي قۇزى­رە­تىن كوتەرۋ. بۇل باعىتتا بىزگە سينگاپۋر جانە باسقا دا ءبىلىم ساپاسى وزىق ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن ءجىتى زەرتتەپ, قوعامدا قالىپ­تاس­قان جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, ناقتى شەشىمدەر قابىلداۋ قاجەت.

ءبىلىم ساپاسى جوعارى ەلدەردىڭ بارلىعى ەكونوميكالىق تۇرعىدان تابىس­تى ەلدەر ەكەنىن ايتقان ءجون. بىراق جاقسى ءبىلىم كوپ شىعىندى تالاپ ەتەتىنى شىندىققا جاناس­پايدى. مىسالى, گرەكيا مەن وڭتۇستىك كورەيادا مەملەكەت ءبىر وقۋشىعا ەسەپتەگەندە شامامەن بىردەي قارجى بولەدى, بىراق وڭتۇستىك كورەيا بارلىق رەيتينگتەردە الدىڭعى ورىنداردا بولسا, گرەكيا ءتىزىم سوڭىندا تۇر.

ءبىلىم ساپاسىن جوعارى دەڭگەيگە كوتەرە بىلگەن ەلدەر وسىنداي جەتىستىكتەرگە مەم­لەكەتتىك قارجىلاندىرۋ كولەمىن كوبەي­تۋ­مەن ەمەس, شىنايى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋ جولدارىن انىقتاپ, سول باعىتتاردا جۇيەلى تۇردە ناتيجەلى جۇمىس جاساۋمەن قول جەتكىزگەن.

دجون كەننەدي 1961 جىلى يۋ.گاگارين­نىڭ عارىشقا ۇشۋىنا بايلانىستى العاشقى اسەرىن: «كەڭەس وداعى ءبىلىم بەرۋدە جەڭىسكە جەتتى!» دەگەن سوزدەرمەن بىلدىرگەن ەكەن. وسىدان كەيىن اقش-تا ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋ, اسىرەسە ورتا ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋ ماسەلەلەرى اسا جوعارى دەڭگەيلەردە تالقىلانىپ, كە­شەندى باعدارلامالار قابىلدانىپ, ىرگەلى جانە قولدانبالى عىلىمي زەرتتەۋ جۇ­مىس­تارى جۇرگىزىلدى. وسىنداي كولەمدى جۇ­مىستاردىڭ ناتيجەسىندە ءبىلىم ساپاسى كوتەرىلدى.

ورتا ءبىلىم جۇيەسى اسا كۇردەلى جۇيە بول­عاندىقتان, ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋ پروبلەماسى دا اسا كۇردەلى پروبلەما. ءوز سوزىندە يۋنەسكو-نىڭ حالىقارالىق ءبىلىم بەرۋدى جوسپارلاۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ج.اللاك: «كوپتەگەن ەلدىڭ تاجىريبەسى ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسىنىڭ كۇردەلى بولۋىنىڭ باستى سەبەبى تەك قارجىدا عانا ەمەس, اقشامەن شەشىلمەيتىن باسقا قيىندىقتاردىڭ بولۋىندا ەكەنىن كور­سەتەدى», دەگەن بولاتىن. وسى لاۋازىمعا ودان كەيىن جۇمىسقا كەلگەن كورنەكتى امەريكالىق زەرتتەۋشى جانە ءبىلىم قايراتكەرى ف.گ.كۋمبس, ج.اللاكتىڭ ويىن جالعاستىرا وتىرىپ: «داعدارىسپەن كۇرەسۋ ءۇشىن ءاربىر ءبىلىم جۇيەسىنە اقشاعا ساتىپ الۋعا بولمايتىن كوپتەگەن دۇنيە – يدەيا, باتىلدىق, ءوزىن-ءوزى سىني باعالاۋ قابىلەتى مەن ىزدەنىس, وزگەرىسكە دەگەن ۇمتىلىس قاجەت», دەگەنى بەلگىلى.

قورىتا ايتقاندا, ورتا ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋدە كوپتەگەن كۇردەلى پروبلەما قوردالانىپ قالعانىن, سول پروبلەمانىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ ءۇشىن تەرەڭ ويلاستىرا وتىرىپ, كەڭ ماعىنالى شەشىم قابىلداۋ قاجەت. بۇل ءبىلىم سالاسىندا جۇرگەن بارلىق ازاماتتى ويلاندىرۋى كەرەك. 

اسقاربەك قۇسايىنوۆ,

پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور