ورتالىق ازيا تاريحشىلارىنىڭ فورۋمى

ەسكە سالايىق, ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى تاريحشىلارىنىڭ ءبىرىنشى فورۋمىن وتكىزۋ باستا­ما­سىن مەملەكەت باسشىسى قا­سىم-جومارت توقاەۆ 2023 جىلعى 14 قىركۇيەكتە تاجىكستان رەسپۋبلي­كاسى, دۋشانبە قالاسىندا وتكەن ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باس­شىلارىنىڭ بەسىنشى كونسۋلتا­تيۆتىك كەزدەسۋىندە سويلەگەن سوزىندە ۇسىنعان بولاتىن.

فورۋمنىڭ نەگىزگى ماقساتى –  ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ عالىم-ساراپشىلارى اراسىنداعى ديالوگتى كۇشەيتۋ ارقىلى تاري­حي ۇدەرىستەردى زەرتتەۋ مەن تاري­حي قۇبىلىستاردى باعالاۋدا بىرە­گەي كەڭىستىك, مادەني, ساياسي كون­تەكست­تە سينحروندى كوزقاراس قالىپ­تاستىرۋدىڭ العىشارتىن جاساۋ. ء«بىزدىڭ مىندەتىمىز – با­ۋىرلاس مەملەكەتتەردىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ قۇرىلىمدارى اراسىنداعى بايلانىستاردى بەكىتۋ. تارقاتىپ ايت­ساق, عىلىمي تاجىريبە جانە ازىر­لەمەلەرمەن الماسۋ ارقىلى  ورتا­لىق ازيا ەلدەرىنىڭ تاريحى بويىن­شا زەرتتەۋلەردى قايتا جان­دان­دىرۋىمىز كەرەك. ورتاق تاسىل­دەردى ازىرلەۋدىڭ جاعدايىن جاساۋ جانە جاس تاريحشىلاردى دايار­لاۋدىڭ تەتىكتەرىن تالقىلاۋ ارقى­لى عىلىمي ينتەگراتسيانىڭ ارتۋىنا قول جەتكىزە الامىز», دەدى جيىن مودەراتورى ل.ن. گۋمي­لەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەر­سي­تەتىنىڭ باسقارما توراعاسى-رەك­تور ەرلان سىدىقوۆ.

ايتا كەتەيىك, تاريحي مازمۇن­داعى تاقىلەتتەس فورۋمدار مەملە­كەت­ارالىق تاتۋلىق ارقىلى زەرت­تەۋدىڭ ءبىر مۇددەگە باعىتتالعان بىرىڭ­عاي ءادىسىن دامىتۋعا ىقپال ەتەدى. بۇل تۋرالى وزبەكستان عى­لىم اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەن­تى, شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى باحروم ابدۋلحاليموۆ بىلاي دەپ پىكىر ءبىلدىردى: «تاريحي زەرتتەۋدەگى ءوزارا سەرىكتەستىك – ور­تالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ تۇ­راق­تى رۋحاني-مادەني دامۋى­نىڭ كەپىلى. ارحەولوگ, ەتنولوگ, تا­ريحشىلاردىڭ كوللابوراتسيا­­­سىن كۇشەيتە وتىرىپ, تاريحناما­لىق تالداۋدىڭ جاڭا بيىگىنە كوتەرىلە الامىز. ءدال وسى بەدەرلى بەلەستى باعىن­دىرۋعا تالپىنىس جاساپ وتىر­عان فورۋمنىڭ العاشقى جينا­لىسى كەلەشەكتەگى ۇلگىلى جەتىس­تىكتەردىڭ باسى بولارى – انىق».

عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمي­نيسترى ساياسات نۇربەك ورتالىق ازيا تاريحشىلارىنىڭ باسىن قوسىپ, تۇيتكىلدى تۇيىندەردى تالقى­لايتىن ورتاق پلاتفورما – ەندىگى كەزەكتە جىل سايىن جۇزەگە اسىرىلاتىنىن جەتكىزدى. «تاريحي وقي­عالاردى بۇرمالاۋ جانە قاتە تۇ­سىن­­دىرۋگە جول بەرمەۋ ءۇشىن ءبىز ءۇش ماڭىزدى ماقساتتى بەلگىلەپ وتىرمىز.

ونىڭ ءبىرىنشىسى, باۋىرلاس حالىقتار اراسىنداعى ورتاق تاريحي ماسەلەلەردى ايقىنداۋ جانە ونى شەشۋدىڭ بىرەگەي جولدارىن جاساۋ. ورتالىق ازيانىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇراسىن ساقتاۋ جانە ودان ءارى دۇنيەجۇزىلىك مۇرانىڭ رەپرەزەنتاتيۆتى تىزىمىنە ەنگىزۋ ماقساتىندا زەرتتەۋشىلەردىڭ جۇ­مى­سىن جۇمىلدىرۋ.

ەكىنشىسى, ەلىمىزدە قورعالاتىن عىلىمي جوبالاردىڭ تاقىرىبىن ايق­ىنداۋ. بارىمىزگە بەلگىلى, قا­زىر ۇكىمەت تاراپىنان تاريحقا ونىڭ  ەتنوگرافيا, ارحەولوگيا سىندى سالالارىنا باسىم باعىت بەرىلىپ وتىر. سونىڭ اياسىن­دا مەم­لەكەتارالىق ورتاق جوبا­لارعا وتانىمىزدىڭ زەردەلى زەرتتەۋ­شىلەرى مەن سارابدال ساراپشىلارىن تارتۋىمىز كەرەك.

ءۇشىنشىسى, تاريحشىلارىمىز­دىڭ شەتەلدىك عالىمدارمەن سەرىك­تەستىگىن نىعايتۋ. حالقىمىز تۋرالى تىڭ اقپاراتتار جىلنامالىق ءداستۇر جاقسى قالىپتاسقان ۆاتي­كان, قىتاي, يران, ارمەنيا سەكىلدى ىرگەلى مەملەكەتتەر مۇراعاتىنان تابىلىپ جاتىر. ماسەلەن, جاقىندا قازاق عالىمدارى  ديپلوماتيالىق كەلىسسوزدەر ناتيجەسىندە ۆاتيكان كىتاپحاناسىنداعى تۇرىك تاريحىنا قاتىستى قولجازبالاردى زەرتتەۋگە مۇمكىندىك الدى. وندا دالامىزعا ميسسيونەرلىك ماقساتتا جىبەرىلگەن ءدىني قىزمەتكەرلەردىڭ حالقىمىز تۋرالى كوپتەگەن تىڭ اقپاراتتارى بار. بۇل – ورتا عاسىرداعى قازاق تاريحىنا قوسىلعان ۇلكەن ولجا. سول سەكىلدى جوعارىدا اتالعان باسقا دا مەملەكەت مۇراعاتتارىندا ءالى دە تىڭعىلىقتى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن ەلىمىزگە قاتىستى مۇرالار كوپ. ەگەر جان-جاقتى ساراپتالعان, وبەكتيۆتى شىندىققا نەگىزدەلگەن تاريحي دەرەكتەردى عىلىمي اينا­لىمعا ەنگىزە الساق, تاريحتىڭ اقتاڭ­داق بەتتەرىنىڭ اقيقاتى اشىلادى», دەدى مينيستر.

«مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ءوتىپ وتىرعان بۇل جيىن ورتالىق ازيا تاريحىن بىرگە زەرتتەپ, زەردەلەۋدىڭ ۇلكەن باستاۋىنا اينالادى دەپ ويلايمىن. سەبەبى تاجىكستاننان كەلگەن دەلەگاتسيانىڭ دەرەكتەۋىنشە, مۇنداي دەڭگەيدەگى تالقى قىرىق جىلدان بەرى وتپەگەن. سوندىقتان بۇگىنگى القادا ورتالىق ازياداعى مەملەكەتتەردى جەكە-جەكە ەمەس, تۇ­تاستاي قاراستىرىپ, ولاردىڭ ورتاق تاريحىن جازۋدى قولعا الۋ ما­سەلەسى  كوتەرىلدى. ول ءۇشىن كىتاپ­حانا, ارحيۆ قورلارىن بىرگە پايدا­لانۋ, عىلىمي جوبا­لار­دى جۇمى­لا قولعا الۋ, ارحەولوگيا­لىق قازبا جۇ­مىستارىن كۇش بىرىك­تىرىپ جۇرگىزۋ, سونىمەن قاتار مەملەكەت­ارالىق كونفەرەنتسيا, تاقىرىپ­تىق جيىن­دار وتكىزۋدىڭ ماڭىزى ەرەك­شە. بۇگىن كەلگەن عالىمدار دەلە­گاتسياسىنىڭ كوپشىلىگى وسى ماسەلە تۋراسىندا وي ساباقتاپ جاتىر. سەبەبى عىلىمنىڭ  ينتەگراتسياسى – ابدەن تولعاعى جەتكەن ماسەلە. بۇگىن وسىعان نەگىز قالانىپ وتىر», دەدى پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى دارحان قىدىرالى.

ءارى قاراي فورۋمنىڭ پا­نەل­دىك سەسسيالارىندا عالىمدار ەجەلگى داۋىردەن تاۋەلسىزدىككە دەيىن­گى ورتالىق ازيانىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى بويىنشا بىرلەسكەن زەرتتەۋلەردىڭ كەلەشەك باعىتتارى تۋرالى باياندا­ما جاساسا, جاس زەرت­تەۋشىلەر جاڭا باعىت­تاعى ىزدە­نىستەر مەن ماسەلەلەر جونىندە, سونىمەن قاتار جاساندى ينتەل­لەكتىنىڭ دامۋى ورتالىق ازياداعى تاريح قاۋىمداستىعىنا اسەرى تۋراسىندا سۇحباتتاستى.

ءىس-شارانىڭ قورىتىندى بولى­مىندە ورتالىق ازيا مەملەكەت­تەرى تاريحشىلارى I فورۋمى­نىڭ قورىتىندى حاتتاماسى شەشىمى قابىلداندى.