يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى: مىندەتتەر مەن مۇمكىندىكتەر

2010 جىلدىڭ 18-20 مامىرىندا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ باستاعان دەلەگاتسيا تاجىكستاندا وتكەن يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنىڭ (يكۇ) سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ 37-سەسسياسىنا قاتىسىپ قايتقان بولاتىن. دەلەگاتسيا قۇرامىندا ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسىنىڭ مۇسىلمانداردى شەتتەتۋ جانە كەمسىتۋمەن كۇرەس جونىندەگى جەكە ۋاكىلى, قر پارلامەنتى سەناتىنىڭ حالىقارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ءادىل احمەتوۆ تە بولعان. تومەندە سەناتوردىڭ يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى تۋرالى ماقالاسىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز. الداعى كەزدە قازاقستان توراعالىق ەتپەكشى بولىپ وتىرعان يسلام كونفەرەن­تسيا­سى ۇيىمى – ازيا, افريكا, ەۋروپا جانە وڭ­تۇستىك امە­ريكا قۇرلىق­تا­رىنىڭ ۇلكەن گەوگرافيالىق ايماقتارىن مەكەن­دەي­تىن, حالىقتارىنىڭ جالپى سانى 1,5 ميللياردتى قۇرايتىن 57 مەم­لەكەتتىڭ (ونىڭ سىر­تىن­دا بەس با­قىلاۋشى ەل مەن بەس حا­لىق­ارالىق ۇيىم بار) باسىن بىرىك­تىرىپ وتىرعان ۇلكەن حالىقارالىق فورۋم. ۇيىمعا مۇشە ەلدەر جەر شارىنىڭ التىدان ءبىر (32,4 ملن. شارشى كم.) بولىگىن يەمدەنەدى جانە ولاردىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ كولەمى 2009 جىلى 7,5 ترلن. اقش دوللارىنا تەڭەلدى. بۇل كورسەتكىش بويىنشا بۇگىن ولار الپاۋىت قىتايدان ءسال عانا ارتتا تۇر. قازىر اتالمىش ۇيىمعا مۇشە 45 ەلدىڭ (12 كەدەي ەلدى قوسپاعاندا) جيىنتىق التىن-ۆاليۋتا قورى 981 ملرد. اقش دوللارىن قۇراپ وتىر. ولاردىڭ تابيعي رەسۋرستارى دا وتە باي. بۇل كورسەتكىش بويىنشا ۇيىم­عا مۇشە ەلدەر قازىر الەمدىك جەر بايلىعىنىڭ 65 پايىزىنا قوجالىق ەتىپ, شيكىزاتتىڭ 45 پايىزىن وندىرەدى. قازىرگى كەزدە ىرىلىگى جاعىنان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنان كەيىنگى ەكىنشى ورىندى يەمدەنەتىن يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى 1969 جىلى قۇرىلعان بولاتىن. بىراق و باستا اتالمىش ۇيىم بۇكىلالەمدىك يسلام كونفەرەنتسياسى (1926 ج.) دەگەن اتپەن قۇرىلىپ, كەيىن يسلام كونفەرەنتسياسى فورۋمى جانە “الەمدىك يسلام كونفەرەنتسياسى” دەگەن اتاۋلاردى دا يەلەنگەن. 1969 جىلدان بەرمەن قاراي يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى وزىنە مۇشە ەلدەردىڭ ساياسي پروب­لە­مالارىمەن قاتار ولاردىڭ الەۋ­مەت­تىك-ەكونوميكالىق, عىلىمي-تەح­ني­كالىق جانە مادەني سالالارىنا قا­تىستى ءتۇيىندى ماسەلەلەردى شەشۋ­مەن ۇنەمى اينالىسىپ كەلەدى. ۇيىم­نىڭ ۇستانعان نەگىزگى ماقساتى – مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ ءوزارا قا­رىم-قاتىناستارىن تەرەڭدەتە ءتۇسىپ, ولاردىڭ ورتاق تابيعي جانە ادامي بايلىقتارىنىڭ سول ەلدەردىڭ ءوز مۇددەلەرىنە ءتيىمدى قىزمەت ەتۋىنە جانە تۇراقتى دامۋىنا وڭ ىقپال جاساۋ جانە ولاردىڭ ءال-اۋقات­تا­رىنىڭ ارتۋىن قامتاماسىز ەتۋ. ۇيىمنىڭ باس حاتشىلىعى ساۋد ارابياسىنىڭ جيددا قالاسىندا ورنالاسقان. ۇيىمنىڭ جارعىسى بويىنشا باس حاتشىنى بەس جىل­دىق مەرزىمگە ۇيىمعا مۇشە ەلدەر­دىڭ بىرىنەن سىرتقى ىستەر مينيستر­لە­رىنىڭ كەڭەسى سايلايدى. قازىرگى باس حاتشى ەكمەلەددين يحسانوگلۋ مىرزا بۇل لاۋازىمعا 2005 جىلدىڭ ءبىرىنشى قاڭتارىندا بەكىتىلگەن بولاتىن. 2008 جىلى وتكەن ۇيىم­نىڭ ون ءبىرىنشى ءسامميتى ە.يح­سا­نو­گلۋ­دىڭ بۇل مانداتىن تاعى ءبىر كە­زەڭگە ۇزارتتى. باس حاتشى 2007 جىلى قازاقستانعا جاساعان رەسمي ساپارى كەزىندە پرەزيدەنت نازار­باەۆپەن كەزدەسىپ, ءبىزدىڭ ەلدە “ور­تالىق ازياداعى يسلام وركەنيەتى” دەگەن تاقىرىپتىڭ اياسىندا وتكەن حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا قا­تىس­قان بولاتىن. ە.يحسانوگلۋ قا­زاقستان مەن يسلام كونفەرەن­تسيا­سى ۇيىمىنىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ كەڭەيە تۇسۋىنە ۇنەمى ات­سالىسىپ كەلەدى. ول قازاق­ستان­نىڭ 2011 جىلى اتالمىش ۇيىمعا توراعالىق ەتۋىنە بايلانىستى كوتە­رىلگەن ۇسىنىستى دا بىردەن قول­داعان. زايىرلى مەملەكەت رەتىندە قا­زاق­ستان بۇگىن يسلام وركەنيەتىنىڭ اجىراماس ءبىر بولىگى بولىپ تابى­لادى. حالقىنىڭ سانى جاعىنان الەمدە 62-ءشى ورىندا تۇرعان قا­زاقستان مۇسىلمان الەمىندە 23-ءشى ورىندى يەلەنسە, جەر كولەمى جاعى­نان ولاردىڭ اراسىندا ءبىرىنشى ورىن­دا. سوسىن ەلى­مىز تاريحىنىڭ مۇ­سىلمان الەمىمەن عاسىرلار بويى سا­باقتاس جانە حالقى­مىزدىڭ رۋحا­ني ءما­دەنيەتىنىڭ يسلام وركەنيەتى­مەن ەجەل­دەن تامىرلاس ەكەنى ەشبىر داۋ تۋعىز­بايتىن شىندىق. 1995 جىل­دان بەرى يقۇ-عا مۇشە مەم­لەكەت رەتىندە قا­زاق­ستان بۇل ۇيىم­نىڭ ات­قارىپ كەلە جاتقان ءىس-شارا­لارىنا بەلسەنە ارالاسىپ, ونىڭ الەم قاۋىم­داستىعى الدىن­دا­عى بەدەلىنىڭ ءوسۋى مەن يسلام الەمى­نىڭ ابى­رويلى فورۋمى رەتىندە بۇ­دان بى­لاي دا نىعايا بەرۋى­نە اتسا­لىسىپ كە­لەدى. ەندەشە, 2011 جىلى وسى بە­دەلدى ۇيىمعا باس­شىلىقتىڭ قازاق­ستانعا ءوتۋىنىڭ جەر جۇزىندەگى مۇسىل­مان قاۋىمداستىعى تاراپى­نان ءبىزدىڭ ەلگە دەگەن ۇلكەن سەنىمى مەن قولداۋى دەپ قابىلداعان ءجون. ءمان بەرمەۋگە بولمايتىن تاعى ءبىر فاكتور مىناۋ. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان – تەك ازيا مەملەكەت­تەرى­نىڭ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار تمد, سول سياقتى كۇللى مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ اراسىنان ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ توراعالىعىنا تاعايىن­دال­عان ءبىرىنشى مەملەكەت. ال بۇل شەشىمدى ەڭ اۋەلى مۇسىلمان مەم­لە­كەتتەرى ماقتانىش سەزىممەن قابىل­دادى. ولاي بولاتىن ءجونى دە بار. سەبەبى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ماقسات-مۇددەلەرى مەن يسلام كونفەرەن­تسياسى ۇيىمىنىڭ باستى نىسانا­لارى, كەيبىر ەرەكشەلىكتەرىنە قا­راماستان, ءبىر ارناعا توعىسىپ جاتا­دى. ويتكەنى ەكى ۇيىمنىڭ دا كوز­دەگەنى – الەمدەگى قاۋىپسىزدىك پەن حالىقتار اراسىنداعى ىنتىماقتاس­تىق, ەكونوميكالىق-ەكولوگيالىق قاتەرلەردى تىزگىندەۋ, ادام قۇقىعىن ساقتاۋ جانە كسەنوفوبيامەن كۇرەس جۇرگىزۋ. مىنە, وسى تۇرعىدان الىپ قاراعاندا, قازىر قازاقستاننىڭ اتالمىش حالىقارالىق ەكى ۇلكەن ۇيىمنىڭ اراسىن جاقىنداتا الا­تىن مۇمكىندىگىنىڭ مول ەكەنىن با­تىس تا, شىعىس تا وتە جاقسى ءتۇسى­نىپ وتىر. وسى ورايدا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇستىمىزدەگى جىلى رە­سەيدىڭ “يزۆەستيا” گازەتىندە جاريا­لانعان ماقالالارىنىڭ بىرىندە كوتەر­گەن سىندارلى باستامالارى ويعا ورالادى. وندا پرەزيدەنت قا­زاق­ستاننىڭ حالىقارالىق ارەنادا­عى ءرولىنىڭ الدىمىزداعى جىلدارى ۇلعايا تۇسەتىنىن, اتاپ ايتقاندا, ءبىز­دىڭ ەلدىڭ بىرنەشە ابىرويلى حالىق­ارالىق ۇيىمدارعا باسشىلىق ەتەتى­نىن تىلگە تيەك ەتە كەلىپ, ەلىمىزدىڭ وسى مۇمكىندىكتەرى مەن الەۋەتىن ەقىۇ مەن وزگە دە حالىقارالىق ۇيىمدار ۇتىمدى پايدالانسا, ولار­دىڭ ابىرويى بۇرىنعىدان دا ارتا تۇسەتىنىن مالىمدەگەن بولاتىن. ايتسا ايتقانداي-اق, قازاقستاننىڭ ەقىۇ توراعالىعىنان العان ءتاجى­ري­بەسىنىڭ كەلەسى جىلى ەلىمىزدىڭ يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا نەمەسە شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيى­مىنا, نەمەسە ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى كە­ڭەسىنە, يا بولماسا ەۋرازەق نەمە­سە تۇركسوي-عا توراعالىق ەتكەن كەزدە ۇلكەن ەۋرازيالىق ايماقتاعى قاۋىپسىزدىكتەن باستاپ, الەمدىك ساياسي, ەكونوميكالىق, ەكولوگيا­لىق, ەنەرگەتيكالىق نەمەسە ازىق-ت ۇلىك سالاسىنداعى قاۋىپسىزدىكتىڭ ءتۇيىندى ماسەلەلەرىن شەشۋدە ۇلكەن سەبى ءتيىپ, پايداعا اساتىنىنا ءشۇبا كەلتىرۋگە بولمايدى. وسى تۇستا جانە ءبىر ەلەۋلى ساياسي فاكتوردى اتاپ ايتساق, ارتىق بولا قويماس دەگەن ويدامىز. ول – ەلى­مىز­دىڭ قازىرگى مۇسىلمان الەمىمەن ورناتىپ جاتقان قارىم-قاتىناس­تارىنىڭ بيىك بەلەستەرگە كوتەرىلىپ كەلە جاتقاندىعى. بۇل ءۇردىس ەلىمىز­دىڭ بولاشاق مۇددەلەرىنە دە, ىشكى-سىرتقى ساياساتىنا دا تولىق ساي كەلەدى. وسى تۇرعىدان قاراعاندا, ەلىمىزگە يسلام دامۋ بانكى تارا­پى­نان قارجىلاندىرىپ, وسىعان دەيىن ىسكە اسىرىلعان جانە الدا دا ىسكە اسىرىلاتىن ءىرى-ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. سونىمەن قاتار قازاقستاننىڭ بۇگىنگى تاڭدا يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنىڭ تولىققاندى مۇشەسى دارەجەسىنە كوتەرىلۋى دە جوعارىدا اتالعان وڭ ءۇردىستىڭ تاعى ءبىر بەلگىسى. ويتكەنى جاقىندا عانا تاجىكستاندا وتكەن اتالمىش ۇيىمنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ كەزەكتى سەس­سياسىندا قازاقستاننىڭ مەملەكەت­تىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر مي­نيسترى قانات ساۋداباەۆتىڭ يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنىڭ جار­عى­سىنا بۇكىل مۇسىلمان الەمى وكىل­دەرىنىڭ الدىندا قول قويدى. سوسىن قازاقستان دەلەگاتسياسىنىڭ جەتەك­شىسى اتالمىش كەڭەستە تەك قازاق­ستان ۇكىمەتىنىڭ مۇشەسى عانا ەمەس, ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىن­تىماقتاستىق ۇيىمنىڭ قازىرگى ءىس باسىنداعى توراعاسى رەتىندە ەكى ۇلكەن حالىقارالىق فورۋمدى ءبىر-بىرىنە جاقىنداتا تۇسەتىن مامىلە­گەرشىلىك قىزمەتتى دە قوسا اتقاردى. قازاقستان قازىر يسلام كون­فە­رەنتسياسى ۇيىمىنىڭ باستى ينس­تي­تۋتتارىنىڭ جۇمىسىنا, اتاپ ايت­قاندا, يكۇ-عا مۇشە ەلدەر كوش­باس­شىلارىنىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن ءار ءۇش جىلدا ءبىر رەت ءوتىپ تۇراتىن يسلام سامميتىنە, سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ جىل سايىن وتەتىن كەڭەستەرىنە, تۇراقتى كەڭەس وتى­رىس­تارىنا قاتىسىپ كەلەدى. ونىڭ وڭ ناتيجەلەرى دە جوق ەمەس. ماسە­لەن, 2008 جىلى قازاقستاننىڭ يكۇ-عا مۇشە ەلدەرمەن الماسقان تاۋار اينالىمىنىڭ كولەمى 10 ملرد. اقش دوللارىنان اسىپ ءتۇستى. (ەكسپورت – 8,7 ملرد. دولل., يمپورت 2,6 ملرد. دولل.). بۇل كورسەتكىش, ارينە, از دا ەمەس, كوپ تە ەمەس. ال ەگەر قازاقستان مەن يكۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق الەۋەت­تە­رىنىڭ بارلىق مۇمكىندىكتەرىن تولىق جۇمىلدىرىپ, جان-جاقتى ىسكە قوس­قان جاعدايدا, بۇل ءۇردىستىڭ ەكى جاق­تىڭ ەكونوميكالىق دامۋ قارقىنى مەن حالىق تۇرمىسىنا تيگىزەتىن وڭتايلى اسەرىنىڭ قانشالىقتى زور بولاتىنىن ەلەستەتۋ ونشا قيىنعا سوقپاسا كەرەك. بۇلاي توپشىلاۋدىڭ نەگىزى دە جوق ەمەس. ماسەلەن, يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنىڭ كەلە­شەك­كە باعىتتالعان 10 جىلدىق باع­دارلاماسى بويىنشا ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ ىشكى ءوزارا ساۋداسىنىڭ دەڭگەيىن قازىرگى 16 پايىزدان 20 پايىزعا دەيىن كوتەرۋ كوزدەلىپ وتىر. مىنە, ءدال وسى تۇرعىدان كەلە­تىن بولساق, قازاقستاننىڭ 2011 جىلى ىسكە اسىرماقشى بولىپ وتىرعان باستاماسىنىڭ ماقساتى استانادا جەتىنشى الەمدىك ەكونو­ميكالىق يسلام فورۋمىن وتكىزىپ, ونى مۇسىلمان ەلدەرى ۇكىمەت باس­شىلارى مەن مەملەكەت ورگاندارى جەتەكشىلەرىنىڭ جانە ايگىلى ەكو­نوميستەر مەن مۇسىلمان الەمىنىڭ ىسكەر توپتارىنىڭ ۇنقاتىسۋ الا­ڭىنا اينالدىرۋ بولىپ تابىلادى. ويتكەنى 21 عاسىردا ساپالى اقپا­رات­قا قول جەتكىزۋ ەكونوميكانىڭ قاي سالاسىندا بولسىن تابىسقا جەتۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى كىلتىنە اينالىپ وتىر. Cوسىن قازاقستاننىڭ بۇل باس­تاماسىنىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيى­مىنىڭ 2010 جىلدى “مادە­نيەت­تەر جاقىنداستىعىنىڭ حالىق­ارالىق جىلى” دەپ اتاۋ جونىندە قابىل­دا­عان ارنايى شەشىمىمەن دە ادەمى ۇيلەسىم تاۋىپ تۇرعانىن ەلەمەي كەتۋ مۇمكىن ەمەس. ءسوز سوڭىندا يسلام كونفەرەن­تسياسى ۇيىمىنىڭ 2005 جىلى مەككە قالاسىندا وتكەن كەزەكتەن تىس سامميتىندە قابىلدانعان ۇيىم­نىڭ ون جىلدىق باعدار­لا­ماسىنىڭ دا ءمانىنىڭ وتە زور ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون سياقتى. ويتكەنى ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ دەموكرا­تيا­لىق جولمەن دامۋىنا اۋاداي قاجەت كوپنىسانالى بۇل باعدارلامانىڭ ناقتى ىسكە اسۋىنا قازاقستان دا تىكەلەي ارالاسىپ, اتسالىساتىنىن ەستەن شىعارماعان ءجون. ءادىل احمەتوۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, سەناتور.