ينۆەستور سالىق تالابىنا كەلىسە مە؟

اۋستراليالىق ينۆەستي­تسيا­لىق ساراپشى دجون فورۆۋد «Stockhead» جۋرنالىنا جازعان ماقالاسىندا قازاقستاننىڭ ۋران سەگمەنتىندەگى مەملەكەتتىك سايا­ساتى «بولجاۋعا» باعىنباي بارا جاتقانىن جازىپتى. ال «The Deep Dive» باسىلىمى قازاقستان ۋران ءوندىرۋ سالىعىن 2025 جىلدان باس­تاپ 6%-دان 9%-عا دەيىن وسىرەتى­نىن, بۇل وزگەرىستەر الەمدىك نارىققا اسەر ەتىپ, ۋران باعاسىنىڭ وسۋىنە سەبەپ بولاتىنىن بولجايدى.

«شىلدەدە ۋران باعاسى 1 فۋنت ءۇشىن 86 دوللارعا دەيىن كوتەرىلدى, بۇل – ەكى اپتاداعى ەڭ جوعارى كورسەتكىش.

اقش 20 ەلمەن بىرگە 2050 جىلعا قاراي يادرولىق ەنەرگيا ءوندىرىسىن 3 ەسە ۇلعايتپاقشى. الەم­دەگى 58 جاڭا رەاكتوردىڭ 22-ءسى قىتايدا سالىنادى. جاپو­نيا دا رەاكتور قۇرىلىسى جوبالارىن قايتا باستادى», دەپ جازادى «The Deep Dive».

ساراپشىلار سالىق كودەكسىن­دە­گى بۇل وزگەرىستەردى قۇپ كورىپ وتىر. ۋران سالىعىن كوتەرۋ ارقى­لى بيۋدجەتتى تولىقتىرۋ – با­تىل ءارى قاجەتتى قادام. الەۋمەت­تانۋ­شى جانە ەكونوميست زامير قاراجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ۋران وندىرەتىن كومپانيالارعا سالىق مولشەرلەمەسىن كوتەرۋ تۋرالى ۇسىنىس ءبىرازدان بەرى ايتىلدى.

«مولشەرلەمەنى كوتەرۋ – كەيىنگى ونجىلدىقتاعى ەڭ باتىل شەشىمدەردىڭ ءبىرى. جاڭا سا­لىقتىڭ كورسەتكىشى قازىرگى دەڭ­گەيمەن شەكتەلىپ قالمايدى. 2026 جىلدان باستاپ ۋرانعا قا­تىس­تى قاتىپ قالعان باعا بولمايدى. پايدالى قازبالاردى ءون­دىرۋ سالىعى ءاربىر كەلىسىمشارت بويىنشا جىلدىق تابىستىڭ كو­لەمىنە قاراپ بەلگىلەنەدى. بۇل مولشەرلەمە ءاربىر ناقتى كەلىسىمشارت بويىنشا وندىرىلگەن ۋراننىڭ ناقتى كولەمىنە, سونداي-اق تابيعي ۋران كونتسەنتراتىنىڭ قۇنىنا بايلانىستى بولماق. ەگەر جىلىنا وندىرىلەتىن مەتالل كولەمى 500 تونناعا دەيىن بولسا, وندا كاسىپورىنعا 4%-دىق پايدالى قازبالاردى ءوندىرۋ سالىعى سالىنادى. جىلدىق ءوندىرۋ دەڭ­گەيى 1 000 تونناعا دەيىن بولسا – كورسەتكىش 6%-عا دەيىن, 2000 توننا – 9%-عا دەيىن, 3000 توننا – 12%-عا دەيىن, 4000 توننا بولسا 15%-عا دەيىن وسەدى», دەيدى ساراپشى.

پايدالى قازبالار نارىعىن­دا­عى وزگەرىسكە باستايتىن كەز كەلگەن شەشىم تەكەتىرەس جاعدايىندا قابىلداناتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. ساراپشىلار اراسىندا ۋران سالىعىنا قاتىستى جاڭالىقتار بۇل شەشىم سول سەگمەنتتە جۇرگەن­دەردىڭ ينۆەستيتسيالىق ساياساتىنا كەرى اسەر ەتەدى دەگەن پىكىر بار. ازىرگە «ۋرانعا قاتىستى سۇرانىس ءوسىپ تۇرعان كەزدە ونى بارىنشا ءتيىمدى باعادا ساتقان, سالىق تابىسىنا قاراي ەسەپتەلگەن دۇرىس» دەگەن باعىتتى قولدايتىندار باسىم.

ز.قاراجانوۆ ايتىپ وتكەن­دەي, بىزگە سوڭعى ناتيجە, ۇكى­مەت­­تىڭ بۇل وزگەرىستەردى قالاي باس­قا­راتىنى جانە ىقتيمال تەرىس سال­داردى ازايتۋ ءۇشىن قان­داي قو­سىمشا شا­رالار قول­داناتى­نى ماڭىزدى. ولي­گار­حيا­لىق توپ­تاردىڭ قىسى­مى­نان كۇش كەت­كەن سايىن بيۋد­جەت­تىڭ كىرىس بو­لى­گىنە دەم بەرەتىن تەتىكتەر پايدا بولا باستادى.

«تابىس سالىعىنىڭ ءوسۋى ۇلكەن وزگەرىستەرگە جول اشسا دەيمىز. ەندى تەمىر, كومىر, مىس, التىن قۇلاعىندا وتىرعاندارعا بارى­مەن ءبولىسۋدى قاپەرگە سالاتىن كەز كەلدى. ۋران سەكتورىندا شەت­ەلدىكتەردىڭ ۇلەسى باسىم. بىراق تەحنولوگيالىق جابدىقتالۋى سول دەڭگەيگە ساي ەمەس. دامىعان ەل­دەردەگى تەحنولوگيانى ءوز ەلى­مىزدە قولدانۋعا مۇمكىندىك از. قازاق ۋرانىن يگەرىپ وتىرعان شەتەلدىكتەرمەن اراداعى كەلىسىم­شارتتاردى قايتا قاراپ, تەحنولوگيامەن جابدىقتاۋ تۋرالى قو­­سىمشا باپتاردى ەنگىزگەن دۇ­رىس. سول كەزدە ۋران ەكسپورتى اي­نا­لاسىنداعى ستاتيستيكالىق كور­سەتكىشتەر جۇيەلەنەدى», دەيدى ساراپشى.

رەسەيلىك «Finam» ساراپشىلارى ءساۋىر ايىندا 2024 جىلى ۋراننىڭ 1 فۋنتى 100 دوللاردان اسادى دەپ بولجاعان بولاتىن. دەمەك يادرولىق شيكىزاتتىڭ قازىرگى باعاسىن سۇرانىسقا ىڭ­عاي­لانعان نارىقتىق باعا دەپ قا­بىلداۋعا بولادى. ساراپشىلار سالىق مولشەرلەمەسىندەگى جاڭا كورسەتكىشتىڭ وڭ جانە تەرىس سالدارى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. جاڭا باعا بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىنە دەم بەرگەنمەن, ۋران وندىرۋگە كەرى اسەر ەتەدى دەگەن قاۋىپ بار. بىراق بۇل قاۋىپ ۋاقىتشا. ۋرانعا دەگەن سۇرانىس بار كەزدە ينۆەستورلار مۇنداي ۇساق-تۇيەككە ءمان بەرمەۋى دە مۇمكىن.

ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ ساراپشىسى, «Energy Monitor» قوعامدىق قورىنىڭ ديرەكتورى نۇرلان جۇماعۇلوۆ جاڭا سالىق مولشەرلەمەلەرى ۋران ءوندىرۋ كولەمىنە ايتارلىقتاي اسەر ەت­پەي­دى دەپ ەسەپتەيدى.

«قازىر ۋران ءوندىرۋ وتە ءتيىمدى كاسىپ. ونى جۇرگىزەتىن كومپا­نيالار بيۋدجەتكە كوبىرەك اقشا تولەسە عانا ءادىل بولادى. سەبەبى ۋران كومپانيالارىنىڭ مارجالارى – 40-50%. 2017 جىلى ۇستەمە پايدا سالىعى جو­يى­لىپ, ۋران باعاسى كوتە­رىل­گەن كەزدە ۋران وندىرەتىن كومپانيالار جاقسى پايدا كوردى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ۋران ءوندىرىسىنىڭ كولەمىنە اسەر ەتەتىن فاكتورلاردىڭ ماڭىزدىسى – «قازاتومونەركاسىپتىڭ» تەح­نولوگيالىق مۇمكىندىكتەرى. كوم­پانيانىڭ ۋران وندىرۋدە قولدا­نىلاتىن نەگىزگى رەاگەنت بولىپ سانالاتىن كۇكىرت قىشقىلىنا قاتىستى ۇلكەن پروبلەمالارى بار ەكەنى كوپتەن ايتىلىپ ءجۇر. كۇكىرت قىشقىلى تاس قىر­تىس­تارىن ەرىتۋ ۋراندى قارجى جۇم­ساپ الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى ەكەن».

ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, «قازاتومونەركاسىپ» كومپانيا­سى 2023 جىلى تۇركىستان وبلى­سىندا جۇمىس ىستەپ تۇرعان كە­نىش­تەردىڭ جانىنان كۇكىرت قىش­قىلىن وندىرەتىن جاڭا زاۋىت سالۋ جوسپارىن جاريالاعان بولاتىن. بۇل كاسىپورىننىڭ 49% اكتسياسىن ۇلتتىق كومپانيانىڭ ءوزى السا, 26%-ى «قازاتومونەركاسىپ-ساۋران» جشس-عا وتەدى. جاڭا كاسىپورىن جىلىنا 800 مىڭ توننا كۇكىرت قىشقىلىن وندىرمەك. «قازاتومونەركاسىپكە» ۋران ءوندىرۋدى ۇلعايتۋ ءۇشىن جىلىنا كەمىندە 3 ملن توننا كۇكىرت قىشقىلى قاجەت. جەتىسپەيتىن رەاگەنتتەر كولەمى رەسەيدەن, وز­بەك­ستاننان جانە باسقا ەلدەردەن ساتىپ الىنادى.

ن.جۇماعۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, 2025 – 2026 جىلدارداعى سالىق­تىڭ جاڭا دەڭگەيى ماڭىزدى ەمەس. ۋرانعا دەگەن سۇرانىسپەن بىرگە باعا دا ءوسىپ جاتىر. دەمەك قا­زاق ۋرانىن يگەرىپ وتىرعان ينۆەس­تورلارعا الماقتىڭ دا سالماعى بارىن جەتكىزەتىن كەز ەندى كەلدى.

الماتى