تاسقىنعا توسقىن

جۋرناليست جولدا جۇرگەندە

2. تارباعاتاي تاعىلىمى

تارباعاتايعا تۇندەلەتىپ كەلە جا­تىر­مىز. كوكپەكتىدەن كەشىرەك شىققانبىز. وزەندەردى قاراپ. كوپىرلەردى كورىپ. تارباعاتاي اۋماعىنا كىرە بەرە نوسەر جاڭبىر توپەلەي توگىپ قويا بەردى. جولدىڭ جاعاسىمەن جوسىلىپ اققان سۋ جۇرەك سۋلاتادى. جاۋىنىڭىز جۋىقتا باسىلا قويمادى. تالاي-تالاي مايقانا كورگەن كانىگى جۇرگىزۋشىمىز توقتاربەك تاكەجانوۆ سىر بەرمەس. دەگەنمەن, ءۇش-ءتورت تۇستا جولدان تايىپ كەتە جازدادىق. ەكى جەردە بىلقىلداعان ويپاڭ ۋات لاقتىرىپ, ازەر وڭالدىق. ءتۇنىڭىز ورتاسىنا جاقىنداعان شاقتا جەلدەتە ۇرعان جۇلقىما جاڭبىردان دىردەكتەپ, اۋدان ورتالىعى اقسۋاتقا ىلىكتىك-اۋ. اكىمدىكتىڭ جاتاعانداۋ ۇيىندە كە­زەك­شىدەن باسقا ەشكىم جوق. ازەرلەتە ىزدەتىپ, الدەن ۋاقىتتا ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ايدوس تايشوگەلوۆتى تاپتىق. ۇنەمى ك ۇلىمسىرەپ جۇرەتىن جاس جىگىت ەكەن. ءجۋرناليستىڭ بالاسى ەكەن. “اعالار, اق­سۋاتتىڭ ءدامحانالارى ءتۇپ-تۇگەل ق ۇلى­پ­تانىپ ۇلگەردى. ءبىزدىڭ ۇيدەن نە بۇيىرسا, سونى قاناعات قىلاسىزدار”, – دەيدى جىپ-جىلى جىميىپ. نازىم كەلىننىڭ نىساي-نيەتىنە ءتانتىسىز. بۋلاعان كارتوبىن بولكە نانمەن بۇرالاقتاي اساپ, ىستىق ءشايىن ۇرتتاپ, جان شاقىردىق. قوناقۇي ءۇشىن ەندى-ەندى يكەمدەلگەن, ءالى ىسكە قوسىلا قويماعان مەكەن-جايدا ءىلدالدالاپ كوز ىلگەنبىز. تاڭەرتەڭ تۇرساق, قاسىمىزدا جۇرگەن قاڭتارباي ۇلى قاباق شىتىپ, وڭداسىن ويلانىپ وتىرىپتى. “سىزدەن ىڭعايسىزداۋ بولدى ما, قايدام”, – دەسەدى قوسارلانىپ. “قايداعى ىڭعايسىزدىق؟ تاسقىننىڭ, توپان سۋدىڭ زارداپتارىنان زاپىلانعان جۇرتتى كورىپ كەلەمىز. جانتىكەي مەن كوكجىرادا ءالى كۇنگە دەيىن ادامدار پالاتكالاردا تۇرىپ جاتىر. ولارمەن سالىستىرعاندا, سىزدەر مەن بىزدىكى ۇجماقتاي ەمەس پە”؟ دەيمىز. دەدىك تە, اۋدان اكىمدىگىنىڭ كەڭسەسىنە كىردىك. اكىمنىڭ ورىنباسارى سلامبەك ءازىمحانوۆ تا ىڭعايسىزدانىپ, كەشىرىم سۇراپ جاتىر. دەنساۋلىعى بولماي, ءتۇن­دەلەتىپ دارىگەرگە قارالىپتى. قى­سىلارداي دانەڭە جوقتىعىن سەزدىرىپ, ەكىنشى قا­باتتاعى ماجىلىسحاناعا ەندىك. اۋدان اكىمى ماناربەك ساپارعاليەۆ قۇل­قىن­سارىدەن-اق قۇرىلىس جۇرگىزەتىن مەردىگەرلەردى جيناپ, جۇ­مىستىڭ جايىن كەڭەسىپ وتىرىپتى. ۇستىندە قاراقوشقىل كۇرتەشە, اياعىندا رەزەڭكە ەتىك. شاشىن تاراماققا ۋاقىتى جوق-اۋ. قالاي عانا جانىڭىز اشىماس؟! اۋىلداردىڭ اكىمدەرى دە وسىندا ەكەن. “مەردىگەر مىرزالار, بۇگىننەن قالدىرماي تىركەۋ قۇجاتتارىڭىزدى ءتۇپ-تۇگەل رەتتەپ بىتىرىڭىزدەر, سوزبۇيداعا سالار ۋاقىت جوق, – دەيدى ماناربەك مىرزا ورىسشا-قازاقشانى ارالاستىرا سويلەپ. – بۇگىن ساعات وندا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى سەرىك تاۋكەباەۆ كەلەدى. ول كىسى ءبىزدىڭ اۋداندا ءبىر اپتا بويى بولىپ, كوكجىرا مەن جانتىكەيدەگى جاڭا قۇرىلىستىڭ جۇمىسىن جانداندىرماقشى. ءبارىڭىز ساعات ون بىردە جانتىكەي جازىعىنا جينالىڭىزدار”. تارباعاتاي. بۇل تاۋىڭىزدىڭ باسقا­شا­لاۋ ءبىر اتى – بارقىتبەل. بەۋ, شىركىن-اي, دەسەڭىزشى! بارقىتبەل دەسە, بارقىتبەل عوي. تارباعاتاي – بارقىتبەلدىڭ ءىشىن جايلاپ جاتاتىن مىڭعىرعان مال بار. بەس ءجۇز دە جەتپىس قىستاۋ بار. قايران جىلقى تەبىندەيدى. قازاقتىڭ قارا قويى دا قىس­تان قىمتىرىلماس. جەتى اي قىسىڭىزعا ارناپ پىشەن جينامايتىن ەدى جۇرتىڭىز. ازداپ-ازداپ ءشوپ شابار. شاقتاپ-شاقتاپ شومەلە ۇيەر. ارەدىك-ارەدىك مايدا-مايدا مايالار سالار. ال بيىل شە, بيىل؟! قاڭتاردان باستاپ اقشا قارىڭىز الاپات قارقىن العان. بىرتە-بىرتە ءبىر مەتردەن اسقان. تامىلجىپ تۇرار تارباعا­تا­يى­ڭىز­دا. باۋرايى بالقايماق بارقىتبەلىڭىزدە بۇلاعاي بۇلعاق باستالعان. ناۋرىزدىڭ قاق ورتاسىندا ەسپە جەلگە ۇلاسقان. جيىرما گرادۋسقا جەتەقابىل جىلىپ جونەلگەن. تارباعاتايدىڭ باسى مۇزداپ تۇرعانمەن, ورتا تۇسى ويىلىپ تۇسكەن. ەڭىستەرى ەگىل-تەگىل ەرىگەن. اعىن-توگىن تاسىپ, تاسقىنعا اينالعان. بىرەۋلەر ايتادى. باعزىدان بەرى بار­قىت­بەل بۇلاي ب ۇلىنبەگەن دەپ. ەكىنشىلەرى ءجۇز جاساعان قاريالارىنا سۇيەنەدى. توق­سان توعىز جىل بۇرىن تاپ وسىلاي توپان سۋ قاپتاعان ەكەن دەپ. ۇشىنشىلەرى جۇيە­لەيدى, تەك وتكەن عاسىردىڭ الپىس توعىزىنشى جىلىندا عانا تاسقىن ءبىراز تابالاعان دەپ. بيىلعى بۇلعاقتىڭ تورتتەن بىرىنە شامالاعان دەپ. ءار جىل سايىن تارباعاتاي تاۋلارىندا ناۋرىزىڭىزدىڭ اياعىنا دەيىن-اق قاسات قار قالماس-تى دەپ. ال بيىل شە, بيىل؟! بارقىتبەلىڭىز بىردەم­دە ىسسىلاپ, شىلىكتىنىڭ شالى­عىنان سولىقتاپ, تۇتاس تارباعاتايىڭىز اپپاق تونىن تابان استىنان شەشتى دە تاستادى. كۇرك-كۇرك جوتەلگەندەي بولعان. قارعىن ءجۇرىپ كەپ-كەپ بەرگەن. كەنەت كۇركىرەي جوڭكىگەن توپان سۋدىڭ جان شو­شىتارلىق گۋىلى مەن سۋىلى ەستىلگەن. قىس­تاۋلارداعى جىلقى شۇرقىراي شىڭ­عى­رىس­قان. قاراۋىتقان قويناۋلاردان مىڭداعان سيىر موڭىرەي وكىرگەن. قازاقتىڭ قارا قويىنا دەيىن قورقىنىشقا باۋىزدال­عانداي قىلعىنا ماڭىراعان. تارباعاتايدان تومەنگە قاراي لىق­سى­عان توپان سۋ ۇلكەندى-كىشىلى وزەندەردىڭ ارنالارىنا سىيماعان. بازار وزەنى بازارى تارقاعانداي كۇي كەشتى. تۇلا بويىنىڭ توز-توزى, بويرا-بويراسى شىعىپ, تاس­قىن­نىڭ تۇبىندە تالىقسىعان. بوعاستىڭ بويى دا بىت-شىت. شەت بوعاس پەن ورتا بو­عاس­تىڭ قايدا قالعانى بەيمالىم-ءدى. قى­زىل­كەسىكتەگى ۇزىندىعى وتىز مەتردەن, بيىكتىگى ون ءۇش مەتردەن اساتىن كوپىردى توپان سۋ قوپارا قيراتىپ, اعىزىپ اكەتكەن. جانتىكەي اۋىلىنىڭ اكىمى ايگۇل يمانعاليەۆا ءبۇي دەيدى: ء“بىزدىڭ وكرۋگكە جانتىكەي, قوجاگەلدى, ۋان ەلدى مەكەندەرى قارايدى. قوجاگەلدى عانا امان قالدى. جانتىكەي مەن ۋاندى تۇگەل سۋ الدى. ۋاننان 12 ءۇي, جانتىكەيدەن 187 ءۇي تاس­قىنعا كەتتى. العاشقى اپات 15 ناۋرىزدا كەلدى. كەيىننەن تاعى قايتالاندى عوي. اۋەلگى تاسقىننان سوڭ-اق كومەك كەشىككەن جوق. 1064 ادامدى اقسۋاتقا ەۆاكۋاتسيا جا­سادىق. توتەنشە جاعداي جونىندەگى اۋ­دان­دىق مەكەمەنىڭ باستىعى باقىتبەك نۇر­عاليەۆ كۇنى-ءتۇنى تىنىم تاپپادى. ءجى­گىت­تەرى دە. وبلىستىڭ اكىمى بەردىبەك سا­پارباەۆ تىكۇشاقپەن جەتتى. قىستاۋ­لارداعى قورالاردان العاشقى كۇننىڭ وزىندە 21 ادام تىكۇشاقپەن قۇتقارىلدى. اياق­تارى اۋىر ايەلدەر اقسۋاتقا اۋەمەن اكەلىندى. اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى سلامبەك ءازىمحان بوگەت قۇرىلىسىنىڭ باسىنان كەتپەدى. تاكسيست بوپ جۇرگەن قا­را­پايىم جىگىتىمىز سامات وتارعاليەۆ پەن جاي جۇمىسشىمىز حالەل ماماشەۆقا دەيىن ناعىز پاتريوتتىقتىڭ ۇلگىسىن تا­نىتتى عوي, نە كەرەك. بوگەمباي مەن ور­تا­باز تۇسىنا ەكى توسپا تەزدەتىپ كوتەرىل­مەگەندە, ەكىنشى تاسقىن تالاي الەك اكەلەر ەدى...” جانتىكەي جۇرتى تۇگەل سىيلايتىن سايلاۋ قۇنافين اقساقال بارشاعا باسالقا بولا ءبىلىپتى. جەتپىس ءۇشىنشى جىلى ءسال-ءپال سەل جۇرگەندە, وسى ساكەڭ ءبىراز-ءبىراز تەپەرىش كورىپ, تاجىريبە جيناقتاعان كورىنەدى. بيىلعى تاسقىننىڭ الدىن الىپ, بەتىن قايتارۋعا سەپتەسكەنى دە سوندىقتان. ء“بىزدى قويشى, ساپارباەۆ سەگىز مارتە كەلدى عوي, سونى ايتساڭشى. ورىنباسارلارى سەرىك تاۋكەباەۆ پەن ءتۇسىپحان تۇسىپبەكوۆ اپتالاپ, ايلاپ وسىندا جۇرەدى”, – دەيدى سايلاۋ اقساقال. توپان سۋ باسقان كۇندەرى جانتىكەيدىڭ جان اياماس اكىمى ايگۇل يمانعاليەۆا قاسىنا قىرىق جىگىتتەن جاساق قۇرىپ, اۋىلدا قالعان. العاشقىدا اۋىل ادام­دارىنىڭ ءبارى ىرگەتاسى بيىگىرەك مەكتەپتەر مەن كلۋبتارعا تاسىلعان. قايىقتارمەن. كەيىننەن اۋدان ورتالىعى اقسۋاتقا اۆتوبۋسپەن جەتكىزىلگەن. وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ءتۇسىپحان تۇسىپبەكوۆ ايتادى: “ۇرەي بۋعان, قاس-قاعىمدا كۇللى م ۇلىك-مۇكامالىنان, عۇمىر بويى ءتىر­نەكتەپ جيناعان دۇنيەسىنەن ماقۇرىم­دانعان مىڭ­داعان ادامدى كوز الدىڭىزعا ەلەس­تەتىڭىزشى. وڭاي ەمەس. اقسۋاتتىقتار ابدىراعان ەلدى ەرەكشە ىقىلاسپەن, جۇرەك جىلۋىمەن جۇباتا قارسى الدى. ءۇيدى-ۇيلەرىنە ورنالاستىردى. ءيىلىپ توسەك, جايىلىپ جاستىق بولارداي پەيىل تا­نىتتى. ەلدىڭ ەلدىگى, بەرەكە-بىرلىگى وسىن­دايدا تانىلادى ەكەن. ساتباەۆ اتىنداعى مەكتەپكە 1200 ادام جايعاستى. بالاباقشا, ينتەرنات لىق تولدى. كوكجىرادان, جانتىكەيدەن, ۋاننان, قىزىلكەسىكتەن, تاعى باسقا اۋىلداردان جەتكىزىلگەن جاندار عوي”. ايگۇل ايتادى: “تەك ءبىزدىڭ ءبىر اۋىلىمىزدان عانا 1200-دەن اسا ءىرى قارا, 100-دەن اسا جىلقى, 5 مىڭداي قوي شىعىن بولدى. مالىنان, ۇيىنەن ايىرى­لىپ قالعانداردىڭ اراسىنان اشىنعاندار دا شىقتى. “ەشقايدا بارمايمىن” دەپ وتىرىپ العانداردى كوردىك. شىدادىق. شىداس بەرە الماس پا ەدىك, كىم ءبىلسىن. ەلىمىزدىڭ, ەلباسىمىزدىڭ قامقورلىعىن سەزىنبەگەندە. مەملەكەتىمىزدىڭ مەرەيىن ۇعىنباعاندا. قانشاما كومەك كەلىپ جاتتى دەسەڭىزشى! جوعارعى جاقتان. ءوز وبلىسىمىزدان. وڭتۇستىك قازاقستاننان. قاراعاندىدان. اقمولا وبلىسىنان. استا­نادان. الماتىدان...” سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ومىرزاق شوكەەۆ ءبىراز مينيسترلەردى, وزگە دە ءتيىستى لاۋازىم يەلەرىن, پارلامەنتتىڭ بىرقاتار دەپۋتاتتارىن باستاپ كەلگەن. ء“بىزدى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ارنايى جىبەرىپ وتىر. سىزدەردىڭ جاع­دايلارىڭىزبەن جان-جاقتى تانىسىپ, ءتيىستى شەشىمدەر قابىلداپ, تاسقىنعا توسقىندى نىعايتا تۇسۋگە كەلدىك, – دەگەن ەدى سوندا شوكەەۆ. – توپان سۋدىڭ الدىندا عانا توتەنشە جاعدايلار ءمينيسترى ۆلاديمير بوجكو باسقارعان جۇمىس توبى ءوڭىردى ارالاپ, ۇكىمەتكە ناق­تىلى ۇسىنىستار ەنگىزگەن بولاتىن. سونىڭ ناتيجەسىندە 19 ناۋرىزدا اسا شۇعىل تۇردە 850 ميلليون تەڭگە قاراجات اۋدارىلدى. بۇل قارجى ءتيىمدى تۇردە جۇمسالىپ جاتىر. ارينە, جاعداي وڭاي ەمەس. بىراق, جاعدايدى تۇراقتاندىرۋعا ءبىزدىڭ مۇمكىندىگىمىز تولىق جەتەدى”. شتابتىڭ سول ماجىلىسىندە بەردىبەك ساپارباەۆ وڭىردەگى اپات شىعىنىن تول­تىرۋ ءۇشىن 10,2 ميلليارد تەڭگە كەرەكتىگىن ماعلۇمداعان. ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەمەر ونىڭ دا بىرتە-بىرتە جۇزەگە اساتىندىعىن مەڭزەگەن. ومىرزاق شوكەەۆ سول ساپارىندا بارلىق نەگىزگى-نەگىزگى ماسەلەلەردى ناقتىلاعان. باسپاناسى جارامسىز بوپ قالعاندارعا مەملەكەتتەن ءتيىستى قارجى بولىنەتىنىن, جوندەۋ قاجەت ەتىلەتىن باسپانالارعا كومەك قارجى رەتىندە ەمەس, وبلىس اكىمدىگى تاراپىنان قۇرىلىس ماتەريالدارى تۇرىندە كورسەتىلەتىنىن, جوندەۋ جۇمىستارىن تۇرعىنداردىڭ وزدەرى جۇرگىزەتىنىن ايتقان. باستاپقىدا ازىق-ت ۇلىك, ماتەريالدىق جانە اقشالاي جاردەم جاسالاتىنىن تۇسىندىرگەن. بەس جىلدىق جەڭىلدەتىلگەن نەسيەنى قالاي الۋعا بولاتىنىن تاپتىشتەگەن. ءسوزىنىڭ سوڭىندا ومىرزاق شوكەەۆ ءبۇي دەگەن: “وبلىستا توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى ارنايى شتاب قۇرىلادى. ونى باسقارۋدى وسكەمەن قالاسىنىڭ اكىمى يسلام ابىشەۆكە جۇكتەۋدى تاپسىرامىن. يسلام ءال­ماحان ۇلىنىڭ بۇل باعىتتاعى ءتاجىري­بەسى وتە مول. وڭتۇستىك قازاقستاندا بىرنەشە جىل بۇرىن بولعان الاپات سۋ تاسقىنىنىڭ زارداپتارىن جويۋ جونىندەگى جۇمىستارعا ىسكەرلىكپەن جەتەكشىلىك ەتكەن”. انەكيىڭىز, ابىشەۆتى نەلىكتەن شتابتىڭ باسشىسى ەتكەنىن ەندى تۇسىنگەن بولارسىز. ءسىزدىڭ ءتىلشىڭىز سارىاعاشتىڭ سارالا جوتا-جوندارى مەن كەلەستىڭ كۇرەڭكەي بەل-بەلەستەرىندەگى بۇلعاق تۋرالى كەزىندە “كىبىسە قارعىنى” دەگەن دۇنيە جازعان. “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىندە. سول قارعىننىڭ زاردامدى زالالدارىمەن كۇنى-ءتۇنى كۇرەسكەندەردىڭ باسىندا دا ابىشەۆ جۇرگەنتۇعىن. يسلام مىرزاڭىز تارباعا­تايدان باستالعان تاسقىنعا توسقىن قويۋدا كىبىسە جىلعى كەلەس قارعىنىنىڭ ساباقتارىن شەبەر پايدالانۋدى ۇسىندى. سونىڭ ءبىر پاراسى مىناداي ەدى. اۋىل تۇرعىندارى ءوز ارالارىنان ءار ون ۇيگە ءبىر ونباسى, ءار ءجۇز ۇيگە ءبىر ءجۇزباسى سايلايدى. بارلىق ماسەلە نەگىزىنەن سولار ارقىلى شەشىلەدى. مۇنىڭ ءمانىسى مەن ماڭىزى نەدە؟ ادەتتە, ءزىلزالا, توپان سۋ, تاسقىن, تاعىسىن-تاعىلار تۇسىندا ادامدار مۇلدە وزگەرىپ كەتەدى. جالپى العاندا, ەلدىك, بىرلىك, توپتاسۋ, تۇتاسۋ سياقتى قاسيەتتەر ارتادى-اۋ. الايدا, كوپتىڭ ىشىنەن ەشكىمدى تىڭدامايتىندار, ەشتەڭەگە كوڭىلى تولمايتىندار, كەز كەلگەن نارسەگە كۇدىك-كۇمانمەن قارايتىندار كوبەيە تۇسەدى. ءتارتىپ تومەندەيدى. باس-باسىنا بي بولعىسى بارلار, بيلىكتى تابالايتىندار تابىلادى. جوعارعى جاقتاعىلارعا, اكىمدىكتەرگە سەنبەيتىندەر, يلانعىسى كەلمەيتىندەر شىعادى. مىنەكيىڭىز, وسىنداي-وسىنداي پسيحولو­گياعا تولايىم-تۇتاس توسقاۋىل قويۋ دەگەنىڭىز كەيدە ءتىپتى تاسقىنعا توسقىن قويماقتان بەتەر قيىن سوعادى. بەردىبەك ساپارباەۆ پەن يسلام ابىشەۆ تاسقىن ءجۇرىپ وتكەن تارباعاتايعا شۇعىل تىرلىكتەردى ايقىنداماققا جەتكەن. پاتەرناليستىك پيعىل ۇدەپ تۇرىپتى. ۇساقتىق بەلەڭ العان. ۋ-شۋىڭىز قۇلاق تۇندىرادى. ون بەس ادامنان قۇرىلعان اۋداندىق شتابتىڭ ناقتى ارەكەتى جوقتىڭ قاسى. “ونباسىلار مەن ءجۇزباسىلار سايلاندى ما؟” – دەيدى ابىشەۆ. “ساي­لاندى”, – دەسەدى جۇرتشىلىق وكىلدەرى. “سايلاندى عوي”, – دەسەدى شتابتاعىلار. “كانە, كىم؟” – دەيدى ابىشەۆ. بىلمەيدى. ەشقايسىسى ەشكىمدى اتاپ ايتا المايدى. فورمالدى تۇردە, ءۇستىرت قاراعان. ءبارى دەرلىك. “بۇلاي بولمايدى”, – دەدى ابىشەۆ. سەبەبى سول, ارىز-شاعىم, مايدا-شۇيدە اڭگىمە قابىزداعان. “مەنىڭ ءۇيىمدى جوندەپ كورگەن جوق”, “م ۇلىك-مۇكاما­لىمىزدى ەسكەرمەدى”, “بىزگە بەس كيلو ماكاروندى كەم بەردى” دەگەندەي ماسەلەلەر عوي باياعى. “يسلام ابىشەۆتى تارباعاتاي اۋدا­نىندا قالدىرامىن. بارلىق بيلىك قولىندا بولادى. بارلىق جاعدايعا, ءتارتىپ ورناتۋعا باسىمەن جاۋاپ بەرەدى, – دەدى ساپارباەۆ سول كۇنى سالقىن قاباعىن جازا الماعان كۇيى. – تۇتىنۋشىلىق پيعىل, اۋا جايىلۋشىلىق پەن تارتىپسىزدىك جاقسىلىققا اپارمايدى. وسى ەستەرىڭىزدە بولسىن”. تارباعاتايىڭىزدا بىرەر تاۋلىكتىڭ ىشىندە ءتارتىپ ورنادى. ءار ون ءۇيدىڭ ادامدارىن شۇعىل جيناپ, ونباسىلار سايلاۋى وتكىزىلدى. حاتتامالار تولتىرىل­دى. “توتەنشە جاعداي كەزىندە بارلىق قۇقىقتارىمىزدى ونباسىعا سەنىپ تاپ­سىرامىز. نۇسقاۋلارىن بۇلجىتپاي ورىن­دايمىز”, – دەگەندەي. اۋدان, اۋىل باس­شى­لارىنان دا, ونباسىلار مەن ءجۇز­باسىلاردان دا ورىنداۋشىلىق ءتارتىپ قاتاڭ تالاپ ەتىلەتىنى ماعلۇمدالدى. ازىق-ت ۇلىك, ماتەريالدىق جانە اقشالاي جاردەم كورسەتۋ اشىق, ءمولدىر تۇردە ءجۇ­زەلەنە باستادى. ءۇي-جايلاردىڭ جاع­دايىن انىقتاۋدا تيتتەي كەمشىلىك پەن كوزبوياۋ­شىلىققا جول بەرگەندەر جەدەل جازالانىپ, ىستەرى سوتقا وتكىزىلەتىنى ءمالىم ەتىلدى. ءتۇسىندىرۋ, جۇمىسقا جاپپاي جۇمىلدىرۋ, نە ىستەلمەي جاتقانىن, نە كەدەرگى بولىپ وتىرعانىن حابارلاپ وتىرۋ – ءبار-ءبارى ونباسىلاردىڭ مىندەتىنە كىردى. ءجۇزباسىلار مەن ارنايى كوميس­سيالاردىڭ ءرولى كۇشەيتىلدى. ءاربىر تۇرعىننىڭ جاۋاپكەرشىلىگى تالاپ ەتىلە باستادى. حاتتامالاردا كورىنىس تاپقان كەلىسىمدەردى بۇزعان قانداي ازاماتقا دا ونباسىڭىز العاش ەسكەرتۋ, ەكىنشى رەت قاتاڭ ەسكەرتۋ بەرۋگە, ال ءۇشىنشى مارتەدە تاسقىننان زارداپ شەككەندەر تىزىمىنەن شىعارۋعا دەيىن قۇقىلى بولدى. ونباسىلارعا 20 مىڭ, جۇزباسىلارعا 25 مىڭ ايلىق جالاقى بەلگىلەندى. ارنايى كۋالىك بەرىلدى. ءتارتىپ وسىلايشا ورناعان. توتەنشە جاعدايدىڭ تالابى باسقاشالاۋ بولماعى ءجون. شىنتۋايتىندا, وبلىس, قالا, اۋدان دەڭگەيىندە باسقارۋ, ۇيىمداستىرۋ, ماسەلە شەشۋ جاعدايلارى جان-جاقتى قامتىلا قاراستىرىلعان. ال اۋىلدىق جەرلەردە قيىندىق وتە كوپ. توقسان ءتۇرلى تىرلىك بار. باياعى ساپقوز, قالقوز, جەرگىلىكتى كەڭەس, قوعامدىق ۇيىمدار جابىلىپ اتقارار تىرلىكتەر تۇتاستاي اۋىلدىق اكىمدىك يىعىنا ارتىلادى. قيىندىقتار, كۇرمەۋى قيىن تۇيىندەر كوپ. يسلام ابىشەۆتىڭ ونباسىلار مەن ءجۇزباسىلار جونىندەگى جاڭالىعى بۇكىل اۋىلداردىڭ اكىمدەرىنە ۇلكەن كومەك بولعانىن, كەرەمەت ناتيجەلەرگە قول جەتكىزگەنىن بۇكىل وبلىس مويىنداپ وتىر. كوكجىرا اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى باقىتجان كەمەرباەۆتى توپان سۋ تۇسىندا جۇرتشىلىقتىڭ ءوزى ءبىر اۋىزدان قالاپ, قولداپ, تاعايىنداتىپتى. بۇرىن دا جا­ۋاپتى قىزمەتتەر ىستەگەن, مال دارىگەرى بولعان. ءبىز كوكجىرا اۋىلىنىڭ جانىن­داعى جاڭا قۇرىلىستاردى ارالادىق. قازىر 210 ءۇي سالىنىپ جاتىپتى. الپىس ءۇيدىڭ قابىرعاسى قالانىپ ءبىتىپتى. توقسان ءۇيدىڭ ىرگەتاسى ءتىپ-تىك, نىپ-نىق, بيىك ەتىپ قۇيىلىپتى. اۋىلدىڭ دەموگرافيالىق جاعدايى ءسال-ءپال جاقسارعانداي. قالادان قايتا ورالىپ, كوشىپ كەلۋشىلەر دە جوق ەمەس. ەسكى مەكتەپ توپان سۋدان سوڭ جارامسىز دەپ تابىلدى. التى ءجۇز ورىندىق جاڭا مەكتەپ ورنى دايىندالدى. جەتكىنشەكتەر ساباقتان قالعان جوق. كاسىپتىك مەكتەپ پەن بالاباقشا عيماراتتارىندا وقىدى. “كوكجىرانىڭ تۇرعىندارى ءتورتىنشى مامىردان باستاپ اقسۋاتتان اۋىلعا ورالدى. 1096 ادامعا بەس مىڭ تەڭگەدەن بىرجولعى جاردەماقى, ءۇش ايعا جەتەتىن تەگىن ازىق-ت ۇلىك بەرىلدى. ءۇي-جايلار سالىنىپ جاتىر. ءبىرتالايىنىڭ توبەسى جابىلدى, ەدەندەرىنە تاقتاي توسەلىپ قويىلدى. بۇلاي بولادى دەپ ويلاما­عاندار تاڭعالىپ, العىس جاۋدىرىپ ءجۇر. جەڭىلدەتىلگەن نەسيەگە ۇمتىلۋشىلار دا بار. بىراق نەگىزىنەن اعايىن-تۋىستار قوسقان ق ۇلىن-تايلاردى, تورپاق-تايىنشالاردى, قوي-ەشكىنى قاناعات تۇتىپ, كوبەيتۋگە تىرىساتىندار باسىمداۋ. ءۇي قۇرى­لىسىنا, جوندەۋ جۇمىستارىنا بەلسەنە قاتىساتىن تۇرعىندارىمىز كوبەيە تۇسۋدە”, – دەيدى اۋىل اكىمى باقىتجان كەمەرباەۆ. مارات كەنەنباەۆ, رايا ەدىگەنوۆا, يۆان شەينەر, عابيت سۇيەسىنوۆ, بەك­بولات سىدىقوۆ, مەيرامگۇل يگەن­جانوۆا سىندى ونباسىلار, سەيسەنبەك احمەتوۆ, سەيىت ورالبەكوۆ, قايرات نۇربەكوۆ, سەيسەنبەك ماحمەتوۆ سياق­تى ءجۇزباسىلار وزدەرىنە كورسە­تىلگەن سەنىمدى ابىرويمەن اقتاماققا قۇلشىنار. وبلىس اكىمنىڭ ورىنباسارى سەرىك تاۋكەباەۆ جانتىكەيدەن ەكى شاقى­رىمداي جىراقتاۋ, ءسال-ءپال دوڭەستەۋ جەردەن تاڭدالعان جاڭا اۋىل قۇرىلى­سىندا ءجۇرىپتى. شەت كوشەدەگى ءۇش-ءتورت ءۇيدىڭ دۋالى كو­تە­رى­لىپ­تى. بۇل جەر­دەن 190 ءۇي ءتۇس­پەك. بەلسەندى, جۇرت­شىلىق­تىڭ العىسىن ار­قا­لا­عان ون­باسى­لار مۇندا دا بار­شىلىق. مەي­رامگۇل يما­نوۆا – سولار­دىڭ ءبىرى. ء“جان­تىكەيدىڭ ءجى­­گىتتەرى الا­قان­دارىن ىس­قىلاپ ءجۇر ەدى, بۇگىن وبلىستان ءتاۋ­كەباەۆ مىر­­­زا كەلىپ, ءبىراز ءنار­سە­لەردى ناق­تىلاپ بەردى. انە, اناۋ ەكى ءۇيدىڭ قا­­بىر­عالارىن قالاپ جات­قان­دار – ءجان­تى­كەي­­لىكتەر. ولار تۇگىلىم, مى­نا مەن دە ءبىر بري­گادا قۇ­رىپ, قۇ­رى­لى­سقا شىق­قالى كەل­دىم”, – دەي­دى مەيرام­گۇل. ءجۇزباسى نۇربول ىسقاقوۆ جىمىڭ­دايدى. جاڭا ءجانتى­كەي­دىڭ جوسپار-جو­باسى ۇنايدى. اق­سۋات­تاعى ساز مەكتەبى مەن بالاباقشادا جاتقان ءجانتى­كەي­لىكتەر تەزدەتىپ اۋىل­دارىنا ورالعان. جۇزدەن استام پالات­كالاردا, قيراعان, توبەلەرى وپىرىلىپ, ورتالارىنا تۇسكەن ۇيلەرىنىڭ جانىنداعى امان قالعان قوسىمشا جايلارىندا, ءتىپتى, تيتىمدەي-تيتىمدەي كۇركەلەردە تۇرىپ, تىرلىكتەرىن تىرنەكتەپ, قويلارىن قىرقىپ جۇرگەندەر از ەمەس. جاڭا جانتىكەيىڭىزدە 180 ورىندىق جاڭا جوبالى مەكتەپ, 100 ورىن­دىق بالاباقشا, 100 ادام قابىلداۋعا ارنالعان ەمحانا, 330 ورىندىق كلۋب, كىتاپحاناسىمەن, تۇر­مىس­تىق قىزمەت كور­سەتۋ ورتالىعى سالىنادى. بارلىق ءۇي-جايلار قىركۇيەكتىڭ سوڭىنا دەيىن ءبىتۋى ءتيىس. بۇلارعا قوسا دەمالىس باعى, ساياجولدار, ساياباق ىسپەتتى جاسىل جەلەك ايماعى جوسپارلانعان. جامان ەمەس, ارينە. جانتىكەيدىڭ اكىمى ايگۇل حانىم بولاشاق اۋىلىن تۇسىندە كورەتىن بوپ ءجۇر. كەيدە تاسقىن-توپاننىڭ كەۋدە تۇسىنا جەتكەنىنەن, بوتانا-لايلى, قار­عىندى قىزىل سۋدىڭ ەنى ءبىر كيلومەتردەن, بيىكتىگى بەس-التى مەتردەن اسىپ, الاپات كۇشپەن ىسىلداي لىقسىپ كەلە جاتقانىنان قاشادى-اي كەلىپ. جانۇشىرا جۇگىرىپ. كەنەت تاۋ جاقتاعى تەپسەڭ توسىنەن ىرعىزباي اۋليە كەسەنەسى كو­رىنەدى. تاۋ تۇرپاتتانىپ. تۇسىندە. اياعىنا قارايدى. ءوزىنىڭ. قۇپ-قۇرعاق. جاڭا عانا سۋدا سياقتى ەدى. ارتقى جاققا قارايدى. قىزىل سۋ شەگىنىپ بارادى ەكەن دەيدى. قۋانىپ كەتەدى. تۇسىندە. باياعىدا كەڭەستىك كەزەڭنىڭ وزىندە, ساپقوز پارتكومىنىڭ حاتشىسى بوپ ءجۇرىپ-اق وسى كەسەنەگە كومەكتەسكەنتۇعىن. جاسقانباي. جاقسى بوپتى-اۋ سونىسى. دەپ ويلايدى تۇسىندە. كەيدە تاسقىننان سوڭ ىلە-شالا اسىعىپ, الماتى جاقتان جەتكەن, رۋحاني دەمەۋ بولا بىلگەن زيالىلاردىڭ ورتا­سىندا تۇرادى-اي. تۇسىندە. ءجانتى­كەيدە كىندىگىن كەسكەن, وسىندا وسكەن, بۇگىندە بارشاعا بەلگىلى قايراتكەر قالامگەرگە اينالعان سايراش ابىشقىزى بۇلبۇل­دايىن سايراپ تۇرىپتى. تۇسىندە. انە, ەكىنشى تاسقىن تۇتقيىلدان لاپ قويىپ, جانتىكەي جۇرتى قايىقپەن ءجۇزىپ جۇرگەندە كەلگەن الاشتىڭ اقيىق اقىنى ۇلىقبەك ەسداۋلەتكە ايتقان ءازىلىن تۇسىندە تاعى قايتالاپ, تاڭ الدىندا تىڭايىپ, كۇنمەن بىرگە ك ۇلىپ ويانادى. سودان كەيىن-اق تىنىم جوق قوي, تىنىم جوق. ءتۇن ورتاسىنان اۋا ءبىر-اق ورالار. الايدا, ەكىنشى تاسقىن تۇسىنداعى ازاپتى تىرلىكتەر مەن قورقىنىشتى ويلار بىرتە-بىرتە سەيىلىپ كەلەدى. قاي تاراپتان دا قامقورلىقتى تەرەڭ سەزىنۋدىڭ ءوزى راحات ەكەن عوي. انە, جاڭا جانتىكەيدىڭ العاشقى كوشەسىندە كوگىلدىر تۋىڭىز تۇستەس ءتورت-بەس ءۇيدىڭ شاتىرلارى اق شاڭقان نۇرمەن شاعىلىسىپ, جارقىراي كورىنەدى. ايگۇل سول جاققا قاراي اسىقتى. اياعىنداعى رەزەڭكە ەتىگى جەپ-جەڭىل سەكىلدى. ءساۋىردىڭ ورتاسىنان بەرمەن قاراتا اۋداندىق گازەتتىڭ ارنايى قوسىمشاسى شىعارىلىپ كەلەدى ەكەن. توتەنشە جاعدايعا بايلانىستى قولعا الىنعان بۇل شىعارىلىم “تارباعاتاي” دەپ اتالادى. وعان وبلىستىق “ديدار” گازەتىنىڭ تىلشىلەرى دە بەلسەنە كومەكتەسەدى. قوسىمشا “شىعىس-اقپارات” باسپاحا­ناسىندا جەدەل باسىلىپ, جەدەل تارا­تىلادى. ءبىزدىڭ قولىمىزعا سول “تار­باعاتايدىڭ” 27 ءساۋىر كۇنگى ءنومىرى تۇسكەن. پا­لات­كالاردىڭ بىرىنەن العانبىز. ءما­شينەدە وتىرىپ وقىپ كەلەمىز. “ەڭسەمىز بيىك بولسىن, جەرلەستەر!” دەپ اتالادى باس ماقالا. “بيىلعى قىس پەن كوكتەم ەرەكشە قاتالدىعىمەن, قيىن­دىعىمەن ەل ەسىندە قالارى ءسوزسىز. ءتىپتى تاريحقا جازىلىپ, جىلنامالاردا ساقتالارى انىق. ءبىزدىڭ حالىق مۇنان دا قيىن كەزەڭدى باستان كەشىرگەن, تالاي وتكەلەكتەردى ارتقا تاستاعان. ءسويتىپ, شار بولاتتاي شىڭ­دالعان. جادىراعان جازدىڭ كەلۋى جانىمىزعا نۇر قۇيىپ, ەرتەڭگى جارقىن ءومىرىمىزدىڭ باسى بولسىن. ەڭسەمىزدى تىك ۇستاپ, ارقالى جۇرت, ارۋاقتى ەل ەكەندىگىمىزدى تانىتايىق. بارقىتبەلدىڭ باۋرايىنداعى بارشا حالىق جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ, بەرەكە-بىرلىگىمىزبەن بۇكىل ەلىمىزگە تانىلساق, ەل نازارى تارباعاتايعا اۋىپ وتىرعان وسى تۇستا تاعى ءبىر سىننان سۇرىنبەي وتكەنىمىز بولماق. ەڭسەمىز بيىك, ءجۇزىمىز جارقىن بولسىن, جەرلەستەر!” “ادامدىقتىڭ ءرامىزى – شۇكىرشىلىك” دەيدى حاديستەردە. ەڭسەسى ءتۇسىپ, ەزىلىپ جۇرگەن ەشكىمدى كورمەدىك. توپان سۋ اۋەلگىدە-اق قاتتىراق جۇرگەن, كەيىننەن قايتالاعان قايران تارباعاتايدا دا. شۇكىرشىلىك. جانتىكەيدىڭ جانىنان تاعى ءوتىپ بارامىز. ءسال ارەگىرەكتە قىزعىن قۇرىلىس ءجۇرىپ جاتىر. ادامدار كەشەگىدەن دە كوبەيگەندەي. باس مەردىگەر “پمك-قۇرىلىس” جشس عوي. كادۋىلگى قايرات نابيەۆتىڭ جىگىتتەرى عوي. بوعاس بويىنداعى جارلاۋىتتار قاراۋىتىپ كورىنەدى. حالىقارالىق قاتىناس جولى ساناتىنا كىرەتىن تراسسانىڭ ەكى جاعىندا دا جارلار بار ءالى. جوندەلىپ-اق ەدى, تۇندەگى تولاسسىز نوسەر اسەر ەتىپتى. قايبىر كۇنى توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى وبلىستىق شتابتىڭ ارنايى جۇمىس توبىنا جەتەكشىلىك ەتەتىن تاۋمۇرات لۇقپانوۆ مالىمدەگەندەي عوي. رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق, وبلىستىق تاس جولدار وسىنداي تاسقىن كەزدەرىندە زياندى بوگەتتىڭ ءرولىن اتقارادى. سەبەبى سول, جولداردىڭ استىنا سالىنعان سۋ قۇبىرلارىنىڭ ديامەترى مۇنداي مول سۋدى وتكىزۋگە مۇلدە ەسەپتەلمەگەن. ەكى مارتە توپان سۋ باسىپ وتكەن ءجان­تىكەيىڭىز جاق, ءبارىبىر, قوڭىرقوش­قىلداۋ تۇستەن ارىلا الماي جاتىپتى. قي­ران­دىلار بارشىلىق. كوك پالاتكا­لارىڭىز دا الىستان قاراۋىتىڭقىراپ كورىنەدى. ەسە­سىنە قۇرىلىس قىزىپ, ءبىر­تا­لاي ءۇي بوي كوتەرىپ, بىرنەشەۋى شا­تىرل­ا­نىپ, ءبىر شە­تىنەن جايناي باستاعان جاڭا جانتىكەيگە قايتا-قايتا قاراي بەرگىڭىز كەلەدى. قىزىلكەسىك اۋىلى جاق بيىكتەۋ. ەكى بىردەي كوپىرى قيراعانىمەن, ول اۋىلداعى 374 ءۇيدىڭ بەسەۋى عانا زارداپ شەكتى. سۋ باستى. قالعاندارى ءدىن امان. اناۋ اياگوز – بوعاس تاس جولىنىڭ جاعدايى ناشارلاي تۇسكەن. جوندەۋگە كوپ كۇش كەرەك. مىناۋ ءبىز كەلە جاتقان جولدىڭ دا كىناراتى كوپ. تەمىر كولىگىمىز تاعى سەكىردى. تايعاناپ بارىپ توقتادى. توقتاربەك ساسپايدى. جانتىكەي قۇرىلىسى جاقتاعى ويپاڭداۋ جولدىڭ جانىندا تسەمەنت تاسيتىن ۇلكەن ماشينە باتپاققا باتىپ, جانتايىپ جاتىر. ءيا, وڭاي ەمەس. بىراق تۇنگى تولاسسىز جاۋىن تىيىلعان. تارباعاتايدىڭ اسپانى شايداي اشىق. قىزىلكەسىك جاقتىڭ قىراتتارىندا جۋسان جەلكىلدەيدى. مارحابات بايعۇت. سۋرەتتەردە: جاڭا ۇيلەر جىلدام سالىنادى;  قۇرىلىسشىلار پالاتكالارى; سەرىك تاۋكەباەۆ پەن ايگۇل يمانعاليەۆا; ماناربەك ساپارعاليەۆ تە ۇنەمى وسىندا; ءورشىل وزەن ورەكپيدى. سۋرەتتەردى تۇسىرگەن وڭداسىن ەلۋباي, “ەگەمەن قازاقستان”.