جاڭا سالىق كودەكسىنىڭ جوباسىن ازىرلەۋشىلەرگە قاتىستى ايتىلار پىكىر دە, سىن دا بارشىلىق. قوعامدىق پىكىر سالىقتىڭ بيۋدجەتكە ەمەس, نارىققا, سول ارقىلى بيزنەسكە دەم بەرگەنىن قۇپتاپ تۇر. اپتا باسىندا قۇرىلىسشىلار وداعى ۇيىمداستىرعان دوڭگەلەك ۇستەل بارىسىندا ساراپشىلار, بيزنەس-قوعامداستىق وكىلدەرى جانە مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندار سالىق پەن نارىق اراسىنداعى تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى تالقىلادى.
جاڭا كودەكس جوباسى 21 ماۋسىمدا «اشىق زاڭدى تۇلعالار» پورتالىندا جاريالاندى. كاسىپكەرلەردىڭ ايتۋىنشا, ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق بلوگى بيزنەستىڭ ەمەس, بيۋدجەتتىڭ شىعىس بولىگىن جابۋعا كوڭىل ءبولىپ وتىر. قۇجات جوباسىنا سايكەس قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىندەگى پاتەرلەردى ساتۋ بويىنشا جەڭىلدىكتەرى جويىلادى. سوندىقتان قۇرىلىس سالۋشىلار باسپانا قۇنىنا 12% قوسىمشا قۇن سالىعىن (ققس) قوسۋعا ءماجبۇر. باعاعا اسەر ەتپەس ءۇشىن مەملەكەتتىك سالىق تۇسىمدەرى مەن ازاماتتاردىڭ باسپاناعا قولجەتىمدىلىگى اراسىنداعى تەڭگەرىمدى تابۋ قاجەت. قۇجات قازىرگى وزگەرىستەرمەن قابىلدانار بولسا, بيزنەس بۇل جۇكتەمەنى جالعىز ءوزى كوتەرە المايدى. ارتىق اۋىرتپالىقتى تاۋاردىڭ قۇنىنا قوسۋ ارقىلى جەڭىلدەتۋ – ءماجبۇرلى شەشىم.
«بك اۋديت» جشس باسشىسى ايجان بالاكەشەۆانىڭ ايتۋىنشا, بارلىق پروبلەما سالىق كودەكسىندەگى وزگەرىستەرگە بايلانىستى بولىپ تۇر. ۇكىمەت سالىق ورگاندارىنا بيۋدجەتتىڭ كىرىس, شىعىس بولىكتەرىنە ءوز بەتىنشە مونيتورينگ جاساۋعا قۇزىرەت بەرگەن. بۇل ماسەلەدە سوڭعى نۇكتەنى سولاردىڭ قوياتىنى دا بەلگىلى بولىپ قالدى.
«شىن مانىندە بيزنەستىڭ جاي-كۇيى زەرتتەلىپ, سارالانۋعا ءتيىس. قارجى مينيسترلىگى, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى, مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتى بۇل تاپسىرمانى ورەسكەل بۇزىپ, بيزنەس وكىلدەرىنىڭ پىكىرىنە قۇلاق اسپاي وتىر. ققس-تىڭ جاڭا كورسەتكىشتەرى بيزنەستى وتە قيىن جاعدايدا قالدىرعانىن وسىعان دەيىن دە ايتقانبىز. مۇنداي جاعدايدا قارجى مينيسترلىگى دە, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى دە پاتەر باعاسىن ىرىقتاندىرۋعا قاۋقارلى ەمەس. ال نارىقتىڭ بەتالىسى ءبىز ەستىپ كورمەگەن باعىتقا باسىمدىق بەرىپ كەتۋى بەك مۇمكىن. سالدارىنان ادامدار پاتەردى ساتىپ الا المايدى, سالىنعان پاتەرلەر ساتىپ الۋشىسىن كۇتىپ, قاڭىراپ تۇرادى. «7-20-25» جانە «10-20-25» مەملەكەتتىك يپوتەكالىق باعدارلامالارى ءتيىمدى بولمايدى. وسى كۇنگە دەيىن الەۋمەتتىك سەگمەنت ءۇشىن قۇنى 18 ملن-نان 25 ملن-عا دەيىنگى پاتەرلەردىڭ ءوزى قول جەتپەس ارمان بولاتىن. ەندى بار ءۇمىت – ۇكىمەتتە. جوبا پارلامەنتكە جەتپەي, قايتا قارالادى دەگەن ءۇمىت باسىم. زاڭ وسى كۇيىندە قابىلدانىپ كەتسە, قۇرىلىس سەگمەنتىنىڭ ينۆەستيتسيالىق كليماتىنا كەرى اسەر ەتەرى بەلگىلى», دەيدى ايجان بالاكەشەۆا.
بيزنەس وكىلدەرى قوسىمشا قۇن سالىعى تۇتىنۋشىعا سالماق سالاتىنىن ايتادى.
«مەملەكەت باسشىسى «وتباسى بانكى» باعدارلاماسى يپوتەكالىق نەسيە شارتتارىنىڭ قولجەتىمدى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعانىن ءجيى ايتادى. سەبەبى اۋىل جاستارىنىڭ قالاعا كوشۋىن ەندى ەشكىم توقتاتا المايدى. مۇنداي جاعدايدا جۇمىس ىزدەپ قالاعا بەت العان جاستاردى پاتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ باستى مىندەت بولۋى كەرەك. قازىرگى ولشەممەن قاراعاندا, حالىقتىڭ قالتاسى ءۇشىن شارشى مەترى 360 مىڭ تەڭگە تۇراتىن پاتەر قولجەتىمدى. ەگەر ققس كوتەرىلسە, سول باعانىڭ ءوزى 450 مىڭعا بارىپ ءبىر-اق توقتايدى. ال مينيسترلىك ققس ارقىلى شارشى مەتر قۇنىن ودان ءارى وسىرگىسى كەلەدى, سول ارقىلى بارلىق قۇرىلىس كومپانيالارى باعانى كوتەرۋگە ءماجبۇر بولادى», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى «بك اۋديت» باسشىسى.
جيىنعا قاتىسقان قۇرىلىسشىلار بۇگىندە باسپاناعا سۇرانىس بار, بىراق تۇرعىندار ونى ساتىپ الا الماي وتىرعانىن ايتتى.
قۇرىلىس كومپانيالارىندا وتپەي قالعان, بوس تۇرعان پاتەرلەر كوبەيىپتى. حالىقتىڭ باسىم بولىگىنىڭ قازىرگى باعالاردى دا قالتاسى كوتەرمەيتىنى بەلگىلى بولدى. قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ 80 پايىزى – يمپورتتىق تاۋارلار. باعا دوللارمەن بىرگە ءوسىپ جاتىر. مۇنداي جاعدايدا نارىقتاعى ۇساق كومپانيالار جۇمىسىن ۋاقىتشا توقتاتادى نەمەسە وزدەرىن بانكروت دەپ جاريالايدى. مۇنىڭ سوڭى نارىقتاعى جاڭا ويىنشىلاردىڭ قىرىق جىلعى قىرعىننان دا امان شىعاتىن مونوپوليست كومپانيالارعا جۇتىلىپ كەتۋىنە الىپ كەلەدى.
سالىق اليانسىنىڭ مۇشەسى جانار سۇلەيمەنوۆانىڭ ايتۋىنشا, كوپ تالقىسىنداعى كودەكستىڭ جاڭالىعى جاڭادان ءىس باستاۋعا ارەكەتتەنىپ جۇرگەندەرگە ەمەس, قالىپتاسقان كاسىپورىنداردىڭ الداعى تىرشىلىگىنە قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇر. بيزنەس قاۋىمداستىقتىڭ پىكىرىنشە, بيزنەستىڭ باستى پروبلەماسى – ققس جانە جالاقىنىڭ جوعارى سالىقتارى. بۇل تۇيتكىلدەر جاڭا سالىق كودەكسىنىڭ جوباسىندا شەشىمىن تاپقان جوق. سوعان قاراعاندا كەلەسى جوبانىڭ ەنشىسىنە قالعان ءتارىزدى.
«بۇل شەشىم مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ورتا بيزنەستى دامىتۋ تۋرالى جوسپارىنىڭ وزەكتىلىگىن جوققا شىعارۋمەن بىردەي. كۇنى بۇگىنگە دەيىن جوعارى دەڭگەيدەگى شەشىمدەردىڭ ءبارى ورتا بيزنەستىڭ دامۋىنا اسەر ەتە المادى. ستاتيستيكالىق مالىمەتتەردە بار بولعانى 3 مىڭ كاسىپورىننىڭ جۇمىس ىستەپ تۇرعانى ايتىلادى. بۇل بارلىق شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتىلەردىڭ 0,13 پايىزىنان از», دەيدى ساراپشى.
سالىق كودەكسىنىڭ جوباسىنداعى ماسەلەلەر شەشىلمەسە, مۇنى دەكلاراتسيا مەن بولشەك ساۋدا سالىعى اراسىنداعى گيبريدتىك ءادىس دەپ باعالاۋعا بولادى دەگەن وي ايتادى.
«مۇنداي جاعدايدا كودەكستىڭ جاڭا رەداكتسياسى قوعام مەن بيزنەس ءۇشىن ىڭعايسىز ءارى قالاۋسىز قۇجات رەتىندە قابىلدانادى. وسى زاڭنىڭ جۇزەگە اسۋىنا مۇددەلى بولىپ وتىرعان توپ نارىقتاعى جاعدايدان مۇلدەم بەيحابار سياقتى. نارىققا گيبريدتى كودەكس ەمەس, ىشكى مۇمكىندىكتىڭ قالتاسى كوتەرە الاتىن دەنى ساۋ كودەكس كەرەك. وسى قۇجات قابىلدانار بولسا, ءبىزدىڭ قانداي باعىتپەن جۇرەتىنىمىزدىڭ ءوزى كۇماندى بولىپ قالادى. قازىر حالىق ەكونوميكالىق قۇرىلىمنىڭ قانداي بولاتىنىن بىلگىسى كەلەدى», دەدى جانار سۇلەيمەنوۆا.
قازاقستان سالىق كەڭەسشىلەرى قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى ساكەن قاريننىڭ ايتۋىنشا, شاعىن جانە ميكرو بيزنەسكە مەملەكەتتىڭ قولداۋى قاجەت.
«بۇل قولداۋ سالىق اۋىرتپالىعىن ازايتۋ ەمەس, سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋدى جەڭىلدەتۋ ارقىلى كورسەتىلسە, ناتيجەلى بولادى. ۇسىنىلىپ وتىرعان سالىق رەفورماسى بەيرەسمي نەمەسە تىركەلمەگەن بيزنەستى, تولەنبەگەن سالىقتاردى جانە زاڭدى اينالىپ ءوتۋدى قامتيتىن «كولەڭكەلى نارىقتىڭ» وسۋىنە ىقپال ەتۋى مۇمكىن. قۇجاتقا ەنگەن وزگەرىستەر سالىق ورگاندارى جوسپارلى تەكسەرىستەن كەتىپ, جوسپاردان تىس تەكسەرىس جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرگەلى تۇر. وسىعان دەيىن بۇل ماسەلە مەملەكەتتىڭ باقىلاۋىندا بولدى. كاسىپكەرلەر مەن سالىق ورگاندارى اراسىنداعى بايلانىس جوسپاردان تىس تەكسەرىس جۇرگىزۋگە مىقتى نەگىز بەن سەبەپ كەرەك دەگەن ۇستانىمعا نەگىزدەلدى. ەندى سالىق ورگاندارى جوسپاردان تىس تەكسەرىستى كاسىپكەرلىك كودەكسى نەگىزىندە ەمەس, وزدەرىنىڭ شەشىمى نەگىزىندە جۇرگىزگىسى كەلەدى. مۇنداي ءتاسىل جارامايدى دەپ ويلامىز. مۇنىڭ ءبارى جەمقورلىق فاكتورلارىن تۋدىرادى. مەن ەڭ ماڭىزدى دەگەن ماسەلەنى كوتەرىپ وتىرمىن. جاڭا سالىق كودەكسىندە كاسىپكەرلەردى تولعاندىراتىن ماسەلەلەر كوپ», دەيدى.
ول قازىرگى ۋاقىتتا كاسىپكەرلەر مەن سالىق تولەۋشىلەردى الاڭداتىپ وتىرعان بىرنەشە نەگىزگى جايتقا نازار اۋداردى. ايتۋىنشا, ۇلتتىق پالاتا ساراپشىلار پىكىرىنىڭ ءتۇيىنىن «اشىق نقا» پورتالىندا جاريالاۋ كەرەك ەدى.
جاڭا كودەكستىڭ ءبىرىنشى جوباسىنا قاۋىمداستىق 200-گە جۋىق ۇسىنىس جولداعان. دەگەنمەن قازىردىڭ وزىندە كودەكستىڭ ەكىنشى جوباسى ازىرلەندى, ول ءبىرىنشى تالداۋعا سايكەس مۇلدەم باسقا نورمالاردى قامتيدى. ونىڭ سالىق تولەۋشىلەردىڭ جاعدايىن جاقسارتاتىن دا, ناشارلاتاتىن تۇستارى بار. ەندى قاۋىمداستىق جاڭا كودەكستىڭ ەكىنشى جوباسىنا ۇسىنىستار ەنگىزۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلىپ وتىر. ايتۋلارىنشا, ۋاقىت تاپشى دەپ اسىعىپ, ميلليونداعان بيزنەس وكىلىنىڭ بولاشاعىنا سەلقوس قاراۋعا بولمايدى.
«بۇرىن فيسكالدىق ورگان بىرەۋدى ادال ەمەس دەپ تانۋ ءۇشىن زاڭ بۇزۋشىلىقتىڭ بار ەكەنىن دالەلدەۋگە ءماجبۇر بولدى. زاڭ كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىن قورعادى, مۇددەلەرىنىڭ قورعالۋىن قامتاماسىز ەتتى. ەندى سالىق ورگاندارى پروفيلاكتيكالىق باقىلاۋ پرينتسيپتەرىنەن الشاقتاپ كەتتى. بىرەۋدى بىرەۋ تەكسەرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەسە, سونى جاسايدى. ءبىز تەكسەرۋ نەمەسە باقىلاۋ ماقساتىنىڭ اشىق بولۋىن قالايمىز. سالىق ورگاندارىنىڭ كەز كەلگەن جوسپاردان تىس تەكسەرىسى – بيزنەستىڭ جاعدايىن ناشارلاتاتىن نورما», دەيدى س.قارين.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, بۇرىنعى تەكسەرۋلەردىڭ بارلىق نەگىزدەمەسى كاسىپكەرلىك كودەكستە ناقتى كورسەتىلگەن. كاسىپكەرلەر سالىق كودەكسىندە دە وسىنداي ەرەجەلەردى كورگىسى كەلەدى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى قۇجات زاڭعا تاۋەلدى اكت رەتىندە قابىلدانعالى تۇر. باسقاشا ايتقاندا, بۇيرىق قابىلدانادى, سوعان سايكەس سالىق ورگاندارى تەكسەرۋگە ىرىكتەۋ كريتەريلەرىن بەكىتەدى. بىراق ۇكىمەتتىڭ مۇنداي پىكىرلەرگە ايتار ءۋاجى دە دايىن بولىپ شىقتى.
ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ وكىلى ەرلان ساعىناەۆ جاڭا سالىق كودەكسىنىڭ جوباسىندا بارلىق پروبلەمالىق ماسەلەنىڭ 70 پايىزدان استامى كورىنىس تاپقانىن جانە ولار بارلىق ءراسىمدى ساقتاۋعا تىرىساتىنىن مالىمدەدى.
«نارىق ءبىرىنشى كەزەكتە ۇسىنىسقا عانا باسىمدىق بەرەدى. تىرشىلىك بار جەردە بۇل پروتسەسس جالعاسا بەرەدى. ءسىز بەن ءبىزدىڭ 100 كۇن بويى تالقىلاپ, ءتۇيىنىن تابا الماعان شەشىمدەردىڭ ءبارىن نارىقتاعى ۇسىنىس پەن سۇرانىس رەتتەپ وتىرادى. ال زاڭ جوباسىنا قاتىستى تاۋەلسىز ساراپشىلار تاراپىنان 1 000-نان اسا ۇسىنىس ءتۇسىپتى. حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ دا پىكىرى ەسكەرىلدى. دۇنيەجۇزىلىك بانك تە, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى دا وڭ پىكىر بەردى. مەملەكەت بولىپ اتقارىپ جاتقان وراسان ىستەردى جوققا شىعارمايىق. سالىق كودەكسىنىڭ بارلىق جوباسى بيزنەستىڭ دە, حالىقتىڭ دا تالاپ-تىلەكتەرىنە ساي ەمەس دەپ ايتۋ شىندىققا جاناسپايدى. ويتكەنى ەكونوميكانىڭ دامۋى تۇرعىسىنان وڭدى جانە جاقسى تۇستار كوپ», دەيدى ە.ساعىناەۆ.
ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا پرەزيدەنت جاڭا سالىق كودەكسىنىڭ جوباسىن قاتاڭ سىنعا العانىن ۇمىتقان جوقپىز. 9 اقپاندا پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆ كودەكستى قايتا جازىپ, ونىڭ ريتوريكاسىن وزگەرتۋدى تاپسىردى. ناتيجەسىندە, ۇكىمەت ققس كوتەرۋ يدەياسىنان باس تارتىپ, كەيبىر نورمالاردى قايتا قارادى. بىراق قۇجات قايتا جازىلسا, ءبىراز جايتتىڭ باسى اشىلماعانىن پىكىرتالاستاردىڭ بەتالىسى بايقاتىپ وتىر. بۇل قۇجات پارلامەنتتىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىنە ءبىراز سىن بولاتىن سىڭايلى.
الماتى