شولپى سىڭعىرى

القيسسا, نۇرا جانە ەسىل وزەن­دە­رىنىڭ الاپتارىندا ورنالاسقان ورتاعاسىرلىق قالالاردى زەرتتەۋ حح عاسىردىڭ باسىنان قولعا الىنا باستاعان. سونىڭ ناتيجەسىندە 1998 جىلى ارحەولوگ كەمەل اقىشەۆ التىن وردا داۋىرىندەگى قىپشاق قالاسىنىڭ ورنىن تاپتى. «توپوگرافيالىق زەرتتەۋ بارىسىندا بوزوق قالاشىعىنا ەسىلدەن سۋ تارتىلعانىن اڭعار­دىق. كانالدىڭ ۇزىندىعى بەس شاقىرىمعا جەتەدى, ەنى ەكى مەتر­دەن اسادى. قالاشىقتىڭ قورعانىس جۇيەسى دە جەتىك بولعان سەكىلدى, سىرتقا شىعاتىن جانە كورشى بولىكتەرگە باراتىن ەسىك ورنى بار. بۇل جەردىڭ رۋحاني, مادەني ورىن بولعانى ايدان انىق», دەپ ايتقان بولاتىن زامانىندا ارحەولوگتىڭ ءوزى. بۇل – كوشپەلىلەردە قالا ما­دەنيەتى بولماعان دەيتىن جۇيە­سىز تۇجىرىمدارعا قارسى دالەل.

قالا تۋرالى العاشقى مالىمەت­تەر توپوگراف, پاتشا اسكەرىنىڭ وفيتسەرى ي.پ. شانگيننىڭ جازبا­لارىندا كەزدەسەدى. ول باس شتاب­تىڭ تاپسىرماسىمەن ارقا دالا­سىنىڭ جەر-سۋىن زەرتتەۋ جۇمىس­تارىن جۇرگىزگەن. سونداي-اق ءوز كۇن­دەلىگىندە اقمولادان الىس ەمەس جەردە ەسكى قالانىڭ ورنى بار ەكەن­دىگىن جازعان.

ءدال سول ورىندا شامامەن 700 جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەن, ء«ىنجۋ» اتانىپ كەتكەن ايەلدىڭ سۇيە­گى تا­بىل­عان. ونىڭ جانىنان تەمىر قان­جار, نايزا سياقتى قارۋ-جا­راق­­تارى, وڭ قولىنىڭ تۇسىنان كۇمىس كەسە تابىلعان. بۇل زاتتار ونىڭ كەزىندە اتقا ءمىنىپ جاۋعا شاپقان ەرجۇرەك جاۋىنگەر بولعانىن دالەلدەيتىنىن عا­لىمدار ايتىپ ءجۇر.

ءىس-شارادا العاشقى بولىپ قۇت­تىق­تاۋ ءسوزىن سويلەگەن مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى مادەنيەت كوميتەتىنىڭ توراعاسى كۇمىس سەيىتوۆا دا كونە مادەنيەت­تىڭ كوركەم ۇلگىسىن كورسەتكەن بو­زوق­­تىڭ ۇلتتىق تانىمداعى ورنى مەن قىپشاق قىزدارىنىڭ ءسان-سال­تاناتىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى.

ء«بىزدىڭ باستى قۇندىلىعىمىز – بابالاردىڭ باي ءداستۇرى. وعان تەرەڭدەگەن سايىن حالقىمىزدىڭ ايەل زاتىنا اسا قۇرمەتپەن قارا­عا­نىن بايقايمىز. اسىرەسە ونى اشەكەي بۇيىمدارىنىڭ كوز تارتار اسەمدىگى ايتىپ تۇرا­دى. شولپى مەن شاشباۋ – قىز بالانىڭ ار-ۇياتىنىڭ بەدەرلى بەينەسى. ونى قايتادان جالپى­حا­لىقتىق قولدانىسقا ەنگىزۋ – ۇلت مادەنيەتىنىڭ جاڭعىرعان كورىنىسى بولارى انىق», دەدى ول.

وسى ورايدا قۇرمەتتى قوناق­تاردىڭ ىشىندە بولعان فولك­لور­تانۋشى, ميفولوگ زيرا ناۋرىز­باەۆانىڭ اتالعان اشەكەي­لەرگە قاتىستى پىكىرىن ۇسىن­عىمىز كە­لەدى: «قازاق تۇرمىسىندا كەلىن­نىڭ جاقىن قۇربىلارى كۇيەۋىنىڭ قارىنداستارى بولادى. بۇل باي­لانىس ۇيلەنۋ تويى ۇستىندە-اق باس­تالىپ كەتەدى. بەتاشار ءراسىمى كە­زىندە سالەم سالعاندا شاشىنداعى اشەكەيلەر ىڭعايسىز بولماۋى ءۇشىن قايىن سىڭلىلەرى جەڭگەسىنىڭ شاشباۋىن كوتەرىپ, دەمەپ تۇراتىن بولعان. وسىدان ەل ىشىندە بىرەۋدىڭ ءسوزىن سويلەپ جاقتاسسا, نامىسىن جىرتىسسا «شاشباۋىن كوتەردى» دەگەن تىركەس قالىپتاسقان».

ال پارلامەنت سەناتىنىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ جانە عىلىم كوميتەتىنىڭ مۇشەسى ايگۇل قاپباروۆا كونە قالانى قالىپ­قا كەلتىرۋدىڭ ۇرپاق ساناسىنا اسەرى تۋرالى وي ساباقتادى. «قازاق حالقىنىڭ سالت-داستۇرلەرى وسكە­لەڭ ۇرپاقتى تاربيەلەۋدىڭ نەگىزىنە اينالدى, ويتكەنى ولاردا عاسىرلىق تاجىريبە قالىپتاسقان. مىڭ­جىلدىق بويى بىزگە جەتكەن قۇندىلىقتاردى قۇرمەت­تەۋ جانە ءتۇسىنۋ, سونداي-اق ۇمى­تىلعان داستۇرلەردى جاڭعىرتۋ حالقى­مىزدىڭ جالپى تاريحي كون­تەكستەگى ءرولىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى.

بوزوق كۋلتى تەك عالىمداردىڭ عانا ەمەس,شىعارماشىلىق وكىل­­دەرىنىڭ دە نازارىن اۋدار­عان. ماسەلەن, جازۋشى ءشاربانۋ بەيسەنوۆا «بوزوق ارۋى» كىتابىن شىعارسا, كومپوزي­تور جاۋىنگەر ارۋعا ارنال­عان مۋزىكالىق شىعارما جازدى. ال قارىمدى قىلقالام شەبەرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىر­گەن ونەر قايراتكەرى كاميل مۋللاشەۆ اتالعان تاقى­رىپ­تا ء«ىنجۋ» اتتى كارتيناسىن جازىپ شىق­قان. ونىڭ بۇل تۋىندىسى فەستي­ۆالدىڭ باستى نىشانى بولدى. «كارتينانى سالۋ بارىسىندا قىپشاق مادەنيەتى حاقىندا جازىلعان ەڭبەكتەردى قاراستىردىم. ولار­دىڭ تۇرمىسى, كيىم ۇلگىسى مەن بەت-الپەتىنىڭ بەينەسىن باستى نازارعا الدىم. تۇراقتى ىزدەنىس ناتيجەسىندە وسىنداي كارتينا دۇنيەگە كەلدى. بوزوق ارۋىنىڭ بويىنان مىنەزىن, بەكزاتتىعىن كور­سەتكىم كەلدى. سونىمەن قاتار ورتا عاسىرداعى قىپشاق قالا­سىنىڭ وزىق مادەنيە­تىن كەنەپ كەڭىستىگىندە كورسەتۋگە تىرىستىم», دەدى اۆتور.

قۇتتىقتاۋ سوزدەردەن كەيىن كورمە قوناقتارى نازارىنا ۇلتتىق اشەكەي بۇيىمدارىنان دەفيلە ۇسىنىلدى. دەفيلە بارىسىندا مويىن-ساماي اشەكەيلەرى, سىر­عا­لار, بىلەزىكتەر مەن شاشباۋ, شولپى سەكىلدى بۇرىم اشەكەيلەرى كور­سەتىلدى.