الەمدەگى ەڭ ءىرى قۇرلىقىشىلىك سۋ ايدىنى سانالاتىن كاسپي تەڭىزى – گەوساياسي تۇرعىدان اسا ماڭىزدى ستراتەگيالىق ايماق. ونىڭ جاعالاۋىندا بەس مەملەكەتتىڭ اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى ورنالاسقان. سونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ەلدىڭ دە اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى كاسپي ايدىنىندا تەڭدەسسىز ۇزدىك سانالادى.
زاماناۋي سۇڭگۋىرلەر كەشەنى
17 تامىزدا ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرىنە قارايتىن اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى (اتك) تۋىنىڭ كوتەرىلگەنىنە 28 جىل تولدى. ايتۋلى كۇنگە وراي قورعانىس مينيسترلىگى ءبىر توپ ەلوردالىق ءجۋرناليستىڭ باسىن قوسىپ, قارت كاسپي جاعالاۋىنا ءباسپاسوز تۋرىن ۇيىمداستىرعان بولاتىن. سولاردىڭ قاتارىندا ءبىز دە اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ بۇگىنگى الەۋەتى مەن مۇمكىندىكتەرىن بايىپتاپ قايتتىق.
ساپارىمىز اقتاۋ قالاسىنداعى اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ تەڭىز جاياۋ دەسانتتىق-شابۋىلداۋشى باتالونى اۋماعىندا ورنالاسقان سۇڭگۋىرلەر دايارلاۋعا ارنالعان وقۋ-جاتتىعۋ كەشەنى باستالدى. اتك باس قولباسشىسىنىڭ تاربيە جانە يدەولوگيالىق جۇمىس جونىندەگى ورىنباسارى, پولكوۆنيك جۇمابەك حاسەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل – كاسپي جاعالاۋىنان ورىن تەپكەن مەملەكەتتەردىڭ ەشبىرىندە جوق تەڭدەسسىز ورتالىق. ونى جەرگىلىكتى ماڭعىستاۋلىق كومپانيا تۇرعىزعان جانە قولدانىستاعى قۇرال-جابدىقتارىنىڭ ءبارى – وتاندىق ونىمدەر.
كەشەن 2022 جىلدىڭ قاراشا ايىندا اشىلىپتى. 29011 اسكەري ءبولىمى سۋاستى ديۆەرسيالىق كۇشتەرى قۇرالدارىمەن كۇرەس جانە سۋ استىن مينالاردان زالالسىزداندىرۋ روتاسىنىڭ كومانديرى جانىبەك سالىقباەۆ قوناقتارعا كەشەننىڭ قىزمەتىمەن تانىستىرا كەلە, مۇندا جىلىنا 15-20 سۇڭگۋىردى دايارلاۋعا مۇمكىندىك بار ەكەنىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, جاۋىنگەرلىك جۇزگىشتەر 3 جىل, ال سۋاستى جۇمىستارىن اتقاراتىن سۇڭگۋىرلەر 2 جىل وقىتىلىپ, دايارلانادى. «قازىر بىزدە ماتروستارعا وقۋ-جاتتىعۋ جيىنى ءوتىپ جاتىر. بۇگىن تىكۇشاقتان سەكىردىك. ەرتەڭ سۇڭگۋ جاتتىعۋلارى ورىندالادى. جاڭادان كەلگەندەردى 10 مەتر تەرەڭدىككە دەيىن تۇسىرەمىز. ال وقۋ-جاتتىعۋدان ءوتىپ, ماشىقتانعاننان كەيىن دارىگەردىڭ رۇقساتىمەن ودان دا تەرەڭىرەك سۇڭگۋگە مۇمكىندىك بەرەمىز», دەيدى ول.
جانىبەك سالىقباەۆ سۇڭۋىرلەر كەشەنى قىسى-جازى قىزمەتىن توقتاتپايتىنىن ايتادى. قىس مەزگىلىندە سۋ ارنايى قۇرالمەن جىلىتىلادى ەكەن. سوندىقتان سۇڭگۋىر دايارلاۋ جۇمىستارى جىل بويى ۇزىلمەيدى. كەشەن جانىنان سۇڭگۋىرلەردىڭ قىستا جانە جازدا كيەتىن ارنايى كيىمدەرى, قۇرال-جابدىقتارىنىڭ شاعىن كورمەسى ۇيىمداستىرىلىپتى. سولاردى جۋرناليستەرگە تانىستىرعان روتا كومانديرى ءار زاتتىڭ قانداي ماقساتتا قولدانىلاتىنىن تاپتىشتەپ ءتۇسىندىردى.
ءار سالانىڭ سالتى باسقا
وسى كۇنى جۋرناليستەر مەن سالا ارداگەرلەرى اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ ارتەكتى كەمەلەر ديۆيزيونىنا تابان تىرەپ, «ورال» جانە «سارىارقا» اسكەري كەمەلەرىمەن كاسپي تەڭىزىنە شىقتى. ءبىز مىنگەن 2015 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن «سارىارقا» كەمەسى ءالى دە جاپ-جاڭا قالپىندا. ديۆەرسياعا قارسى بىرنەشە قۋاتتى قارۋمەن جابدىقتالعان. كەمەنىڭ قىزمەتىمەن تانىسا كەلە پالۋبادان تومەنگى قاباتتارعا ءتۇسىپ, تەڭىزشىلەردىڭ اسحاناسى مەن جاتىن ورىندارىن دا كوردىك. بۇل جەردى قۇددى ءبىر جانعا جايلى باسپانا دەرسىڭ. تەڭىزشىلەردىڭ الاڭسىز قىزمەت اتقارۋى مەن دەمالۋىنا بارلىق جاعداي جاسالعان. كورگەن ادامنىڭ ىشىندە ء«اي, مەن دە تەڭىزشى بولعانىمدا عوي» دەيتىن ارمانىن وياتارداي كورىنىس.
...پيرستان شىعا بەرە ءبىزدىڭ كەمەگە الدەبىر جۇردەك كاتەر تاراپىنان شابۋىل جاسالدى. بۇل ديۆەرسيادان قورعانۋ قالاي جۇزەگە اساتىنىن كورسەتۋ ءۇشىن ۇيىمداستىرىلعان ارنايى قويىلىم بولاتىن. الدىمەن ەسكەرتۋ بەرىلىپ, جاۋاپ بولماعاننان كەيىن كەمەنىڭ ەكى قاپتالىنان كەزەك-كەزەك شابۋىلداعان كاتەردى «سارىارقانىڭ» سايىپقىراندارى ءىرى كاليبرلى «ۋتەس» قارۋىمەن تارسىلداتا وق اتىپ, بەتىن جاسقاپ قايتاردى.
اسكەري كەمەمەن تەڭىز ايدىنىندا جۇزە وتىرىپ مىنا ءبىر جايتتاردى دا ايتپاي كەتۋگە بولماس. قازاق ء«ار ەلدىڭ سالتى باسقا, ءيتى قارا قاسقا» دەمەيتىن بە ەدى؟ سول سەكىلدى ءار سالانىڭ دا كوپ ادام بىلە بەرمەيتىن وزىندىك زاڭدارى مەن داستۇرلەرى بار ەكەنىنە وسى جولى تاعى ءبىر كوز جەتكىزدىك. سونىڭ ءبىرىنشىسى – اسكەري كەمەدە ەشكىم وتىرۋعا بولمايتىن ءبىر ورىن بار ەكەن. ول – كەمە كاپيتانىنىڭ ورنى. بىلاي قاراساڭ, قاراپايىم عانا ءبىر ورىن. ءبىز ونى قايدان بىلەيىك, ماتروستار تاماقتاناتىن شاعىن اسحاناداعى الگى جەرگە اكەمىزدىڭ تورىندە وتىرعانداي جايعاسىپ العانبىز. ارتىنشا بۇل «تارتىپسىزدىگىمىز» ءۇشىن كەمە كاپيتانى تاراپىنان «ەسكەرتۋ» الىپ ۇلگەردىك.
ەكىنشى ءبىر سالت «تەڭىز سۋىن ءىشۋ», ورىسشا ايتقاندا «ومورياچيۆانيە» دەپ اتالادى. ول اسكەري كەمەمەن العاش ءجۇزىپ شىققان ادامعا تەڭىزدىڭ اششى سۋىن ىشكىزەتىن وزىندىك ءداستۇر ەكەن. سويتسەك, ارامىزدا بۇعان دەيىن وسى «سىناقتان» وتكەن جۋرناليستەر بار بولىپ شىقتى. بۇل بىزگە تاڭسىق جاعداي. جاعادان بىرنەشە شاقىرىمعا الىستاعاننان كەيىن شەلەكپەن تەڭىزدىڭ سۋى الىندى. ودان كەيىن ءار ادام ءوزىن تانىستىرادى دا, كەمە كاپيتانىنان رۇقسات سۇراپ, سۋدى ىشەدى. زاڭ بويىنشا كەمى جارتى ليتر سۋ ءىشۋ كەرەك. الايدا ءبىزدىڭ كاسىبي تەڭىزشى ەمەس, جۋرناليست ەكەنىمىز ەسكەرىلىپ, جەڭىلدىك جاسالىپ, ءبىر ۇرتتام عانا ىشۋگە رۇقسات ەتىلدى. وسىلايشا, تەڭىزدىڭ ءتىل قۋىرار تۇزدى سۋىنىڭ ءدامىن تاتىپ, كاپيتاننىڭ قولىنان «تەڭىزشى» دەگەن سەرتيفيكات يەسى اتاندىق.
سۋ جاڭا كەمەلەر ساپتا تۇر
جالپى, قازاق ەلىنىڭ دەربەس اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ تاريحى 1993 جىلدىڭ 2 ساۋىرىنەن باستالادى. پرەزيدەنت جارلىعىمەن وسىنداي اسكەر تەگى قۇرىلعاننان كەيىن وعان ارنالعان جەكە قۇرامدى دايارلاۋ مەن اسكەري كەمەلەردى ساتىپ الۋ باستالعان. 1997 جىلى اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى جاعالاۋ كۇزەتىمەن بىرىكتىرىلىپ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنە بەرىلەدى. ال 2003 جىلى پرەزيدەنتتىڭ «قارۋلى كۇشتەردىڭ ءۇش قىزمەتتىك قۇرىلىمىن قۇرۋ تۋرالى» جارلىعىمەن اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى ەل قارۋلى كۇشتەردىڭ تولىققاندى ءۇشىنشى تارماعىنا اينالعان.
اكت باس قولباسشىسىنىڭ تاربيە جانە يدەولوگيالىق جۇمىس جونىندەگى ورىنباسارى, پولكوۆنيك جۇمابەك حاسەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر مۇندا 3 مىڭعا جۋىق ادام قىزمەت ەتەدى. قۇرامىندا 12 كەمە بار, ونىڭ تورتەۋى – ورالداعى «زەنيت» زاۋىتىندا جاسالعان «قازاقستان», «ورال», «سارىارقا», «ماڭعىستاۋ» اتتى زىمىران-ارتيللەريالىق كەمەلەر. سونىمەن قاتار اسكەري تەڭىزشىلەر قاراماعىندا «جايىق» جانە «تابيعات» گيدروگرافيالىق كەمەلەرى, «الاتاۋ» رەيدتىك مينا تاسۋشى كەمەسى, «قايسار» ديۆەرسياعا قارسى كاتەرى بار. جالپى, كەيىنگى ۋاقىتتا اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىمىز تەك وتاندىق كەمەلەرمەن قامتىلىپ كەلەدى. ج.حاسەنوۆ كەلەسى جىلى «زەنيت» زاۋىتىنان تاعى دا 1-2 كەمە ساتىپ الۋ جوسپاردا تۇرعانىن ايتتى.
اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى تۋىنىڭ كوتەرىلۋىنە 28 جىل تولۋىنا ورايلاستىرىلعان ءىس-شاراعا ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن وسى سالانىڭ ارداگەرلەرى دە شاقىرىلعان ەكەن. ءبىز وتاندىق اكت قۇرۋدىڭ باسىندا تۇرعان تۇلعالاردىڭ ءبىرى, اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ العاشقى باس قولباسشىسى, كونتر-ادميرال راتمير كومراتوۆتى دا وسى جەردەن جولىقتىرىپ, پىكىرىن بىلدىك. ونىڭ ايتۋىنشا, العاشقىدا اقتاۋ قالاسىن كىشىگىرىم سەۆاستوپولگە اينالدىرۋ كەرەك دەپ جوسپارلانعان ەكەن. الايدا قازىر سەۆاستوپول ەمەس, بۇل جەر ەلىمىزدەگى ەكىنشى قورعانىس مينيسترلىگىنە اينالعانداي. ويتكەنى كاسپي جاعالاۋىنداعى قالادا قارۋلى كۇشتەرىمىزدىڭ ءۇش تارماعى – اۋە-قورعانىسى كۇشتەرى دە, قۇرلىق اسكەرلەرى دە, اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى دە شوعىرلانعان. ولاردىڭ ءبارى ەلدىڭ باتىس قاقپاسىندا, كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق سەكتورىندا ەلىمىزدىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن جانە مەملەكەتىمىزدىڭ مۇددەسىن قورعاۋ كۇزەتىندە تۇر.
جىلدان-جىلعا ۇلكەيىپ, قۋاتى ارتىپ كەلە جاتقان سالاعا جاڭا بىلىكتى كادرلار اۋاداي قاجەت ەكەنى انىق. پولكوۆنيك ج.حاسەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, ءبىزدىڭ مامانداردىڭ كوبى شەتەلدىك وقۋ ورىندارىندا دايارلانادى. اتاپ ايتقاندا, تۇركيا, قىتاي, ەۋروپا ەلدەرىندە, سونىمەن بىرگە رەسەيدە وقيدى. ال بيىلعى جاعىمدى جاڭالىق دەپ اقتوبەدەگى اۋە قورعانىسى كۇشتەرىنىڭ اسكەري ينستيتۋتىندا تەڭىز فاكۋلتەتىنىڭ اشىلۋىن ايتا الامىز. بۇدان بىلاي اقتاۋداعى اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنە كادرلار نەگىزىنەن ءوز ەلىمىزدە وقىتىلماق.
قازىرگى تاڭدا «قازاقستان ينجينيرينگ» ۇق» اق قۇرامىنا كىرەتىن «زەنيت» زاۋىتى ەلىمىزدىڭ قورعانىس-ونەركاسىپ كەشەنى قۇرىلىمىندا قورعانىس سالاسىنداعى مەملەكەتتىك تاپسىرىستاردى ورىندايدى. ءبىز اقتاۋداعى ءىس-شارا بارىسىندا زاۋىت ديرەكتورى قادىرجان مۇقانوۆتى دا كەزدەستىرىپ, ىرگەلى زاۋىتتىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگى مەن مۇمكىندىكتەرى جايىندا سۇراپ-بىلگەن ەدىك. بۇل مەكەمەنىڭ اسكەري كەمەلەر مەن كاتەرلەر شىعارىپ كەلە جاتقانىنا بيىل 33 جىل تولىپ وتىر. ديرەكتوردىڭ ايتۋىنشا, وسى ۋاقىت ارالىعىندا زاۋىت 34 كەمە, ياعني جىلىنا شامامەن 1 كەمەدەن شىعارعان. دەگەنمەن كەمەنىڭ ەڭ نەگىزگى بولشەكتەرى – قوزعالتقىشتارى مەن قارۋ-جاراعى شەتەلدەن ساتىپ الىناتىنىن ايتا كەتكەن ءجون.
«قازىر اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى مەن شەكاراشىلار پايدالانىپ جاتقان كەمەلەردىڭ ءبارى بىزدە جاسالعان. بۇگىنگى تاڭدا ءبىر ءىرى جوبانى جۇزەگە اسىرىپ جاتىرمىز. اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى ءۇشىن سىيىمدىلىعى 750 توننا بولاتىن زاماناۋي كوپ فۋنكتسيونالدى كومەكشى كەمە جاسالىپ جاتىر. بۇيىرسا, ونى 2026 جىلى سۋعا تۇسىرەمىز», دەيدى ول. ايتۋىنشا, زاۋىت تەك قورعانىس سالاسىنداعى مەملەكەتتىك تاپسىرىستى ورىندايدى, سوندىقتان ەكسپورتقا ءونىم شىعارۋ قاراستىرىلماعان.
كاسپيدى جاعالاي قونىس تەپكەن بەس مەملەكەت ءوزارا تاتۋ. ەلىمىزدىڭ اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى كورشىلەس ەلدەرمەن ۇنەمى تاجىريبە الماسىپ, بىرلەسكەن وقۋ-جاتتىعۋ جيىندارىن وتكىزىپ تۇرادى. پولكوۆنيك ج.حاسەنوۆ جۋىردا عانا اقتاۋدا «بىرلەستىك-2024» جەدەل-تاكتيكالىق كوماندالىق-شتابتىق وقۋ-جاتتىعۋى وتكەنىن ايتتى. وعان ازەربايجان, قىرعىزستان, تاجىكستان, وزبەكستان دەلەگاتسيالارىنىڭ باسشىلارى مەن اسكەري كونتينگەنتتەرى قاتىسقان. ازەربايجاننان 6 اسكەري كەمە كەلگەن. مۇنداي تاجىريبە الماسۋلار مەن بىرلەسكەن وقۋ-جاتتىعۋلار الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسا بەرمەك.
جاعالاۋداعى سالتانات
ءبىز بارعان كۇننىڭ ەرتەڭىنە, ياعني 17 تامىزدا اقتاۋ قالاسىنىڭ ورتالىق كوشەلەرىنە اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ ون شاقتى تۋى تىگىلدى. بۇل – ەلىمىزدە وسىنداي اسكەر تەگى بار ەكەنىن حالىق ءبىلسىن دەگەن بەلگى. ودان سوڭ مەرەكەلىك ءىس-شارا اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى جەكە قۇرامىنىڭ ساپ تۇزەپ, سالتاناتتى تۇردە تۋ كوتەرۋىنەن باستالدى. بۇل تەڭىزشىلەر باۋىرلاستىعىنىڭ قۇندىلىقتارى مەن مۇراتتارىن بەينەلەيتىن ءرامىز. اسكەري-تەڭىز بازاسى, تەڭىز جاياۋ اسكەرلەرى بريگاداسى, اۆياتسيالىق بازا, اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى تەڭىز جاياۋ اسكەرلەرى دەسانتتىق-شابۋىلداۋ باتالونى جانە شەكارا قىزمەتى ءبىرىنشى ديۆيزيونىنىڭ جەكە قۇرامى اقتاۋ قالاسىنىڭ كوشەلەرىمەن سالتاناتتى شەرۋمەن ءوتتى.
كاسپي جاعالاۋىندا ۇيىمداستىرىلعان سالتاناتتى راسىمدە قارۋلى كۇشتەر اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ باس قولباسشىسى, گەنەرال-مايور سەرىك بورامباەۆ پەن اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ العاشقى باس قولباسشىسى, كونتر-ادميرال راتمير كومراتوۆ, وزگە دە مارتەبەلى مەيماندار ءسوز الىپ, قالا حالقى مەن قوناقتارىن قۇتتىقتادى. سونداي-اق تەڭىزشىلەردى قۇتتىقتاۋعا اقتاۋدا ورنالاسقان بارلىق بولىمشەدەن قارۋلى كۇشتەردىڭ, اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ ارداگەرلەرى مەن اسكەري قىزمەتشىلەرى كەلدى.
گەنەرال-مايور سەرىك بورامباەۆ ءوز سوزىندە اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ قولباسشىلىعى ءوز مىندەتتەرىن لايىقتى ورىنداپ جاتقانىن, بۇگىندە كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق سەكتورىندا ەلدىڭ مەملەكەتتىك شەكارالارىن قورعاۋدا سەنىمدى تىرەك بولىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. «اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ جەكە قۇرامى ءوزىنىڭ الدىنا قويىلعان وقۋ جانە جاۋىنگەرلىك مىندەتتەردى ورىنداۋ ءۇشىن بارلىق كۇش-جىگەرىن جۇمساي وتىرىپ, كاسپي تەڭىزىندە اسكەري-تەڭىز تۋىن ابىرويمەن كوتەرۋدى جالعاستىراتىنىنا سەنىمدىمىن», دەدى ول.
سالتاناتتى جيىندا سەرىك بورامباەۆ اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسقان بىرقاتار اسكەري قىزمەتشى مەن ارداگەردى «ەل قورعانى» مەدالىمەن, سونداي-اق قورعانىس ءمينيسترىنىڭ اتىنان گراموتالارمەن جانە العىسحاتتارمەن ماراپاتتادى. ماراپات العانداردىڭ ءبىرى ارداگەر راتمير كومراتوۆ: «وتاندى قورعاۋ – ءاربىر ەل ازاماتىنىڭ قاسيەتتى بورىشى. اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ ارقاسىندا ەلدىڭ تەڭىز شەبى سەنىمدى قولدا. وسى جىلدار ىشىندە ءبىز قۋاتتى تەڭىز دەرجاۆاسىن قۇرا الدىق. ءبىزدىڭ كەمەلەر تەڭىزدەگى ۆاحتانى ابىرويمەن الىپ جۇرەتىنىنە سەنەمىن», دەپ پىكىر ءبىلدىردى.
ءىس-شارا كونتسەرتتىك باعدارلاماعا ۇلاسىپ, سوڭى اقتاۋ گارنيزونى جەكە قۇرامىنىڭ سالتاناتتى شەرۋىمەن اياقتالدى. وسى كۇنى تۇنگى ساعات 22:00-دە كاسپي تەڭىزىنىڭ ۇستىندە مەرەكەلىك وتشاشۋ ۇيىمداستىرىلدى.