وڭىردەگى ساۋدا سالاسىن ءبىر كىسىدەي ءبىلىپ قانا قويماي, وسى سالادا ەڭبەك ەتىپ جاتقان كاسىپكەرلەردى بارىنشا قولداپ جۇرگەن دميتري دوۆماتەنكونى ارىپتەستەرى تاباندىلىعى, بىرسوزدىلىگى, جۇمىسىنا تياناقتىلىعى, بەرگەن ۋادەسىنە بەرىكتىگى, بىرتوعا مىنەزى ءۇشىن ەرەكشە قۇرمەتتەيدى.
57 جاستاعى ازاماتتىڭ ەڭبەك جولى ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك العان كەزەڭىمەن ساباقتاسىپ جاتىر. ول «قازاقستاننىڭ قىزمەت سالاسى مەن كاسىپورىن ساۋدا نارىعىنىڭ اسسوتسياتسياسى» زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگىنىڭ وڭىرلىك فيليالىنا 2004 جىلدان بەرى جەتەكشىلىك ەتەدى. قوعام بەلسەندىسى مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك شەڭبەرىندە ءتۇرلى تۇيتكىلدەرگە ارالاسىپ, ساۋاتتى كەڭەس بەرەدى. بازار – ەل ەكونوميكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى كورسەتكىشى. بۇگىندە وڭىردە زاماناۋي تالاپتارعا ساي وتىز بازار مەن ساۋدا ورىندارى بولسا, ولاردىڭ اراسىنداعى ساۋلەتى, ساۋدا جاساۋشىلارعا قولايلىلىعى جانە تازالىعى جاعىنان ۇزدىك شىققاندارى رەسپۋبليكالىق ساۋدا جەلىلەرى اراسىنداعى سايىستاردا وزىق شىعىپ ءجۇر.
دميتري دوۆماتەنكو اقتوبە قالاسىنداعى ورتا مەكتەپتى اياقتاپ, كەڭەس ارمياسىندا اسكەري بورىشىن وتەپ كەلگەن بويى رەنتگەن زاۋىتىنا سلەساردىڭ كومەكشىسى بولىپ جۇمىسقا تۇرادى. سول ۋاقىتتا كەڭەس وداعىنا رەنتگەن قۇرال-جابدىقتارىن شىعاراتىن كاسىپورىندا 4 مىڭ ادام ەڭبەك ەتتى. كەڭەستىك قورعانىس سالاسىنىڭ جابىق كاسىپورنى تاريحى سوعىس جىلدارىنا بارادى. 1941 جىلدىڭ قازانىندا ماسكەۋ رەنتگەن زاۋىتى 136 مامانى, قۇرال-جابدىقتارىمەن تەمىرجولمەن اقتوبەگە كوشىرىلەدى. 1954 جىلى وسى زاۋىت مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتارىن شىعاراتىن ءوندىرىس بولىپ قايتا قۇرىلدى.
وسى جەردە سلەسار كومەكشىلىگىنەن باستاپ بريگاديرلىككە دەيىن كوتەرىلگەن دميتري اداموۆيچ ماسكەۋ پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇسىپ, ينجەنەر-مەحانيك ماماندىعى بويىنشا ديپلوم الىپ, ەلگە ورالدى. ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىمەن كوزگە تۇسكەن 25 جاستاعى جاس ينجەنەردى ارىپتەستەرى 1982 جىلى اقتوبە قالالىق كەڭەسىنە دەپۋتاتتىققا ۇسىندى. ويتكەنى ونىڭ ۇلكەن وندىرىستە ەڭبەككەردىڭ ءسوزىن سويلەپ, ءىستىڭ كوزىن تابا بىلەتىنى ارىپتەستەرىنە ۇنادى. ول زاماندا كاسىپوداق ۇيىمىنىڭ دا ىقپالى كۇشتى ەدى. وداقتاعى ەڭ جابىق كاسىپورىنداردىڭ ءبىرى 90-جىلداردىڭ توقىراۋىنا ۇشىراپ, باستاپقىدا زاۋىتتىڭ 4 مىڭ جۇمىسشىسى كەزەك-كەزەك اقىسىز ەڭبەك دەمالىسىنا جىبەرىلسە, كەيىن قىسقارتۋ كەلدى. بۇرىنعى ەكونوميكالىق بايلانىستار ءۇزىلىپ, ءونىم وتكىزۋ اياسى دا تارىلدى. ينجەنەر-تەحنيك ماماندار تاريحي وتاندارىنا قونىس اۋدارا باستادى.
جۇمىسسىز قالعان اقتوبەلىكتەر بالا-شاعاسىن اسىراۋ ءۇشىن الا دوربا ارقالاپ, بازارعا شىقتى. 1997 جىلى دميتري اداموۆيچكە قالاداعى 250 ادام ەڭبەك ەتەتىن ساۋدا كاسىپورنىن باسقارۋ تۋرالى ۇسىنىس ءتۇستى. بولشەك ساۋدادان گورى بولشەك جاساۋدىڭ قىر-سىرىن جاقسى بىلەتىن ينجەنەرگە ساۋدا-ساتتىقپەن اينالىسۋ قيىنعا ءتۇستى. سول جىلدارى اقتوبەدە ورتالىقتاندىرىلعان ساۋدا جەلىسىنە تۇسكەن تاۋاردى تىكەلەي دۇكەندەرگە تاراتاتىن جابدىقتاۋ مەكەمەلەرى جۇمىس ىستەدى. ديرەكتور دوۆماتەنكو قويماعا تۇسكەن تاۋاردىڭ تەز ساتىلىمعا شىعۋى ءۇشىن تەر توكتى. الايدا تۇبەگەيلى قۇرىلىمدىق وزگەرىسكە تۇسكەن ەكونوميكادا ەسكى قاتىناستارعا ورىن دا قالمايدى. كاسىپورىننىڭ تابىستى بولۋى جاقسى مەنەدجمەنتكە بايلانىستى بولاتىنىن سول كەزدە ۇعىنعان ول 1997 جىلى قۇرىلعان قازاقستاننىڭ بازارلار جانە كاسىپكەرلەر قاۋىمداستىعىنا يەك ارتتى. ول جابايى بازار ساۋداسىنا بالاما كوزدەردى ىزدەۋدەن قاشپادى. الايدا قاۋىمداستىقتىڭ ساۋدا جولدارىن زاڭدىق تۇرعىدان رەتتەۋگە قاۋقارى بولمادى. سوعان قاراماستان قالادا دا, دالادا دا قاپتاعان قارا بازارلاردا ەڭبەك كۇشى مول شوعىرلاندى. ازىق-ت ۇلىك, كيىم-كەشەك, شارۋاشىلىق بۇيىمدارى, جيھاز, كولىك قۇرالدارىن ساتاتىن ساۋدا نۇكتەلەرىندە جۇمىسقا قابىلەتتى ازاماتتار ەڭبەك ەتتى. قىتايدان, تۇركيادان تاۋار تاسۋ جولدارى جاقسى جولعا قويىلدى.
«مەنى ينجەنەر, ساۋدا مەكەمەسىنىڭ باسشىسى, قوعامداعى وزگەرىسكە بەيجاي قارامايتىن ادام رەتىندە بازارلار جۇيەسىن وركەنيەتتى ساۋدا جۇيەسىنە الماستىرۋ جولدارى الاڭداتتى. جاسىراتىنى جوق, ەلىمىزدە ساۋدا ورىندارىنىڭ جۇمىسىن رەتتەۋ جونىندە ۇكىمەت قاۋلىسى العاش رەت 2003 جىلى شىقتى. وعان دەيىن ەلىمىزدە كوپشىلىك ساۋدا نۇكتەلەرى مەملەكەتتىك باقىلاۋدان تىس, اشىق اسپان استىندا, جايمابازارلار تۇرىندە شوعىرلاندى. ولارعا جاعداي جاسالمادى. جاس قىزدار, ايەل ادامدار ايازعا توڭىپ, كۇنگە قاقتالىپ ساۋدا جاسادى. بازار باسشىلىعى, ەڭ الدىمەن, سالىعىن ۋاقتىلى تولەپ, وتباسىن اسىراپ جۇرگەن ەڭبەككەردىڭ جاعدايىن جاساۋى كەرەك. قاۋىمداستىق فيليالى ساۋدا جاساۋشىلاردان جەكە كاسىپكەر رەتىندە تىركەلىپ, كاسسالىق اپپاراتتى ساتىپ الۋعا ۇسىنىس تاستادى. سالىق تولەۋشىلەردى زاڭداستىرۋ ۇسىنىسى العاشقى كەزدە قاتتى قارسىلىققا تاپ بولدى. مۇنىمەن ءبىر كەزدە جەرگىلىكتى ءونىم ونىرۋشىلەرى تاۋارلارىن دەلدالسىز ساتاتىن ساۋدا قاتارلارىن قۇرۋ تۋرالى ماسەلە كوتەردىم. ساياجاي تۇرعىندارىنىڭ قالانىڭ ءار جەرىندە جەمىس-جيدەك, كوكونىستەرىن ساتاتىن شاعىن ساۋدا پاۆيلوندارىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىندىم. بۇل ساتىپ الۋشىعا دا, ساتۋشىعا دا پايدالى ەمەس پە؟ الايدا وسى جوبا ءالى كۇنگە دەيىن تولىق ىسكە اسپادى», دەيدى اناتولي اداموۆيچ. مۇنىمەن ءبىر كەزدە ول جالداۋ قۇنى وتە تومەن كوممۋنالدىق بازار سالۋدى ۇسىندى. 2006 جىلى وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتتىعىنا سايلانعان كۇننەن باستاپ «تابىس» ساۋدا نۇكتەسىنىڭ جوباسىن ءوزى ازىرلەدى. قازىرگى كەزدە قالانىڭ وڭتۇستىك-باتىس شەتىندە, اقتوبە – قوبدا تاسجولىنىڭ بويىندا ورنالاسقان «تابىس» بازارىندا اقتوبە اۋداندارىنىڭ شارۋالارى وسىرگەن كارتوپ, ءسابىز, قىرىققاباق, قاۋىن-قاربىز ساتىلىپ ءجۇر.
دميتري دوۆماتەنكو وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ ءتورت شاقىرىلىمىنىڭ دەپۋتاتى بولعان جىلدارى كاسىپكەرلەر مەن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اراسىنداعى ارىپتەستىك قاتىناستاردى جولعا قويا ءبىلدى. حالىق ەڭ كوپ تۇتىناتىن ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن قولجەتىمدى باعامەن ساتۋ جولدارىن جاسادى, ءونىم شىعاراتىن كاسىپكەرلەر مۇددەسىن ءارتۇرلى مىنبەلەردە قورعاي ءبىلدى. سول ەڭبەگى ءۇشىن قر ءماسليحاتتارىنىڭ قۇرمەتتى دەپۋتاتى اتاعىنا ۇسىنىلدى. كاسىپكەرلىكتى دامىتۋداعى ەڭبەگى ءۇشىن «شاپاعات» مەدالى مەن «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى اتاندى. قازىرگى كەزدە دميتري اداموۆيچ مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ اقتوبە وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتىندە ادەپ جونىندەگى كوميسسيا مۇشەسى, وڭىرلىك قوعامدىق كەڭەس مۇشەسى, وبلىستىق اكىمدىكتەگى ۇشجاقتى كوميسسيانى باسقارادى, ازىق-ت ۇلىك بازارىنداعى باعانى تۇراقتاندىرۋ جونىندەگى شتاب مۇشەسى.
اقتوبە وبلىسى