مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلىمىزدەگى جول ساپاسىنىڭ تومەندىگى جايىندا ءجيى ايتىپ كەلەدى. الەمدەگى ءىرى مۇناي ءوندىرۋشى ەل ءۇشىن شۇرق تەسىك جولداردىڭ بولۋى ۇياتتى جاعداي ەكەنىن دە ەسكەرتتى.
بيىل مامىر ايىندا پرەزيدەنت جول ساپاسىنا قاتىستى تاعى دا سىن ايتىپ, بۇعان سالانى جايلاعان سىبايلاس جەمقورلىق سەبەپ بولىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. «جول ساپاسىنىڭ ناشارلىعىنا قاتىستى حالىقتىڭ نارازىلىعى ورىندى. ونىڭ سەبەبى كوپ. ەڭ باستىسى – سالانى جەمقورلىق جايلاعان. ۇكىمەت پەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنە جول قۇرىلىسىنداعى سىبايلاس جەمقورلىقتى جويۋ جونىندە تاپسىرما بەرىلدى. مەملەكەت بولەتىن قارجىنىڭ بارلىعى تالان-تاراجعا تۇسپەي, تەك قانا قۇرىلىسقا جۇمسالۋى كەرەك. بۇل قازىر باسىم مىندەت», دەگەن بولاتىن.
جۋىردا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ جارتىجىلدىق جۇمىسىن قورىتىندىلاعان كەڭەيتىلگەن وتىرىستا قىزمەت باسشىسى اسحات جۇماعالي جول سالاسىنداعى سىبايلاس جەمقورلىق قاتەرلەرىنە سىرتقى تالداۋ باستالعانىن حابارلادى. ال بۇدان قانداي ناتيجە شىقپاق؟
اگەنتتىك تاراتقان مالىمەتتەرگە قاراعاندا, ءبىرىنشى كەزەكتە جول قۇرىلىسىن جوسپارلاۋدان باستاپ جۇمىستاردى قابىلداۋعا دەيىنگى بارلىق ۇدەرىس زەردەلەنىپ, جەمقورلىق نورمالارى, مۇددەلەر قايشىلىعى مەن ولقىلىقتار تۇرعىسىنان نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر, قۇرىلىس نورمالارى جانە ەرەجەلەرى قايتا قارالماق. ويتكەنى قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسى كورسەتكەندەي, جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتاما قۇنىن ورىنسىز ارتتىرۋ, ساپاسىز ماتەريالداردى, جابدىقتار مەن تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ سەكىلدى جايتتار كوپ. جول سالۋعا جۇمىستى تولىق كولەمدە ورىنداۋعا قاۋقارسىز ۇلەستەس جانە سەنىمسىز كومپانيالار تارتىلادى. كەيىنگى ءۇش جارىم جىلدا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى 65 جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتى تىركەپ, ولاردىڭ كەلتىرگەن زالالى شامامەن 9 ملرد تەڭگەنى قۇراعان.
«جۇمىستىڭ ەكىنشى باعىتى بويىنشا جول قۇرىلىستارىنا مونيتورينگ جۇرگىزىلەدى. بۇكىل ەل بويىنشا 217 ۋچاسكە قامتىلدى, ولارعا 2 ترلن تەڭگەدەن استام قارجى ءبولىندى. اگەنتتىكتىڭ ەرەكشە باقىلاۋىندا 12 اۋقىمدى جوبا بار. ولاردىڭ ارقايسىسىنا جەرگىلىكتى جەرلەردە جۇمىستى ۇيلەستىرەتىن جاۋاپتى ادامدار بەكىتىلگەن. بارلىق وڭىردە مونيتورينگتىك توپتار قۇرىلىپ, قۇرامىنا قوعام بەلسەندىلەرى, سونداي-اق وسى سالاداعى ساراپشىلار كىردى» دەلىنگەن اگەنتتىك حابارىندا.
مونيتورينگتىك توپتاردىڭ رەيدتەرى بارىسىندا بىرقاتار زاڭ بۇزۋشىلىق انىقتالعان. اتاپ ايتقاندا, 15 وڭىردە قاجەتسىز, قايتالاما جۇمىستاردى ىستەۋ, سمەتانى اسىرا باعالاۋ سەكىلدى جەمقورلىق جايتتارى تىركەلىپ وتىر. ولاردىڭ مەملەكەتكە كەلتىرگەن شىعىنى – شامامەن 6,9 ملرد تەڭگە.
مىسالى, 2 شىلدەدە باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ «بارباستاۋ – اقجايىق – يندەر» اۆتوجولى قۇرىلىسىن تەكسەرۋ ءۇشىن ارنايى بارعان مونيتورينگتىك توپ جولدىڭ كەي جەرلەرىنىڭ شوگۋى, ءىرى تۇيىرشىكتى اسفالت جابىنىنىڭ بۇزىلۋى, كەي جەردە جول بەتىنىڭ شىتىناۋى سەكىلدى كەمشىلىكتەردى بايقادى. بۇنىڭ ءبارى جولدىڭ تەز بۇزىلۋىنا جانە تۇرعىنداردىڭ نارازىلىعىنا سەبەپ بولارى حاق.
وسىعان وراي قۇرىلىستى جۇرگىزىپ جاتقان جشس باس مەردىگەرىنە انىقتالعان كەمشىلىكتەردى جويۋ مىندەتتەلدى. ول ءۇشىن بارلىق اقاۋلى ۋچاسكەدەگى اسفالتبەتون جابىندىسىن فرەزەرلەۋ, جاڭا اسفالتبەتون جابىندىسىن سالۋ سەكىلدى جۇمىستاردى قايتا ىستەۋ قاجەت.
سونىمەن قاتار ۇلىتاۋ, اباي, جەتىسۋ, باتىس قازاقستان, شىعىس قازاقستان, الماتى, اقمولا, قاراعاندى, اتىراۋ, جامبىل جانە باسقا دا وبلىستار مەن قالالاردا وسىنداي كەمشىلىكتەر انىقتالدى. وڭىرلەردەگى مونيتورينگتىك توپتار بارلىق جول قۇرىلىستارى مەن جوندەۋ جۇمىسى اياقتالعانشا اي سايىن رەيدتەر جۇرگىزىپ تۇرادى.
سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتىنشە, سالاداعى پاراقورلىقتىڭ تۋىنداۋىنا سەبەپشى فاكتورلاردىڭ تاعى ءبىرى – سالىنعان نەمەسە جوندەلگەن جولعا بەرىلەتىن كەپىلدىك مەرزىمىنىڭ ازدىعى. قازىر ول 2 نەمەسە 3 جىلدى قۇرايدى. ءتىپتى كەيدە جاڭادان جوندەلگەن جولداردىڭ ءبىر جىلعا جەتپەي قيراپ جاتاتىنى دا جاسىرىن ەمەس. ەندى اگەنتتىكتىڭ ۇسىنىسىمەن جاڭا جولداردى سالعاننان كەيىن جانە قايتا جاڭارتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەننەن كەيىن كەپىلدىك مەرزىمىن 84 ايعا (7 جىل) دەيىن, ال ورتاشا جوندەۋ ءۇشىن – 60 ايعا (5 جىل) دەيىن ۇلعايتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. بۇل شارا جولداردى جوندەۋ جانە سالۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا, مەردىگەرلەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. سونداي-اق كەپىلدىك مەرزىمىن ۇلعايتۋ جول جۇمىستارىن نەعۇرلىم مۇقيات ورىنداۋعا جانە جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن ازايتۋعا ىقپال ەتۋگە ءتيىس.
جول سالاسىندا جەمقورلىق قىلمىستارىنىڭ جايلاپ كەتكەنىن زاڭنان اتتاعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپ, سوتتالىپ جاتقان ادامداردان دا كورۋگە بولادى. سمەتانى ادەيى كوپ ەتىپ كورسەتەدى دە, سوسىن بولىنگەن قاراجاتتىڭ ءبىر بولىگىن جىمقىرۋ وقيعالارى ازايماي تۇر. ماسەلەن, جۋىردا شىمكەنت قالاسىنىڭ قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى اۋدانارالىق سوتى تۇران اۋدانى اكىمى اپپاراتىنىڭ «تۇران» كمم باس بۋحگالتەرى م.اسانوۆا مەن تولە بي اۋدانىنىڭ تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى ءبولىمىنىڭ «جارىق-جول» كمم باس بۋحگالتەرى ك.بەسباەۆاعا قاتىستى ۇكىم شىعاردى.
ولار اۆتوموبيل جولدارىنىڭ جۇمىسىنا بولىنگەن بيۋدجەت قاراجاتىن جىمقىرعانى جانە تالان-تاراجعا سالعانى ءۇشىن كىنالى دەپ تانىلدى. اسانوۆا مەن بەسباەۆا جالعان بۋحگالتەرلىك قۇجاتتار نەگىزىندە ۇلەستەس كاسىپورىندارعا قاراجاتتى زاڭسىز اۋدارۋدى جۇزەگە اسىرعان, سونداي-اق 2023 جىلدىڭ اقپان-جەلتوقسان ايلارىندا ناقتى جۇمىس ىستەمەگەن ادامدارعا جالاقىنى جۇيەلى تۇردە اۋدارىپ وتىرعان. جىمقىرىلعان قاراجات پەن كەلتىرىلگەن جالپى شىعىننىڭ جالپى سوماسى – 99 ملن تەڭگە.
سوت ۇكىمىمەن اسانوۆا مەن بەسباەۆاعا سايكەسىنشە 8 جانە 7 جىل مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى تاعايىندالدى جانە ءومىر بويى مەملەكەتتىك مەكەمەدە قىزمەت اتقارۋ قۇقىعىنان ايىرىلدى. ۇكىم سوتتالعانداردىڭ ۇجىمدارى الدىندا جاريالاندى. بۇل – باسقالارعا ەسكەرتۋ ءارى كەلەشەكتە جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قاجەتتى شارا.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, جول ساپاسىن باقىلايتىن مونيتورينگتىك توپتار ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىندا رەيدتەر جۇرگىزىپ, مەملەكەت باسشىسى العا قويعان تاپسىرمالاردىڭ ورىندالۋ اياسىندا جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. جول قۇرىلىسى ساپاسىن اشىق جانە تۇراقتى باقىلاۋعا ارنالعان توپ جۋىردا الماتى وبلىسىنداعى «قوناەۆ – كۇرتى», «كۇرتى – بۋرىلبايتال» جول نىساندارىنا شىعىپ, «شامالعان» اينالما جولىن تەكسەردى. بۇل نىساندار 2024 جانە 2025 جىلدارى پايدالانۋعا بەرىلۋگە ءتيىس. جوبالاردىڭ قۇنى شامامەن 25-تەن 46 ملرد تەڭگە ارالىعاندا. نىساندارعا مەردىگەر ۇيىمداردىڭ 775 قىزمەتكەرى مەن 314 تەحنيكاسى جۇمىلدىرىلعان.
مونيتورينگ بارىسىندا جۇمىس توبى باس مەردىگەرلەرمەن بىرلەسىپ, جۇرگىزىلەتىن جۇمىستار مەن ماتەريالداردىڭ ساپاسىن, سونداي-اق ولاردىڭ سمەتالىق قۇجاتتاماعا سايكەستىگىن تەكسەردى. بۇرىن «قۇرتى – بۋرىلبايتال» نىسانىندا ساپاسىز ورىندالعان 1,7 ملرد تەڭگەنىڭ (جالپى قۇنى – 29,9 ملرد تەڭگە) جۇمىسى انىقتالعان. وسىعان بايلانىستى تاپسىرىس بەرۋشىگە اقپاراتتىق حات جولداندى, انىقتالعان بۇزۋشىلىقتار جويىلادى. جۇمىس توبى اي سايىن باسقا دا نىسانداردا وسىنداي تەكسەرۋلەر جۇرگىزىپ وتىرماق.