ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى – ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ اسا ماڭىزدى بولىگى. ناقتى مالىمەتتەرگە قاراعاندا وتاندىق ازىق-ت ۇلىك ءوندىرۋشىنىڭ ءىسى ءالى كۇنگە وڭالار ەمەس. بيىل دا ساۋدا ورىندارىنىڭ سورەلەرىندە يمپورتتىق تاۋاردىڭ سانى مەن كولەمى جەرگىلىكتى ونىمنەن ءبىرشاما كوپ بولىپ تۇر. جەر ەمگەن ديقان مەن شيكىزاتتى وڭدەپ ساۋدا سورەسىنە جەتكىزەتىن وتاندىق كاسىپكەرلەر مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ءالى دە ولقى تۇستارى بار ەكەنىن ايتادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن العا شىعارعان ۇكىمەت بۇل سالادا تاعى دا باتىل قادامدار جاساۋى كەرەك.
ازىق-ت ۇلىك وندىرىسىندە ەلەۋلى ۇلەسكە يە كەرەكۋلىك وندىرۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا, يمپورتتىق ونىمدەر ساپاسىزداۋ كەلەدى ءارى ارزان باعادا ۇسىنىلادى.
ء«وز ەلىمىزدىڭ نارىعىندا قوناق سياقتىمىز. ال بوتەن بىرەۋ ءوزىن قوجايىن رەتىندە سەزىنىپ ءجۇر. ءبىز – وتاندىق وندىرۋشىلەرمىز. ساۋدا جەلىلەرىمەن باسەكەلەس ەمەسپىز. تەك ازىق-ت ۇلىك وندىرەمىز, ساۋدا جەلىلەرى ونى ساتادى. ءبارىمىزدىڭ ورتاق باستى ماقساتىمىز – ەل ازاماتتارىن ساپالى, تابيعي, جاڭا جانە قولجەتىمدى ونىمدەرمەن قامتاماسىز ەتۋ. ءبىزدىڭ ونىمگە ساۋدا جەلىلەرىندە «قازاقستاندا جاسالعان» دەگەن جازۋى بار ەڭ جاقسى سورەلەردى ءبولىپ بەرۋ قاجەت. ساۋدا ورىندارىندا ۇلكەن كەڭىستىگى بار, تاۋارلىق سورەدە جاقسى ورنى بار رەسەيلىك, بەلورۋسسيالىق, ليتۆالىق وندىرۋشىدەن ءبىزدىڭ نەمىز كەم؟ وعان قوسا بارلىق «كىرۋ تولەمدەرىن», رەتروبونۋستاردى – جالپى العاندا, ساۋدا جەلىلەرى وندىرۋشىدەن ونىڭ تاۋارىن وسى جەلىدە ساتۋ ءۇشىن الاتىن كەز كەلگەن قوسىمشا تولەمدى جويۋ كەرەك. سونداي-اق وڭدەۋ سالاسى ءۇشىن مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى ءالى دە ۇلعايتىلۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز. كاسىپكەرگە فەرمەردەن شيكىزات ساتىپ الۋ ءۇشىن اينالىم قاراجاتىن جەڭىلدىكپەن قارجىلاندىرۋدىڭ جەكە مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بولسا قۇبا-قۇپ. مۇنداي باعدارلامالار رەسەي مەن بەلورۋسسيادا اسا بەلسەندى تۇردە جۇمىس ىستەيدى. سول سەبەپتى ولاردىڭ نارىقتاعى باسەكەلەستىك پوزيتسياسى وتە كۇشتى», دەدى وسى ماسەلەگە وراي ۇيىمداستىرىلعان دوڭگەلەك ۇستەلدە «فيرما ارگو» جشس ديرەكتورى ولەگ ليتۆينەنكو.
قاتىسۋشىلار يمپورتتىق ازىق-ت ۇلىكتى ەل اۋماعىنا كىرگىزۋ كەزىندە مەملەكەتتىك باقىلاۋدى كۇشەيتۋ كەرەك ەكەنىنە باسا نازار اۋداردى. نارىقتاعى بارلىق ءوندىرۋشى مەن جەتكىزۋشى ءۇشىن تەڭ جاعداي ورناۋى قاجەت. وكىنىشكە قاراي, قازىر مۇنداي تەڭدىك جوق.
ونىڭ ۇستىنە رەسەي مەن بەلورۋسسيا اگرارلىق جانە ازىق-ت ۇلىك سالاسىن ەداۋىر دارەجەدە سۋبسيديالايدى. كاسىپورىندارى الدەقايدا ۇلكەن, لوگيستيكاسى مەن شيكىزات بازاسى جاقسى دامىعان. مۇنىڭ ءبارى شەتەلدىك وندىرۋشىگە ءبىزدىڭ ازىق ت ۇلىكپەن سالىستىرعاندا تومەن, وزىندىك قۇنعا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنداي جاعدايدا اشىق نارىق يگىلىك بولىپ سانالمايدى. ويتكەنى ول وتاندىق كاسىپورىندى ءوز ەلىندە تاۋارىن وتكىزۋدەن ايىرادى. ءسويتىپ, سالانى ءىس جۇزىندە تولىق دەرلىك جويادى. وسىدان بارىپ ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى قىل ۇستىنە شىعادى. جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەر قاتىسقان دوڭگەلەك ۇستەلدە قازاقستان ەاەو شەڭبەرىندە مەملەكەتتىك قولداۋ مەن باعا بەلگىلەۋدىڭ تەڭ شارتتارىن قاتاڭ قورعاپ, ءوز ءوندىرۋشىسىن قولداۋى شارت ەكەنى ايتىلدى.
«مولكوم پاۆلودار» جشس ديرەكتورى ۆيتالي ميحايلوۆتىڭ ايتۋىنشا, نارىقتاعى ارزان يمپورت قىسىمىنىڭ ارقاسىندا ونىڭ كاسىپورنى تاۋار اسسورتيمەنتىن قىسقارتۋعا ءماجبۇر بولعان.
«وتكەن جىلدان باستاپ ءبىز اسسورتيمەنتتى قىسقارتۋعا ءماجبۇرمىز. قازىر 90-عا جۋىق ءونىمىمىز بار. بىراق ساۋدا جەلىسىنە كەلگەندە بىزگە سورەلەردەن 15 سانتيمەتر عانا ورىن بەرىلەدى. قوسىمشا ساۋدا الاڭىنا اقى تولەۋدى تالاپ ەتەدى. بىزدە ونداي كوپ رەسۋرس جوق قوي. رەسەيلىك باسەكەلەستىڭ تاۋار باعاسى تومەن. ولار ۇلكەن جانە قۋاتتى. ساۋدا جەلىلەرىندە سورە ءۇشىن عانا تولەيدى. سوندىقتان ساۋدا ءۇشىن ۇلكەن اۋماقتى الادى. ەندى اشىق نارىقتا يمپورتتىق ونىمدەرمەن تەڭ دارەجەدە دامۋ جانە باسەكەلەسۋ ءۇشىن وتاندىق وندىرۋشىگە قوسىمشا مول رەسۋرس كەرەك», دەدى ۆ.ميحايلوۆ.
كاسىپكەر رەسەيدىڭ ىرگەلەس ايماقتارىنىڭ نارىعىندا وسىعان ۇقساس ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ بولشەك ساۋدا باعاسى بىزگە قاراعاندا 20-30%-عا تومەن ەكەنىن العا تارتتى. بۇل – رەسەي بيلىگىنىڭ تاماق ونەركاسىبىندە جۇزەگە اسىراتىن ناقتى مەملەكەتتىك قولداۋىنىڭ ناتيجەسى. سوندىقتان وتاندىق تاماق ونەركاسىبى ىشكى نارىقتا رەسەيلىكتەرگە باسەكەلەستىكتەن جەڭىلىپ وتىر.
سالا وكىلدەرى قازىرگى جاھاندىق تۇراقسىزدىق جاعدايىندا ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە كەپىلدىك بەرۋ كەرەك دەگەن پىكىرگە توقتادى. مىسالى, كەلەشەكتە رەسەي قازاقستانعا قازىر اكەلىپ جۇرگەن ءونىم كولەمىن جەتكىزە الماسا نە بولادى؟ ەلدىڭ كەيبىر وڭىرىندەگى ساۋدا سورەلەرىندە رەسەيلىك ازىق-تۇلىكتىڭ ۇلەسى 80% نەمەسە ودان دا كوپ ەكەنىن ەسكەرسەك, ونىڭ سالدارى الەۋمەتتىك جارىلىسقا اكەلۋى ىقتيمال. سوندىقتان نارىقتى رەتتەۋ, وتاندىق ءوندىرۋشى ءۇشىن باسىم جاعداي جاساۋ – كەزەك كۇتتىرمەيتىن شارۋا. ءسويتىپ, ءوز ءوندىرۋشىمىزدى ەاەو-نىڭ باسقا ەلىنەن تومەن ەمەس دەڭگەيدە قولداۋ قاجەت.
«ەلىمىز ءوڭىردىڭ جەتەكشى اگروونەركاسىپتىك الپاۋىتى بولۋ ماقساتىن العا قويىپ وتىر. تابيعي مۇمكىندىكتەرىمىزدى ەسكەرسەك, بۇل جوسپاردى جۇزەگە اسىرۋعا بولادى. الايدا ونى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن سالانى جۇيەلى, جان-جاقتى, مۇقيات قولداۋ قاجەت. وتاندىق وندىرۋشىلەر جەتكىلىكتى قاراجات تاۋىپ, ونى ءوز ءوندىرىسىن جاڭعىرتۋعا جانە كەڭەيتۋگە سالۋى قاجەت. وسى ماقساتتا ءبىز جاڭا زاڭ دايىنداپ جاتىرمىز. ءبىز ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋ ءۇشىن كەز كەلگەن جاعدايدا وتاندىق ونىمگە باسىمدىق بەرىلۋگە ءتيىس دەپ سانايمىز», دەدى ءماجىلىستىڭ اگرارلىق ماسەلەلەر جونىندەگى كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, دەپۋتات نۇرجان اشىمبەتوۆ.