ەلىمىزدىڭ قۇرلىقتاعى كەن ورىندارىنان «قارا التىن» وندىرىلە باستاعالى 125 جىل ءوتتى. ال كاسپي تەڭىزىنىڭ تەرەڭىنە تۇنعان مول مۇنايدى وندىرۋگە قادام جاساعالى كوپ بولا قويعان جوق.
وسى ورايدا قولعا الىنعان سولتۇستىك كاسپي جوباسى – ەلىمىزدىڭ تەڭىزدەگى مۇناي-گاز كەن ورىندارىن يگەرۋ جونىندەگى العاشقى ءىرى جوبا. جوبا قۇرامىنا «قاشاعان», «قايراڭ» جانە «اقتوتى» اتاۋى بەرىلگەن ءۇش كەن ورنى كىرەدى. ونىڭ ىشىندە «قاشاعاننىڭ» ءجونى بولەك. ويتكەنى الەمدە كەيىنگى 20 جىلدا اشىلعان ساناۋلى اۋقىمدى كەن ورىندارىنىڭ قاتارىنا كىرەدى. مۇندا مۇناي مەن گازدىڭ مول قورى بار. مامانداردىڭ ەسەپتەۋىنشە, وندىرىلەتىن قورى شامامەن 9-13 ملرد باررەل مۇنايدى قۇرايدى. بۇل – شامامەن 1-2 ملرد توننا.
ال گازدىڭ قورى تىپتەن كوپ. تەڭىز تۇبىندەگى گاز قورى 1 ترلن تەكشە مەترگە جەتەدى. وسىنداي وراسان مول قورى بار كەن ورنى 2000 جىلى اشىلعان ەدى. الايدا «قاشاعاننان» كوممەرتسيالىق مۇناي الۋ ءىسى 2016 جىلى باستالدى. وسىلايشا, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت سۋ استىنان «قارا التىن» ءوندىرۋ كەزەڭىنە بەتبۇرىس جاسالعان ەدى.
دەگەنمەن كەن ورنىنان مۇناي ءوندىرۋ كەزەڭىنىڭ 16 جىلعا كەشىگۋىنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, كاسپي تەڭىزىنىڭ تورىندەگى «قاشاعان» كەن ورنى اتىراۋ قالاسىنان 80 شاقىرىم قاشىقتا ورنالاسقان. مول مۇناي مەن گازدى كەشەندى دايىنداۋ جۇرگىزىلەتىن «بولاشاق» قوندىرعىسىنا قۇبىرمەن جەتكىزۋ ارالىعى بۇدان دا قاشىقتاۋ. ەكىنشىدەن, جاھان نازارى اۋعان كەنىشتىڭ كوللەكتورى سۋ استىنداعى 3-4 مەتر, ال تەڭىز تۇبىنەن 4 200 مەتردەن استام تەرەڭدىكتە جاتىر. ۇشىنشىدەن, كەن ورنىنان مۇنايمەن بىرگە الىناتىن كۇكىرتتىڭ ۇلەسى دە از ەمەس.
كەيىنگى جىلدارى «قاشاعان» كەن ورنىنان شىعاتىن گازدى وڭدەيتىن زاۋىت قۇرىلىسى قولعا الىندى. «QazaqGaz» ۇك» اق باسقارما توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى مەيىربەك يحسانوۆتىڭ دەرەگىنە قاراعاندا, گاز وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى جوسپارلانعان كەستەگە سايكەس ءجۇرىپ جاتىر. جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا 1 000-نان اسا جۇمىسشى تارتىلعان. 150-گە جۋىق ارنايى تەحنيكا ءبولىنىپ وتىر.
قازىر زاۋىت قۇرىلىسىنىڭ الاڭىندا قادا قاعۋ جۇمىسى اياقتالدى. ەندى عيماراتتار مەن تەحنولوگيالىق قۇرىلىمداردىڭ ىرگەتاس بولىگىن بەتونداۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر. تەحنولوگيالىق جابدىقتاردى ورناتۋ جانە تەحنولوگيالىق قۇرىلىمداردىڭ مەتالل قۇرىلعىلارىن مونتاجداۋ باستالدى. سونداي-اق جاڭا زاۋىتتىڭ الاڭىندا 320 ورىندىق ۆاحتالىق قالاشىق پەن كىرەبەرىس تەمىرجولدىڭ قۇرىلىسى قولعا الىنىپتى. قۇرىلىستىڭ توقتاۋسىز ءجۇرۋى ءۇشىن اۆتوموبيل جانە تەمىرجول, سونداي-اق سۋ قۇبىرى مەن ەلەكتر جەلىلەرى تارتىلدى.
«ەلىمىزدە العاش رەت, اسىرەسە ءدال وسى نىساندا قالدىق گازداردىڭ ءتۇتىنسىز جانە دىبىسسىز شىعۋىن قامتاماسىز ەتەتىن جابىق تيپتەگى الاۋ تەحنولوگياسى پايدالانىلادى. بۇل دىڭگەك تۇرىندەگى الاۋعا قاراعاندا جاعۋ ونىمدەرىن كوبىرەك تۇرلەندىرۋگە ىقپال ەتەدى», دەيدى مەيىربەك يحسانوۆ.
«قاشاعان» گازىن وڭدەيتىن جوبانى «GPC Investment» جشس ىسكە اسىرىپ جاتىر. سەرىكتەستىك باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى بەرىك ابىشەۆتىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, زاۋىتتا جىلىنا 1 ملرد تەكشە مەتر شيكى گاز وڭدەلەدى دەپ كوزدەلىپ وتىر.
«بۇل – ەلىمىزدەگى اۋقىمدى ينۆەستيتسيالىق جوبا. جاڭا زاۋىتتان وڭدەۋ ۇدەرىسىنەن سوڭ جىلىنا 727 ملن تەكشە مەتر تاۋارلى گاز الىنادى. بۇعان قوسا 218 مىڭ توننا تاۋارلى كۇكىرت, 17 مىڭ توننا گاز كوندەنساتى شىعارىلادى. سۇيىتىلعان گاز وندىرىلەدى. قازىر زاۋىتقا قاجەتتى ينفراقۇرىلىم دايىن تۇر. «قاشاعان» كەن ورنىنان جەتكىزىلگەن گازدان بىرنەشە تاۋارلى ءونىم الىناتىن زاۋىت 2026 جىلدىڭ ورتاسىندا ىسكە قوسىلادى», دەيدى ب.ابىشەۆ.
مۇنايلى وڭىردەگى بۇل جوبانىڭ وندىرىستىك عانا ەمەس, وزگە دە ماڭىزى بارىن ايتقان ءجون. ارينە, الدىمەن ءوڭىردىڭ ەكونوميكاسى مەن الەۋمەتتىك دامۋىنا تيگىزەر ىقپالى زور. مامانداردىڭ پىكىرىنشە, بىرىنشىدەن, زاۋىت قۇرىلىسى اياقتالعانعا دەيىن جۇمىسشىلار قاتارى 2 500-گە دەيىن كوبەيەدى. ال ىسكە قوسىلعاننان كەيىن 500-دەن اسا ادام تۇراقتى جۇمىسقا تارتىلادى. ەكىنشىدەن, زاۋىتقا وزىق تەحنولوگيالار اكەلىنبەك. ماسەلەن, «BASF» جانە «Dow Chemical» سەكىلدى تانىمال الەمدىك كومپانيالاردىڭ الدىڭعى قاتارلى تەحنولوگيالارىن پايدالانۋ جوسپاردا بار.
ۇشىنشىدەن, ادامزاتتى تولعاندىرىپ وتىرعان قورشاعان ورتانى قورعاۋ ماسەلەسىنە نازار اۋدارىلادى. سول سەبەپتى, قۇرىلىس كەزەڭىندە دە, ودان كەيىن پايدالانۋعا بەرىلگەن سوڭ دا زياندى زات شىعارىندىلارى, قالدىقتاردىڭ مولشەرى سانيتارلىق نورماعا سايكەس كەلەتىن رۇقسات ەتىلگەن ماندەر شەگىندە بولادى. قۇرىلىس قۇنىنا اسەر ەتەتىنىنە قاراماستان, اتموسفەراعا زياندى شىعارىندىلاردى ازايتۋ ماقساتىندا ەڭ وزىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانىپتى. ماسەلەن, اتموسفەراعا كۇكىرتتى انگيدريد سەكىلدى زياندى گاز تارالۋىنىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن «SCOT «تەحنولوگياسى قولدانىلادى. سونىمەن قاتار ورناتىلاتىن جابىق الاۋ قوندىرعىسىنىڭ كورپۋسى شۋدان, جەلدەن, جىلۋ رادياتسياسىنان, كورىنەتىن وتتان قورعاۋعا ارنالعان.
تاعى ءبىر ماسەلە – گاز وڭدەۋ زاۋىتىنا پايدالانىلاتىن سۋ جايى. زاۋىت سالىنىپ جاتقان ماقات اۋدانىنىڭ اۋماعىندا اشىق سۋ ايدىنى جوق. سوندىقتان سۋ قولدانىستاعى «استراحان – ماڭعىشلاق» قۇبىرىنان الىنادى. سۋ – بيورەسۋرس. ونى ۇنەمدەۋ ءۇشىن زاۋىتتا پايدالانىلعان سۋدى تازالاۋدان كەيىن قولدانۋ جوسپارى بار. وسىعان بايلانىستى جەراستى كارىزدىك جەلىسى سالىنادى. وندىرىستىك-جاڭبىر كارىزدەرىنىڭ كوللەكتورلارى بويىنشا بارلىق وندىرىستىك جانە جاڭبىر اعىنى جابىق تۇردەگى ساقتاۋ رەزەرۆۋارىنا تۇسەدى. ساقتاۋ رەزەرۆۋارىنان سورعىشتار ارقىلى وندىرىستىك-جاڭبىر اعىنىن تازارتۋ بلوگىنە بەرىلەدى. تازالاۋدان كەيىن قاجەتتى ساپاعا دەيىن جەتكىزىلگەن وندىرىستىك-جاڭبىر اعىنى كاسىپورىننىڭ وندىرىستىك سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەسىندە قايتا پايدالانۋعا جىبەرىلەدى.
ەڭ باستىسى جوبانى وتاندىق ەكونوميكانى ورگە سۇيرەيتىن سەرپىندىلىك ستراتەگياسى رەتىندە قاراستىرعان ءجون. ويتكەنى ەلىمىزدە وسى كەزگە دەيىن جىلىنا 1 ملرد تەكشە مەتر گاز وڭدەيتىن ءىرى زاۋىت سالىنعان جوق.
اتىراۋ وبلىسى