الماتى ماڭىنداعى تۋريزمگە جايلى اۋدان, اۋىلدارعا ساياحاتتايتىن ەل ازاماتتارى, شەتەلدىكتەر كوپ-اق. ال استاناعا ساپارلاعان جۇرت بۋراباي كۋرورتتىق ايماعىنان ءارى اسا الماي جاتادى. ەلوردانىڭ اۋا رايى وڭتۇستىكتەگى ولكەلەرگە قاراعاندا سالقىن, جاۋىن-شاشىندى بولعانىمەن, تۋريستەرگە كورسەتەتىن كورىكتى جەرلەر بارشىلىق. ويتكەنى اقمولا – سىرى بۇگۋلى جاتقان ەلدى مەكەندەر ءوڭىرى. وسىنى ەلەپ-ەسكەرگەن كەيبىر كاسىپكەرلەر ەكوتۋريزم, ەتنوتۋريزم, اگروتۋريزمدى دامىتۋعا ءمان بەرە باستادى.
بىرەر جىل بۇرىن ورتالىق ازيانىڭ ەۋرازيا قورى سەرىكتەس «شەۆرون» كومپانياسىمەن بىرگە «بايتاق جەر» دەپ اتالاتىن جوبانىڭ جوسپارىن ءتۇزىپ, ۇيلەستىرە باستاعان. ەكوتۋريزم, ەتنوتۋريزمدى دامىتۋعا قولايلى اۋىلداردى كوپشىلىككە تانىتىپ, بيزنەس-جوباسى ءتاۋىر كاسىپكەرلەرگە كومەك قولىن سوزۋدى جوسپارلاعان. ونىڭ ىشىندە جوبا ارقىلى قارجىلاي قولداۋ الماسا دا, وقۋدان وتكەندەر كوپ بولىپتى. بيىل دا جوبانىڭ ەرەجە-تالاپتارىنا سايكەس ۇمىتكەرلەر اۋەلى كاسىپكەرلىكتى وقىسا, ۇزدىك دەپ تانىلعان 9 جوبانىڭ يەسى قوردان كومەك العان. بۇل رەتتە پايىزسىز نەسيە الىپ, تۋريزمگە دەندەپ كىرىسە باستاعان كاسىپكەرلەردىڭ جۇمىسىمەن تانىسۋدىڭ ورايى كەلدى.
ساپار بارىسىندا قالادان شامامەن 37 شاقىرىم قاشىق جاتقان اقمول اۋلىنداعى «الجير» ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ مەموريالدى-مۇراجايىنا ايالداپ, قازاق زيالىلارى, ايەلدەرى جايلى وزىمىزگە بۇرىن بەلگىسىز بولعان تاريحي وقيعالارعا قانىقتىق. كوپ كىدىرمەي وسى اۋىلدىڭ ماڭىنداعى ۇلتتىق سالت-ءداستۇردى دارىپتەپ جۇرگەن اقجاۋلىقتى انا التىناي تاڭىربەرگەننىڭ ەتنواۋلىنا قاراي بەتتەدىك. جولاي جوبانى ۇيلەستىرۋشى ماماننىڭ ءبىرى, ورتالىق ازيانىڭ ەۋرازيا قورىنىڭ وكىلى ايجان جانسۇلتانوۆانىڭ پىكىرىنە قۇلاق تۇردىك.
«ورتالىق ازيانىڭ ەۋرازيا قورى الەۋمەتتىك جوبالارمەن اينالىسادى. سونىڭ ىشىندە ءبىلىم, كاسىپكەرلىك, ەكولوگيا جانە باسقا دا باعىتتار بويىنشا جۇمىس ىستەيمىز. ال مۇناي مەن تابيعي گاز شىعاراتىن «شەۆرون» كومپانياسى سەرىكتەستەرمەن بىرلەسىپ الەۋمەتتىك جوبالارعا قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. سونىڭ ىشىندە «بايتاق جەر» جوباسىن اقىلداسا كەلە, اقمولا وبلىسىندا ۇيلەستىرۋدى ۇيعاردىق. سەبەبى ەلوردانىڭ ماڭىنداعى اۋىلداردى كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى. ءبىز سول اۋىلداردى الدىمەن ءوزىمىز كورىپ, ءبىلىپ, كوركىنە قانىقتىق. بۇل باستاما كاسىپكەرلەردى قولداۋ ارقىلى ءتۋريزمدى دامىتۋعا باعىتتالىپ وتىر. جوبا اياسىندا الدىمەن ۇمىتكەرلەردى كاسىپكەرلىككە وقىتىپ, سوسىن ەڭ مىقتى دەگەن جوبالاردى ىرىكتەيمىز. بىلتىر جوبانىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىندە 6 كاسىپكەر پايىزسىز نەسيە السا, بيىل ەتنوتۋريزم, ەكوتۋريزم, اگروتۋريزمدى جانداندىرۋدى ويلاعان 9 ۇمىتكەردىڭ ارقايسىسى 1 ملن-نان 7 ملن تەڭگەگە دەيىن نەسيە الدى», دەدى ا.جانسۇلتانوۆا.
بۇل كەز جازىققا شىعىپ, شابىندىقتى بويلاي ايقۇش-ۇيقىش جولعا تۇستىك. كوپ ۇزاماي اقمول ىرگەسىندەگى ەتنواۋىلعا جەتتىك. ءبىزدى كاسىپكەر التىناي تاڭىربەرگەن باستاعان قازاقى ناقىشتا كيىنگەن انالار قارسى الدى. ولاردىڭ ءبىرى – ىسمەر, ەكىنشىسى – اتبەگى, ءۇشىنشىسى – مەرگەن. قىسقاسى, جىگىتتىڭ بويىنان تابىلاتىن جەتى ونەردەن حابارى بار, ءتول ونەردى دارىپتەپ جۇرگەن اقجاۋلىقتىلار. مۇنداعى كاسىپتى دوڭگەلەتە باستاعان نۇرلان مەن التىناي بىرنەشە شارۋانى قاتار اتقارىپ, اۋىلدىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە ەنىپ كەتكەن. اگروتۋريزم, ەتنوتۋريزممەن اينالىسا ءجۇرىپ, مال باعادى, بودەنە اسىرايدى, كيىز ءۇي تىگەدى. ەرلى-زايىپتىلار قالانىڭ تىرشىلىگىنەن جەرىنىپ, ءتۇبى اۋىلعا بارۋدى ويلاپ جۇرسە دە, زامان تىنىشتا وتباسىمەن بىرگە ەلدەن قاشىق قونىستانىپ, تۋريزممەن اينالىسۋ دەگەندى ويلاماعان دا.
«تۋريزممەن اينالىسامىز دەپ مۇلدە ويلاماپپىز. بەس بالانىڭ اتا-اناسىمىز. ولاردى قاناتتاندىرامىن دەگەنشە ۋاقىت زۋلاپ وتە بەردى. سودان قالادان قاشىپ, اۋىلعا بارامىز, شارۋاشىلىقپەن اينالىسامىز دەگەن اۋەلدەگى ويدى ىسكە اسىرۋعا بەكىندىك. بىرەر جىلداي شارۋاشىلىققا جايلى جەر ىزدەپ, اۋىل ماڭىنداعى وسى 12 گەكتار اۋماقتى ساتىپ الدىق. اقمول اۋلىنان 4 شاقىرىم, جاڭاجول اۋلىنان 3 شاقىرىمداي قاشىق قونىستاندىق. ەكى اتتام جەردە جالاعاش كولى جاتىر. «الجير» مەموريالدى-مۇراجايى دا الىس ەمەس. ءوزىمىز وسىندا كەلىپ, ءىس باستاعالى ءومىردىڭ ءمانىن تاپقانداي بولدىق. انە-مىنە دەگەنشە 8 جىل وتە شىعىپتى. قازىر كيىز ءۇي جاساۋمەن اينالىسامىز. «بايتاق جەر» جوباسى ارقىلى العان 7 ملن تەڭگەگە 2 ستانوك جاساپ شىعاردىق. بۇل – نەسيە ەمەس, پايىزسىز بەرىلگەن اقشا دەپ ايتساق بولادى. ەندى ۋىق, شاڭىراق, كەرەگە – ءبارىن-ءبارىن ءوزىمىز شىعارامىز. ەتنوتۋريزمدى قولعا الىپ جاتقانىمىزعا دا ءۇش جىلعا شامالادى. تۋريستەر تەك بىلتىر كەلە باستادى. قوناقتار اتقا ءمىنىپ, كيىز ۇيدە دامىلداپ, اۋقاتتانىپ, تىنىعىپ كەتەدى. ناق قازىر نەگىزگى جۇمىسىمىز كيىز ءۇي بولعان سوڭ, تۋريزمنەن بالەندەي تابىس تاۋىپ جاتىرمىز دەپ ايتا المايمىز. العاشقى جىلدارى كوپ شارۋانى تەگىن اتقاردىق, تاجىريبە ءۇشىن كوپ جەڭىلدىك جاسادىق. قازىر تابىس تابۋ جاعىن دا ويلاستىرىپ جاتىرمىز. ەنواۋىلعا كىم كەلسە دە, قۇشاعىمىز اشىق. قوناق كەلسە, مارقايىپ قالامىز. باستىسى, ەتنواۋىلدا تۇرعان وزىمىزگە ۇنايدى. قالادان قاشىق جەردە كوڭىلىمىز جاي, ۇيقىمىز تىنىش. ءبىز مۇنىمەن توقتاپ قالعىمىز جوق, قولدان كەلسە, ەل قىزىعىپ جاتسا, ەتنواۋىلعا 20, 50 كيىز ءۇي تىگۋگە بولادى. بايلانىس جاقسى, سۋ, جارىق بار. ءتىپتى «IT قالاشىق» سەكىلدى ەرەكشە جوبالاردى ىسكە اسىرۋ تۋرالى ۇسىنىستار ءتۇسىپ جاتىر», دەيدى التىناي.
ا.تاڭىربەرگەن جولداسىنا كيىز ءۇي جاساۋ تۋرالى ۇسىنىستى بەكەردەن-بەكەر تاستاماپتى. اۋەلى نارىقتا بۇل كاسىپتى قولعا العان شەبەرلەردىڭ جوقتىعىنا كوز جەتكىزىپ العان. كاسىپكەرلەر ءىستى قولعا الماس بۇرىن ىزدەنىپ, ەسكى تەحنولوگيالارعا جۇگىنىپتى. قالاي دەگەندە ەرتەدە قازاقتىڭ كيىز ءۇيى ساپا جاعىنان مىقتى, بەرىك بولعان. كاسىپكەرلەر قاراپ قالماي, كەيبىر تۇستارىن زامانعا قاراي وزدەرىنشە جاڭارتقان. ەرلى-زايىپتى ءبىر كيىز ءۇيدىڭ قاڭقاسىن ءبىر كۇندە دايىنداۋعا قاۋقار جەتەدى دەيدى. دايىن بولعان قاڭقانى ەرتەسىنە سىرلاسا, ارعى كۇنى كەبەدى. وسىدان سوڭ شاڭىراق پەن ۋىقتى دا وزدەرى ءيىپ ازىرلەيدى. كاسىپ يەلەرى قازىر تەك كيىزبەن جۇمىس ىستەۋ ءبىرشاما ۋاقىت الاتىنىن ايتىپ قالدى. سەبەبى اقمولا توڭىرەگىندە كيىز وڭدەيتىن زاۋىت بولماعان سوڭ, ءونىمدى تارازدان, قىرعىزستاننان تاسىمالداۋعا ءماجبۇر. ءارى كورشى ەلدەن الدىرعان كيىز وتاندىق ونىمنەن ساپالىراق كورىنەدى. ءتىپتى ينەمەنەن شانشي المايتىنداي بەرىك دەسەدى. قازىر كيىز ءۇي شەبەرلەرى ايىنا 10 كيىز ءۇي وندىرۋگە قاۋقارلى ەكەن.
ساپاردىڭ ەكىنشى كۇنى باعىتتى وزگەرتىپ, اقمولا وبلىسىنىڭ سولتۇستىگىندەگى اقكول اۋدانىنا ايالدادىق. مۇندا «بايتاق جەر» جوباسىنا قاتىسىپ, پايىزسىز نەسيە العان عاليا يسكاكوۆانىڭ «اقكول لاگۋناسى» دەپ اتالاتىن شاعىن دەمالىس ايماعى بار ەكەن. وسى اۋماق استانادان شامامەن 100 شاقىرىم, بۋرابايدان 130 شاقىرىمداي جەردە ورنالاسىپتى. ەكى بىردەي ەكىقاباتتى ءۇيدىڭ ءبىرى – 12, ەكىنشىسى 6 ادامعا شاقتالعان. قوناقتار مۇنداعى شاعىن كولگە ءتۇسىپ, بالىق اۋلاسا دا ءوز ەركى. ۆەلوسيپەدپەن سەرۋەندەپ, ورمان جاققا بەتتەۋگە بولادى. دەمالىس ورنىندا كاسىپكەردىڭ جوبا ارقىلى ساتىپ العان تەحنيكالارىن, ويىن الاڭشاسىن, ۆەلوسيپەدتەرىن كوردىك. توڭىرەكتى تولىق جارىقتاندىرۋعا دا قارجىنى پايىزسىز العان نەسيەدەن جۇمساپتى. مۇندا كوپ كىدىرمەي, اۋدانداعى فاريدا ەلەۋسىزوۆا ەسىمدى كاسىپكەردىڭ «كراسنىي گورنياك» دەپ اتالاتىن دەمالىس ورنىنا بەتتەدىك. فورەل اۋلاۋعا سپورتتىق بالىق اۋلاۋمەن اينالىساتىندار مەن اۋەسقويلار كەلە بەرەدى ەكەن. وتباسىمەن بىرگە تىنىعاتىندار بار. كوكشەتاۋ, استانا, قاراعاندى, پەتروپاۆلدان بالىقشىلار كوپ كەلەدى.
«فورەل قىمبات بالىق سانالادى. مۇندا كاسىبي بالىقشىلار جاي كەلمەيدى, بالىق اۋلاۋعا ارنالعان كەرەك-جاراعىن تۇگەندەپ الادى. بولماسا, فورەلدىڭ كەلىسىن 6 مىڭ تەڭگەدەن ساتىپ الا الاسىز. قونىپ قالاتىن قوناقتارعا 4 شاعىن ءۇي بار. ولاردىڭ سانىن 10-عا جەتكىزۋدى كوزدەپ وتىرمىز. «بايتاق جەر» جوباسىنا قاتىسىپ, پايىزسىز 7 ملن تەڭگە الدىق. ءۇش جىل بۇرىن گرانت ۇتىپ العانىمىز بار. سونىڭ دا كومەگى كوپ ءتيدى. فورەل اسىراۋدىڭ ماشاقاتى كوپ. ەڭ اۋەلى تازا سۋ كەرەك. سوسىن ونداعى تەمپەراتۋرانى باقىلاماسا بولمايدى. بىزگە قاراپ فورەل اسىراپ, بالىقشىلاردى تارتۋدى كوزدەيتىندەر بار. الايدا بارلىعىنىڭ ءىسى العا باستى دەپ ايتا المايمىز. سۋدا وتتەگى بولماسا, فورەلدى جىبەرىپ كەرەگى جوق. فورەل جىلدام جۇزەتىن بالىق, ءبىر ورىندا تۇرمايدى. ءبىز كۇندەلىكتى 40 شاقتى بالىق جىبەرسەك, سونىڭ ءبىرىن قالدىرماي اۋلايتىن بالىقشىلار كەزدەسەدى. كاسىپتى باستاعاندا شاباق جىبەرگەنبىز, بىراق وعان بالىقشىلار اسا قىزىعا قويمادى. فورەل جىبەرگەندە قوناقتار كوبەيدى. ەندى ءبىر ورىندا تۇرالاپ قالماي, باستاعان ءىستى جالعاستىرۋعا نيەتتىمىز», دەيدى كاسىپتى ۇيلەستىرىپ وتىرعان الەكسەي.
وسى كۇنى كەشتەتىپ ءبىرجان سال اۋدانىنا جول تارتتىق. ۇزىننان ۇزاق جاتقان جوكەي كولىنەن ءارى اسىپ, «بايتاق جەر» جوباسىنا قاتىسقان كاسىپكەر قانات توكەسبايدىڭ «ورمان جانە جۇلدىزدار» گلەمپينگىنە توقتادىق. مۇندا جوباعا قاتىسىپ, پايىزسىز نەسيە العان ەلۆيرا مۇقاشەۆا ەسىمدى كاسىپكەرمەن دە جۇزدەستىك. ونىڭ ىرىمشىك جاسايتىن شاعىن كاسىپورنى بار. كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ تۇرعىنى تۇتىنۋشىلارعا ءسۇت ونىمدەرىنىڭ 20-دان اسا ءتۇرىن ۇسىنادى. كاسىپكەر ءونىمىن جاقىن قالا, اۋداندارعا جەتكىزىپ بەرۋگە دايىن. كەرەك دەسەڭىز, ءسۇت ونىمدەرىنەن ءتۇرلى تاعام ازىرلەپ, شەبەرلىك ساباعىن وتكىزۋگە ءازىر. وتباسىلىق كاسىپتى قولعا العان قانات توكەسبايدىڭ دا العا قويىپ وتىرعان جوبا-جوسپارى اۋقىمدى. راسىمەن, گلەمپينگتە قوناقتارعا جايلى جاعداي جاسالىپتى. 11 تەنحاۋس, 3 افرەيم (شاتىرى بيىك اعاش ءۇي), سوسىن سىرتقى ءپىشىنى شار تارىزدەس ديزاينى ەرەكشە ءۇيدى كوردىك. جازىق دالا. ورمان, ورماننىڭ ارعى جاعىندا جوكەي اۋلىنا قارايتىن 40 شاقتى ءتۇتىن بار. ايگىلى كومپوزيتور ءبىرجان سال تۋعان مەكەن وسى. سوناۋدان ايۋلى توبەسى دە كورىنەدى. مۇنى بىزگە وسى اۋىلدىڭ قارياسى عابيت كۋرسانوۆ ايتىپ, كورسەتتى. دەمالىس ورنى استانادان 230 شاقىرىم قاشىقتا ورنالاسقان. اۋىل شاعىن بولسا دا, جاقىن ماڭدا ءتۋريزمدى ەندى-ەندى قولعا الىپ جاتقان كاسىپكەرلەر كوبەيىپ كەلەدى. بىرلىگى جاراسقان اۋىلداستار بىرىنە-ءبىرى دەمەۋ بولىپ, قولدان كەلسە كومەك قولىن سوزۋعا ءازىر تۇرادى ەكەن.
«العا قويعان ماقسات-مەجە كوپ. ويتكەنى 2021 جىلى كارانتيننەن كەيىن وسى كاسىپتى باستاساق, بۇگىنگە دەيىن تاپقان تابىسىمىزدى تۇگەل بيزنەسكە سالىپ كەلەمىز. سول تۇستا ءبىر ايدىڭ ىشىندە بىرنەشە ءۇي تۇرعىزىپ, ءىستى باستاپ كەتەمىز, تابىس تۇسە بەرەدى دەپ كەلتە ويلاپپىز. اپتا ءوتتى, اي ءوتتى, قوناق جوق. ەندى قايتتىك, بالكىم, كاسىپتى دوڭگەلەتە الماسپىن, وسى جەردەن توقتاتۋ كەرەك بولار دەگەن وي مازالادى. شەشىنگەن سۋدان تايىنباس دەپ كاسىپكە اقشا سالا بەردىك. سونىڭ ناتيجەسى بولسا كەرەك, قازىر ەلىمىزدىڭ ءار ايماعىنان تۋريستەر كەلەتىن بولدى. شەتەلدىكتەردى دە قابىلداپ جاتىرمىز. ارينە, بۋراباي كۋرورتتىق ايماق بولعان سوڭ, تابيعاتى, قىزمەت كورسەتۋ ساپاسى ءسوز جوق, كەرەمەت. الايدا ۋ-شۋدان شارشاپ, ءبىزدىڭ گلەمپينگكە كەلگىسى كەلەتىندەر دە تابىلادى. تالعامعا تالاس جوق. جالعىز ءوزى كەلىپ, ءۇي جالداپ, بىرنەشە كۇن قونا كەتەتىن قوناقتار بولادى. سونداعىسى, قالاداعى قايناعان تىرشىلىكتەن شارشايدى عوي. سوسىن دەمالۋعا كەلگەن ادامدى قاتتى مازالاماعان ءجون دەپ بىلەمىز. اۋماقتىڭ تازالىعىنا, قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ كەرەك. تۋريزمگە دۇرىس قادام جاساساق, ءسوزسىز ءىس العا باسادى, وعان كۇمان جوق», دەيدى ق.توكەسباي.
ساپاردىڭ ءۇشىنشى كۇنىندە زەرەندى اۋدانىنداعى «كوكشەتاۋ» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنە بارىپ, «سمولنايا» شوقىسىنا ورلەدىك. زەرەندىمەن قاتار شالقار, يمانتاۋ, ايىرتاۋ ايماقتارىن قامتيتىن ۇلتتىق پارك كوكشەتاۋ قالاسىنان 60 شاقىرىم وڭتۇستىك-باتىستا ورنالاسقان. قالىڭ قاراعاي, قايىڭ, تەرەكتەردىڭ اراسىمەن شوقىعا كوتەرىلگەندە اۋىل, ۇلتتىق پارك الاقانداعىداي كورىنەدى. زەرەندىدە تۋريستەرگە ساپالى قىزمەت كورسەتەتىن دەمالىس ورىندارى بارشىلىق. ولاردىڭ ارقايسىسىن تۇگەندەپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس تە شىعار. جىل سايىن تاۋەكەلگە بەل بۋىپ, تۋريزممەن اينالىساتىن كاسىپكەرلەردىڭ قاتارى تولىقسا, نۇر ۇستىنە نۇر. بۇل دەگەنىڭىز اقمولا وبلىسىنىڭ اۋماعىندا تۋريزمگە دۇرىس كوزقاراس قالىپتاسىپ كەلەدى دەگەنگە سايادى.