ادىلدىك جانە جاۋاپكەرشىلىك – مەملەكەتتىڭ دە, قوعامنىڭ دا اينىماس تەمىرقازىعى بولۋعا ءتيىس. ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ «ادال ادام – ادال ەڭبەك – ادال تابىس» اتتى ءۇشىنشى وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ وسىلاي دەگەن بولاتىن. پرەزيدەنتتىڭ پايىمداۋىنشا, بارلىق سالادا ادىلدىك بولسا, الەۋمەتتىك تەڭدىك ورنايدى, تاتۋلىق پەن كەلىسىم نىعايا تۇسەدى. ال ادىلدىك – ەڭ الدىمەن, جۇرتتىڭ بارىنە بىردەي قۇقىق بەرۋ جانە جاۋاپكەرشىلىكتى بارشاعا تەڭ جۇكتەۋ دەگەن ءسوز. باسقاشا ايتساق, جاۋاپكەرشىلىك بولماسا, ادىلدىك تە بولمايدى. اركىم ءوز ىسىنە, مىندەتىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراسا, جەكە ازامات تا, بۇكىل ەل دە تابىسقا جەتەدى. ادىلدىكتىڭ قۋاتى – وسىندا.
ادىلەتسىزدىك قوعامعا دەندەي ەنىپ, تەرەڭدەي بەرسە زور داعدارىستار ورىن الۋى ابدەن ىقتيمال. سوندىقتان ادىلەتسىز قۇبىلىستاردى, احۋالدى ەرەكشە نازاردا ۇستاۋ كەرەك. ادىلەتسىزدىك ورىن السا بولدى, سول سالادا قوعامدىق تەپە-تەڭدىك پەن جاراسىمدىلىق بۇزىلا باستايدى. داعدارىستىق قۇبىلىستاردىڭ تەرەڭدەي بەرۋىنىڭ قاينار كوزى, نەگىزگى سەبەبى دە وسىندا جاتىر.
جاراتقان ادامزاتقا اقىل, پاراسات بەرىپ, ادىلەتسىزدىككە بارماۋدى بۇيىرعان. ولار – اباي بابامىز ايتقان اللانى ءسۇيۋ, ادامدى ءسۇيۋ, ادىلەتتى ءسۇيۋ. وسىنداي دامۋدىڭ قاينار كوزى بولاتىن قۇندىلىقتاردى باسشىلىققا الىپ, ءومىر تاجىريبەسىندە ىسكە اسىرا الماعان قوعامداردىڭ تەرىس جولداردى تاڭداپ, كەرى كەتىپ جاتقانىن الەمدىك ساياسي تاريح ۇدايى دالەلدەپ, كورسەتىپ كەلەدى. قانداي سوتسيۋمدا ادىلدىك بۇزىلادى؟ كەمشىلىكتەردى, قاتەلىكتەردى, قايشىلىقتاردى جاسىرعان قوعامدا باستالادى. قوعام, مەملەكەت جەتكەن جەتىستىكتەرىن حالقىمەن بىرگە ءبىلىپ, بولىسكەنى قاتەلىك ەمەس. بىراق بۇل – ساياسي ءومىردىڭ ءبىر جاعى عانا. ونىڭ ەكىنشى جاعى – ەل ءوز دامۋى بارىسىندا قانداي ماسەلەلەردى شەشە المادى, قانداي كەمشىلىكتەرگە جول بەرىپ الدى دەگەن ماسەلە. تەك پوزيتيۆتەردى ايتا بەرۋ جاقسىلىققا باستاي بەرمەيدى. جاڭا, ساپالى, ادىلەتتى قازاقستان قۇرامىز دەسەك, ەلدىڭ دامۋىنا بوگەت بولىپ وتىرعان ادىلەتسىزدىكتى ءدوپ تانىپ, سولاردان قۇتىلۋدىڭ باتىل دا ءتيىمدى جولدارىن كورسەتۋگە, الدىن الۋعا, قاراستىرۋعا ءتيىسپىز.
كەيىنگى جىلدارى قوعامدى وسىنداي قۇبىلىستاردان ارىلتۋ, ادىلەتتى قازاقستان, ادىلەتتى مەملەكەت قۇرۋدىڭ تاعدىرلى مىندەتى كۇن تارتىبىنە اشىق قويىلىپ وتىر. بۇلاي ەتپەيىنشە داعدارىستان شىعۋ مۇمكىن ەمەس. ەلىمىزگە تۇبەگەيلى جاڭارۋ كەرەك.
جاڭا قازاقستان شەشەتىن وزەكتى مىندەتتەر ايقىن. ءبىرىنشى كەزەكتە ەل ەكونوميكاسىن شيكىزاتقا تاۋەلدىلىكتەن ارىلتىپ, ءارتاراپتاندىرۋ ساياساتىن باتىل ىسكە اسىرۋ قاجەت. ەلىمىزدە وڭدەۋ, تۇتىنىس, ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن شىعارمايىنشا, ەكونوميكا تىعىرىقتان شىعا المايدى. تۇبەگەيلى جاڭا اگروساياسات نەگىزىندە حالىقتىڭ 42 پايىزى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان اۋىلدى كوركەيتۋ تىپتەن ماڭىزدى. ساپالى ەت, ءسۇت, ماي, ءجۇن ونىمدەرىنە الەمدىك نارىق ءزارۋ بولىپ وتىرعاندا اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ الەۋەتىن پايدالانۋ زور پايداعا كەنەلتەدى. حالىققا جۇمىس, ەلگە ازىق اكەلەدى.
كەلەسى الەۋمەتتىك-ساياسي مىندەت – قالىپتى, ساپالى كادر ساياساتى. بۇل ورايدا جەمقورلىقتان قۇتىلۋ كەرەك. رەسمي مالىمەتتەرگە سەنسەك, 162 ادام ەل بايلىعىنىڭ 50 پايىزدان استامىنا يە بولىپ الدى. ولاردىڭ ەلدەن شەتكە شىعارعان بايلىقتارىنىڭ كولەمى ەڭ از ساناعاندا – 400 ملرد دوللار. كەيبىر ساراپشىلار تونالعان بايلىق 1 ترلن دوللارعا جەتەدى دەپ ەسەپتەپ وتىر. مۇنىڭ سالدارى ەڭ الدىمەن حالىقتىڭ نارازىلىعىنا الىپ كەلدى. سەبەبى اگروونەركاسىپ كەشەنى كۇيرەدى, جەڭىل ونەركاسىپتىڭ تۇتىنۋشى زاتتار ءوندىرۋ سالاسى قۇردىمعا كەتتى. تەك تابيعات رەسۋرستارى مەن كومىرسۋتەكتى شيكىزات ءوندىرۋ دامىتىلىپ, وليگوپوليا مەن وليگارحتاردى بايىتۋمەن بولدى. سوندىقتان كلەپتوكراتيا مەن وليگوپوليانى اۋىزدىقتاۋ ماڭىزدى بولا ءتۇستى.
اسا قاۋىپتىسى – الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكتىڭ ورەسكەل بۇزىلۋى. سوندىقتان ادىلەتتى قازاقستان ءنارراتيۆىنىڭ ءرولى ارتا ءتۇسىپ وتىر. حالىققا ادىلەتتى قوعام اۋاداي قاجەت. اشىق اقپاراتتىق زاماندا ەل دامىعان مەملەكەتتەردىڭ حالىقتارى زاڭعا باعىنعان, ادام قۇقىقتارى قورعالاتىن, ەڭبەگىنە قاراي ادال جالاقى الا الاتىن قوعامداردا ءومىر ءسۇرىپ جاتقاندىعىن كورىپ وتىر. قازاقستان حالقى دا سولارداي ءومىر ءسۇرۋدى قالايدى. قوعامدا لاتەنتتى, اشىق كورىنبەيتىن ىشكى نارازىلىق بار. حالىقتىڭ ماتەريالدىق ءال-اۋقاتى جاقسارماسا, الەۋمەتتىك نارازىلىق اسقىنىپ كەتۋى ىقتيمال.
سوندىقتان الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكتىڭ سالتانات قۇرۋىنىڭ العاشقى باتىل قادامى رەتىندە وفشورلىق ايماقتارعا شىعارىپ اكەتىلگەن 400 ملرد دوللار قارجى ەلگە قايتارىلىپ, حالىق يگىلىگىنە جۇمسالۋى كەرەك. جاڭا مەكتەپتەر, اۋرۋحانالار, سپورت كەشەندەرى, تۇرعىن ۇيلەر كوپتەپ سالىنسا قۇبا-قۇپ. وسى شارۋا 2-3 جىلدا رەت-رەتىمەن ىسكە اسىرىلسا, ەل حالقىنىڭ جاڭا قازاقستان بيلىگىنە سەنىمى قالپىنا كەلەرى داۋسىز. ۇكىمەتتىڭ, پارلامەنتتىڭ حالىقشىل بولعانى اۋاداي قاجەت. قوعامعا جەتىسپەي تۇرعانى – بيلىك پەن حالىقتىڭ بىرتۇتاستىعى. سوندىقتان جاڭا قازاقستان الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك قاعيداتىن ىسكە اسىرۋ جولىندا جاڭا كادر ساياساتىن باتىل تۇردە جۇرگىزۋگە مىندەتتى. ارينە بۇل – قيىن مىندەت, بىراق ونى شەشپەيىنشە ادىلەتتىك ورناتۋ قيىنعا سوعىپ, ەلىمىز تۇراقتى دامۋ جولىنا تۇسە المايدى.
كونستيتۋتسيادا بەلگىلەنگەن ستراتەگيالىق مىندەت – «دەموكراتيالىق, قۇقىقتىق, زايىرلى, الەۋمەتتىك مەملەكەت» ورناتۋ. ال جاڭا قازاقستاننىڭ باستى باعىتى وسى كونستيتۋتسيالىق ماقساتتى ورىنداۋ شارالارى بولماق. سوندا عانا حالقىمىزدا الەۋمەتتىك وپتيميزم ويانادى. ول بيلىكپەن بىرلەسىپ, ناعىز دامىعان, دەموكراتيالىق, قۇقىقتىق قوعام قۇرۋ ىسىنە قۇلشىنا كىرىسەتىن بولادى.
ايتىلعان ويلار بەلگىلى بولىپ كورىنگەنىمەن, ءالى دە دۇرىس جولعا قويىلماي كەلە جاتقان ماسەلەلەر. كەيىنگى ەكى جىلدا عانا وسى مىندەتتەردى شەشۋدىڭ ناقتى ساياسي قادامدارى جاسالا باستادى. ماسەلەلەردى ەرتەرەك شەشۋگە ءۇش جىلداي مەرزىمگە سوزىلعان بيلىك ءترانزيتى بوگەت بولدى. قازىرگى كەزەڭدە ەلدە ناقتى دەموكراتيالىق ەۆوليۋتسيانى, ەكونوميكالىق رەفورمالار مەن الەۋمەتتىك جاڭارۋدى ىسكە اسىرۋعا جول اشىق.
جالعان اقپارات, وتىرىك ماقتانىش, الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكتىڭ بولماۋى قاۋىپتى ماسەلەگە الىپ كەلدى. تامىر-تانىستىققا نەگىزدەلگەن بيلىك جۇيەسىندە باتىستىق وقۋدان تۋىندايتىن قىزمەتتىك مودەلدەردى قولدانۋ تىپتەن مۇمكىن ەمەس ەدى. باسقارۋشى ەليتا مۇشەلەرى دە حالىقتى, جەر قويناۋلارىن توناۋعا كىرىستى. حالىق ەكونوميكادان, قازبا بايلىقتارىنان شەتتەتىلدى. ەل حالقىنىڭ 70%-ى قارىزعا بەلشەسىنەن باتتى. اگرارلىق سەكتوردىڭ كۇيرەۋى كەسىرىنەن مىڭداعان اۋىلدار ىدىراپ, قالالار جۇمىسسىز حالىققا تولدى. كەسىرىنەن قاراپايىم حالىقتىڭ ليۋمپەندەنۋ ۇدەرىسى كۇشەيىپ كەتۋى سياقتى اۋىر قۇبىلىستارى, باعانىڭ ءوسۋى, ينفلياتسيانىڭ كۇشەيۋى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ ناشارلاي بەرۋىنەن كورىنىس تاپتى. ەلدەگى ەكونوميكالىق احۋالدىڭ شىندىعى وسىنداي. وسى كۇرمەۋى قيىن كۇردەلى ماسەلەلەردى بىرتىندەپ شەشپەيىنشە, ادىلەتتى قازاقستاندى, كونستيتۋتسيادا بەلگىلەنگەن قوعامدى قۇرۋ مۇمكىن ەمەس.
قازاقستاننىڭ دامۋىنا تەجەگىش بولعان اۆتوريتارلىق بيلىك – ساياسي-ەكونوميكالىق جۇيەدەگى قاۋىپتى قۇبىلىس. بۇل وليگوپوليالىق توپتىڭ ەل بايلىعىن توناۋمەن, باسقالاردىڭ بيزنەسىن تارتىپ الۋمەن اينالىسۋى, ولاردىڭ قۇنارلى جەر تەلىمدەرىن مەنشىكتەنىپ جاتقانىن كورگەن باسقارۋشى ەليتا مۇشەلەرىنىڭ دە حالىقتىڭ جەر قويناۋلارىن توناۋىنان كورىنىس بەردى. اۆتوريتاريزم قۇبىلىسى قوعامدىق قاتىناستاردىڭ بارلىق سالاسىنا زالالدى ىقپالىن جۇرگىزدى. ساياسي بيلىكتە وليگارحياعا بەرىلگەن, وعان قىزمەت ەتۋدە ايتقانىن ەكى ەتپەيتىن كادرلار ىرىكتەلدى. حالىقشىل, مەملەكەتشىل, ادىلەت پەن زاڭدىلىقتى تۋ ەتەتىن كادرلار بيلىكتەن شەتتەتىلدى. ۆەرتيكالدى بيلىك جۇيەسىنىڭ كۇشەيە بەرۋى جاعدايىندا زاڭ بيلىگى مەن سوت بيلىگى تولىققاندى قىزمەت اتقارا المادى. دەموكراتيالىق, قۇقىقتىق مەملەكەت ورنىنا اۆتوريتارلىق مەملەكەت ورنادى. ادام قۇقىقتارى, ءسوز بوستاندىعى ەلەۋلى تۇردە شەكتەلدى. الەۋمەتتىك سالادا الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك قاعيداتتارى ورەسكەل بۇرمالاندى. حالىقتىڭ كەدەيلەنۋى, وقۋ-ءبىلىم, عىلىم جۇيەلەرىنىڭ الەمدىك دامۋدان ارتتا قالۋى, دەنساۋلىق سالاسىن قارجىلاندىرۋدىڭ ناشارلىعى, جالاقىنىڭ, زەينەتاقىنىڭ تومەن دەڭگەيدە بولۋى – اۆتوريتارلىق كەزەڭنىڭ ناقتى الەۋمەتتىك بەلگىلەرى.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ادىلەتسىزدىكتىڭ قاۋپى جەتەرلىك. حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگى ولاردىڭ زياندى سالدارىن قازىر تەرەڭ ءتۇسىندى. قوعامدا جاڭارۋعا, تازارۋعا, ادىلەتتىلىككە ۇمتىلۋعا سەرپىلىس وياندى. حالىق بولىپ ادىلەتسىزدىكتى سارالاپ, تالداپ, ولاردان قۇتىلۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىنا باتىل كىرىسسەك, بۇل قاۋىپتەن قۇتىلا الامىز. بۇل ءۇشىن بىرلىك كەرەك, جالپىمەملەكەتتىك, جالپىحالىقتىق شارالار قاجەت. مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق قۇرىلتايدا اتاپ ايتقانداي, «ۇلت جىلناماسى ەلدى بىرىكتىرەتىن فاكتور بولۋعا ءتيىس. وتكەن زاماندى ورىنسىز قازبالاۋ جاقسىلىق اكەلمەيدى, ونىڭ پايداسىنان گورى, زيانى كوپ. «وسپەيتىن ەلدىڭ بالاسى ونبەيتىن داۋدى قۋادى» دەپ بەكەر ايتپاعان. وتكەن ءىس ءوتتى, ەندى ونى ەشكىم وزگەرتە المايدى. ۋاقىت ەڭ ءادىل تورەشى ەكەنىن ۇمىتپايىق. بىزگە بىتپەيتىن داۋ-داماي ەمەس, مىزعىماس ىنتىماق پەن بىرلىك كەرەك. قازىرگى تاريحي كەزەڭدە حالقىمىزدىڭ ءسوزى دە, ءىسى دە – ءبىر بولۋى قاجەت».
سايىن بورباسوۆ,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور