تەمىر اۋدانىنىڭ ورتالىعى شۇبارقۇدىق كەنتىنەن ءۇش شاقىرىم جەردە دوسجان يشان قاشاق ۇلىنىڭ مەشىتى بار. ونىڭ قۇرىلىسىن ءشيلىسۋ وزەنى بويىنان ۇستا ءبىرمان كوشىمقۇل ۇلى 100 اداممەن بىرگە كوتەرگەن. بىرەر جىل بۇرىن رەسەي مۇراعاتىنان اتىراۋلىق ولكەتانۋشىلار 1904 جىلى دوسجان يشان مەشىتىن الىستان تۇسىرگەن دۋبليانسكيدىڭ فوتوسىن تاپتى. قارا كۇزدە نە ەرتە كوكتەمدە تۇسىرىلگەن بولۋى كەرەك. ءبىر-بىرىمەن جالعاسىپ جاتقان قام كىرپىشتەن تۇرعىزىلعان تام ۇيلەر. مەدرەسە وقۋشىلارى مەن ۇستازدارىنا ارناپ سالىنعان ۇيلەر سياقتى. ارىرەكتە مەشىتتىڭ جەلكەندى مۇنارالارى كوزگە شالىنادى. تاريحشى-ارحەولوگ سەرىك اجىعالي دوسجان يشان مەشىتىن بىرنەشە كۇمبەزدى «جەلكەندى مەشىت» قاتارىنا قوسقان.
ويىل-جەم بويىندا يسلام مادەنيەتى مەن ءبىلىمىن ورنىقتىرىپ, ءدىني سالا مەن داستۇرلىك تانىمدى ۇشتاستىرعان يشاندار مەكتەبىنىڭ ءىرى وكىلى دوسجان قاشاق ۇلى اقتوبە وبلىسىندا 1815 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. بۇحارا مەدرەسەسىن ءتامامداپ, ەلگە ورالعان سوڭ, جيىرما جىل ۇستازدىقپەن اينالىسقان. ومىرىندە قاجىلىققا ءۇش رەت بارعان. دوسجان مەدرەسەسىن اياقتاعان مىڭداعان شاكىرت حح عاسىردىڭ باسىندا ەلگە قىزمەت ەتتى. ءۇستىرت بويىندا بىرنەشە مەشىت سالدىرىپ, مەدرەسە جۇيەلەرىن جاڭعىرتقان, ەلدى كاسىپشىلىككە باۋلىعان وزىق ويلى جاننىڭ ۇرپاقتارى تۇگەل قۋعىندالدى, مەشىتى كەڭەس وكىمەتى جىلدارى قاراۋسىز قالدى. كۇتىمسىزدىكتەن توزدى, ەندى جوعالىپ بارادى. بىراق قيراپ جاتقان قابىرعالاردىڭ توپىراق قاباتىندا قانداي قازىنا جاتقانى جۇمباق.
كەيىنگى جىلدارى ەسكى قۇرىلىستى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن توبەسى, جان-جاعى قورشالدى. مەشىت جانىندا بىلتىر جاڭا عيمارات تۇرعىزىلىپ, دوسجان يشان كەشەنى تاريحي تۋريستىك ورىن رەتىندە ەسىگىن اشتى. وسى جازدا ەسكى مەشىت ورنىندا قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتقان ارحەولوگتەر توپىراق استىنان ولجاعا كەزىكتى. «دوسجان يشان مەشىتىنىڭ كومىلىپ جاتقان قابىرعالارىن تازالاۋ كەزىندە ىرگەسىنەن قىزعالداق گ ۇلى جانە جاپىراقتارىمەن كومكەرىلگەن تۇسكيىز ۇلگىسىندەگى ويۋ-ورنەكتەر شىقتى. ءبىر قاراعاندا قابىرعاعا ىلىنگەن اشىق اشەكەيلى تۇسكيىز كىلەم سياقتى. بوياۋى انىق, ورنەكتەرى ءدال, قىزىل, جاسىل, سارى, قويۋ جاسىل, اشىق كوك تۇستەر كەزەكتەسە ءتۇسىپ, مەشىت قابىرعاسىنىڭ ءسانىن اشقان. تاعى ءبىر ارابشا جازۋ مەشىتتىڭ قۇلاپ قالعان ماڭدايشاسى نە ارقالىعى سياقتى. بۇل دا بۇزىلماعان, توپىراقتىڭ استىندا جازۋى انىق ساقتالعان, قارا, كوك, قىزىل تۇستەر كەزەكتەسە قولدانىلعان», دەيدى اقتوبە وبلىستىق ەسكەرتكىشتەردى زەرتتەۋ, قورعاۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى فارحاد دوسمۇراتوۆ.
ءشيلىسۋ بويىنداعى وسى مەشىتتى 1870 جىلى ۇستا ءبىرمان كوشىمقۇل ۇلى تۇرعىزعان. اقىن ابۋباكىر كەردەرى وسى مەشىتتى التى كۇمبەزدى, التى ەڭسەلى بولمەسى بار, ءار قۇجىراسىنىڭ قابىرعاسىنا قىزىل بوياۋمەن قۇران اياتتارى جازىلعان بەس مىڭ ادام سىياتىن قاسيەتتى ورىن دەپ سيپاتتايدى. اقتوبە وڭىرىندەگى قازاقى مەشىتتەردىڭ ءبارىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزگەن ءبىرمان ۇستا 1922 جىلى 72 جاسىندا دۇنيەدەن وتكەن. زيراتى قوبدا اۋدانىنىڭ قۇمساي دەگەن جەرىندە. ۇرپاقتارى بار.
دوسجان يشان مەشىتى – جاڭعىرتۋدى قاجەت ەتەتىن قۇرىلىس. ويتكەنى ءوز زامانىندا ءشيلىسۋ بويىندا مەدرەسە ءۇيى مەن وقۋشىلارىنىڭ جاتاقحاناسى دا بولعان. وكىنىشتىسى, مەدرەسە عيماراتتارى ءالى تابىلعان جوق. قازاقى ەسكى قۇرىلىستار سول زاماندا ساز بەن قۇم ارالاسقان قام كىرپىشتەن تۇرعىزىلعان عوي. وسى توڭىرەكتە ءۇيىلىپ جاتقان توبەشىكتەردىڭ استى كەزىندەگى مەدرەسە قۇجىرالارى بولۋى مۇمكىن. قازبا جۇمىستارى تاجىريبەلى ارحەولوگتەر جەتەكشىلىگىمەن تياناقتى جۇرگىزىلسە, ءحىح عاسىردىڭ اياعىنداعى قازاق مەدرەسەلەر جۇيەسى تۋرالى تولىق ماعلۇمات الۋعا بولار ەدى. ايتا كەتۋ كەرەك, 1903 جىلى ورىنبور ءدىني باسقارماسىنىڭ شەشىمىمەن قازاقى ۇلگىدەگى مەشىتتەر قۇرىلىسىنا تىيىم سالىنىپ, ونىڭ ورنىنا تاستان ورىلگەن, ءسۇيىر مۇنارالى قازان ۇلگىسىندەگى مەشىتتەر تۇرعىزۋعا رۇقسات ەتىلدى. ال ءبىرمان ۇستا سياقتى شەبەرلەر قولىنان تۇرعىزىلعان قازاقى مەشىتتەردىڭ تەرەزەسى ۇلكەن ەمەس ءارى مۇناراسى دا بيىك بولماعان.
اقتوبە وبلىسى