ەل ءۇشىن ۇلتتىق گەرالديكا قاشان دا ماڭىزدى. سونىڭ ىشىندە وڭىرلىك رامىزدەر دە قوعامنىڭ, مامانداردىڭ نازارىندا بولۋى كەرەك. بۇل ماسەلەدە جەرگىلىكتى جەردىڭ تۇپقازىعىن تانىپ, مەملەكەتتىك مۇددەنى ايقىندايتىن ورتاق يدەيانى تابۋ – باستى ماقسات.
ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ نەگىزى
ءاربىر تاۋەلسىز ەلدىڭ ءوز الدىنا ەل بولۋى, ساياسي-ەكونوميكالىق تۇراقتىلىعىن بىلدىرەتىن, جەرىنىڭ تۇتاستىعىن كورسەتەتىن, رەسمي بەينەسىن ايقىندايتىن ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ نەگىزى – گەرالديكا. وسىلاي دەگەن مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى گەرالديكالىق جۇمىس باسقارماسىنىڭ باسشىسى گۇلدانا ارگەنوۆا دا مەملەكەت باسشىسىنىڭ پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ەكىنشى وتىرىسىندا گەرالديكالىق بەلگىلەردى جانە وڭىرلىك نىشانداردى جەتىلدىرۋ ماسەلەسىن كوتەرۋى وتە ورىندى ەكەنىن ايتادى. بۇل بارلىق وبلىستىق جانە قالالىق وڭىرلىك نىشاندى بىرىزدەندىرۋگە جانە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق دەڭگەيدە بەكىتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق وڭىرلىك نىشانداردىڭ سىرتقى پىشىندەرى, ولاردىڭ جازىلۋ ۇلگىلەرى, ەستەتيكالىق نورمالارى مەن قولدانۋ ءتارتىبى رەتتەلەتىن بولدى. وسى رەتتە مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى تولىقتىرۋلار ەنگىزگەن «جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى» زاڭىنا جاقىندا مەملەكەت باسشىسى قول قويدى. سونىڭ اياسىندا ەلىمىزدەگى 17 وبلىس جانە 3 رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالانىڭ وڭىرلىك نىشاندارىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق دەڭگەيدە رەسمي بەكىتۋ جوسپارلانىپ وتىر. ونىڭ ايتۋىنشا, جالپى جۇزەگە اسىرۋ مەحانيزمدەرىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار جۇرگىزەدى. وڭىرلىك نىشانداردىڭ جوباسى ىرىكتەۋدەن وتكەننەن كەيىن قوعامدىق تالقىلاۋعا, سوسىن مەملەكەتتىك رامىزدەر جانە گەرالديكالىق بەلگىلەردى ناسيحاتتاۋ جونىندەگى وبلىستىق جانە رەسپۋبليكالىق كوميسسيانىڭ قاراۋىنا جولدانادى. ناتيجەسىندە, وبلىستىق ءماسليحاتتار دەپۋتاتتىق تالقىلاۋعا شىعارۋ ارقىلى ءماسليحات شەشىمىمەن بەكىتپەك.
سونداي-اق رەسپۋبليكالىق كوميسسيانىڭ نەگىزگى جۇمىس باعىتتارىنا توقتالعان گۇلدانا ارگەنوۆا: «بيىلعى جيىندا جاڭا زاڭ نورمالارىن ەنگىزۋدەن بولەك, كەيبىر مەملەكەتتىك ناگرادالارعا ۇلتقا قىزمەت ەتكەن ارداقتى تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرى بەرىلدى. بۇدان باسقا مەملەكەتتىك كۇزەت قىزمەتىنىڭ جانە مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ جالپى 10 ۆەدومستۆولىق ناگراداسى نورماتيۆتىك دەڭگەيدە بەكىتىلىپ, 4 جاڭا ناگرادانىڭ ەسكيزدەرى ناقتىلاندى. ءبىر رەتتىك مەرەيتويلىق توسبەلگىلەر, ونىڭ ىشىندە قوعامدىق جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ مەدالدارىن رەتتەۋگە قاتىستى قولدانىستاعى زاڭنامالارعا وزگەرىستەر ەنگىزىلەدى», دەدى.
بيىل كوميسسيا جۇمىسىنىڭ وتىرىسىندا توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنە, اباي, اقتوبە, قاراعاندى, پاۆلودار, ماڭعىستاۋ جانە ۇلىتاۋ وبلىستارىنا مونيتورينگ جۇرگىزىلگەن. سونداي-اق مەملەكەتتىك رامىزدەر ءوندىرۋشى كومپانيالار اراسىندا زاڭ تالاپتارىن بۇزۋ فاكتىلەرى, ساپا تومەندىگى جانە نارىقتىق باعانىڭ قىمباتتىعى, ۇلتتىق ستاندارتتارعا سايكەس ەمەس شەتەلدەن وندىرىلگەن رامىزدەردىڭ ەل اۋماعىندا ساتىلۋى انىقتالعان. سول ءۇشىن جۇمىس ورگانى قازىر وسىنداي كومپانيالاردىڭ جۇمىسىمەن تانىسىپ, قوعام تاراپىنان ايتىلاتىن سىن پىكىرلەرگە دە دەر كەزىندە نازار اۋدارىپ كەلەدى ەكەن. كوميسسيا مۇشەلەرى مەملەكەتتىك رامىزدەردىڭ بەينەسىن زاڭسىز قولدانۋ نەمەسە پايدالانۋعا قاتىستى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ تۋرالى ۇسىنىس-تالاپتارىن جەتكىزگەن. ال جىل باسىنان بەرى توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى اپاتتار مەديتسيناسى ورتالىعىنىڭ جانە ادىلەت مينيسترلىگى سوت ساراپتامالارى ورتالىعىنىڭ جاڭا نىشاندارىنىڭ جوباسى بەكىتىلىپ, باس پروكۋراتۋرا نىشانى مەن ۆەدومستۆولىق ناگرادالارىنىڭ ەسكيزىن اۋىستىرۋعا بايلانىستى جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر.
تۇسىنىكسىز تەرمين
الايدا بۇگىنگە دەيىن وڭىرلىك رامىزدەردىڭ سيپاتتاماسىن ازىرلەۋ مەن ولاردى پايدالانۋ ءتارتىبىن ايقىنداۋ قۇزىرەتى استانا جانە الماتى قالالارىنىڭ ءماسليحاتتارىندا عانا قاراستىرىلعانمەن, وزگە وڭىرلەرگە قاتىستى بۇل ماسەلە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر دەڭگەيىندە بەكىتىلمەگەن ەدى. وسى ولقىلىقتىڭ سالدارىنان جەرگىلىكتى اكىمدەر وڭىرلىك رامىزدەردىڭ سيپاتتاماسىن ازىرلەۋ مەن پايدالانۋ ءتارتىبىن وزدەرى ايقىنداپ كەلدى. وسىلاي دەگەن گەرالديست ايدىن رىسبەك ۇلى گەرالديكالىق جۇمىس باسقارماسى وڭىرلىك رامىزدەردى ازىرلەۋ جۇيەسىن رەتكە كەلتىرۋ بويىنشا «ۇلگىلىك قاعيدا» دايىندالعانىن ايتادى. قاعيدا ءماتىنى 23 شىلدەگە دەيىن قوعامدىق تالقىلاۋ ءۇشىن «اشىق نقا» سايتىندا ورنالاستىرىلدى. الايدا مامان «جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى» زاڭعا «وڭىرلىك رامىزدەر» ەمەس, «وڭىرلىك نىشاندار» بولىپ ەنگەنىن قۇپتاي المايتىنىن جەتكىزدى.
ونىڭ ايتۋىنشا, نىشان ءسوزىنىڭ ءۇش ءتۇرلى ماعىناسى بار: ءبىرىنشى, نىشان – سۇلبا, كولەڭكە, ساعىم سەكىلدى سۋبەكتيۆتى ۇعىم. بۇل بەلگىسىزدىكتى, تۇراقسىزدىقتى, كوپماعىنالىقتى بىلدىرەدى (تارىزدەس, ىسپەتتەس, سياقتى, مۇمكىن, بالكىم, ت.ب.). ەكىنشى, نىشان – تۋا پايدا بولاتىن ەرەكشەلىك. ماسەلەن, بالانىڭ اتا-اناسىنا (تۋىسقاندارىنا) ۇقساپ تۋى – «اناتوميالىق نىشان» دەپ اتالسا, نەرۆ جۇيەسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى – «فيزيولوگيالىق نىشان» دەپ اتالادى. نىشاندار ادام بويىنداعى ءارتۇرلى قابىلەتتەردىڭ دامۋىنا نەگىز بولا الادى. بىراق ءاربىر قابىلەتكە ارناۋلى نىشان سايكەس كەلە بەرمەيدى. ۇشىنشىدەن, نىشان – ىڭعاي (نيەت, تالاپ). مىسالى, ىڭعايى بايقالمادى, ىڭعايى كەلمەدى, جۇمىسقا ىڭعايى جوق, ەشنارسەنىڭ ىڭعايىن بىلمەيدى.
وسىلاي دەگەن ول «وڭىرلىك نىشاندار» دەگەن اتاۋدى «وڭىرلىك رامىزدەر» دەگەن اتاۋمەن اۋىستىرۋ قاجەت دەپ سانايدى. سەبەبى قازاقستاننىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتەرى مەملەكەتتىڭ قۇرامداس ءبىر بولىگى. سوندىقتان مەملەكەتتىڭ مەملەكەتتىلىگىن ايقىندايتىن گەوساياسي گەرالديكالىق بەلگىلەردى ء«رامىز» دەپ اتاسا, قۇقىقتىق تۇرعىدان دا ورىندى بولادى. ونىڭ ۇستىنە وڭىرلىك ءرامىز – وڭىرلەردىڭ ساياسي الەۋەتىن, مادەني-رۋحاني الەمىن, تاريحي-ەتنوگرافيالىق كەڭىستىگىن, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن, ەكولوگيالىق فلوراسى مەن فاۋناسىن, تابيعي پەيزاجىن, قازبا بايلىعىن, گەوگرافيالىق ەرەكشەلىگىن, تۇرعىندارىنىڭ كەلەشەككە دەگەن ۇمتىلىسىن بەينەلەيتىن, سونداي-اق جەرگىلىكتى بيلىك پەن حالىق اراسىن ەتەنە بايلانىستىراتىن يدەولوگيالىق قۇرال. سول ءۇشىن وڭىرلىك رامىزدەردە «ەل – ءبىر, مەملەكەتتىك مۇددە – ورتاق» ەكەنىن ايقىندايتىن ورتاق يدەيا بولۋعا ءتيىس. ەكىنشىدەن, يدەيا مەن تاقىرىپ, ءرامىز بەن بەينە اراسىندا ساباقتاستىق, ۇيلەسىمدىلىك بولۋى شارت. ۇشىنشىدەن, يدەولوگيالىق ءمانى مەن كوركەمدىك مازمۇنى, گەرالديكالىق سيپاتتاماسى, ستاندارتى, جۇيەلىلىگى, قۇرىلىمدىق, پىشىندىك شارتتىلىقتارى مەملەكەتتىك رامىزدەرمەن ۇندەسىپ جاتۋى كەرەك. تورتىنشىدەن, دوڭگەلەك ءپىشىندى جانە بەتكى جاعى دوڭەس بولعانى ءجون. دوڭگەلەك ءپىشىن – كۇننىڭ ءرامىزى, سوناۋ ساق-عۇن-تۇرىكتەن تامىر تارتقان كيىز ءۇيدىڭ بەينەسى, تازا قازاقى ۇلگى. وڭىرلىك رامىزدەردىڭ دە وسى ۇلگىمەن جاسالعانى دۇرىس. بەسىنشىدەن, بەتكى جاعىنداعى اتاۋى قازاق تىلىندە جازىلۋعا ءتيىس. گەرالديستىڭ سوزىنشە, قازاق ءتىلى – قازاقستاننىڭ تۋىمەن, ەلتاڭباسىمەن, انۇرانىمەن قاتار قاستەرلەنەتىن ۇعىم. مىسالى, مەملەكەتتىك تىلدەرىن وزبەكتەر «وزبەك ءتىلى», قىرعىزدار «قىرعىز ءتىلى», ورىستار «ورىس ءتىلى» دەيدى. سوندىقتان بۇل باعداردا ەل عانا ەمەس, ءتىل دە ەگەمەن بولۋى كەرەك. التىنشىدان, ارتقى جاعىندا رەسمي بەكىتىلگەن مەرزىمى كورسەتىلەدى. جەتىنشىدەن, بۇرىنعى وڭىرلىك ءرامىزدىڭ كەيبىر ەلەمەنتتەرىن جاڭا وڭىرلىك رامىزدە قولدانۋعا بولادى. سەگىزىنشىدەن, اۋىلدىق وكرۋگ, اۋدان, قالا, وبلىس جانە رەسپۋبليكالىق مارتەبەگە يە قالالاردىڭ وڭىرلىك رامىزدەرىن ءتولتاڭبا دەپ اتاۋ كەرەك. ەلتاڭبا – مەملەكەتتىك ءرامىز بولسا, ءتولتاڭبا – وڭىرلىك ءرامىز. ۇلتىمىزدىڭ بولمىسىمەن بىتە قايناسقان ارحەتيپ ۇعىمدار, ءتولتۋما تۋىندىمىز. ودان ۇلى دالامىزدىڭ ءيىسى اڭقيدى. ءبىز ءتولتۋما تۋىندىلارىمىز ارقىلى الدىمەن – قازاقتىڭ, سوسىن – جاتتىڭ جۇرەگىنە جول تابا الامىز. توعىزىنشى – ءتولتاڭبا تەرمينىن لينگۆيستيكالىق تۇرعىدان زاڭداستىرعاندا عانا ءوڭىردىڭ بويتۇمارى سياقتى اجىراماس ءبىر بولشەگىنە اينالىپ, ەڭ باستى وڭىرلىك ءرامىز رەتىندە باعالانادى.
ۇلتتىق كود ەلدىك رۋحتى اسقاقتاتادى
ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور مۇحيت-ارداگەر سىدىقنازاروۆ 2014-2016 جىلدار ارالىعىندا ايماقتىق گەرالديكا جۇيەسىندە تولىق حاوس پەن تارتىپسىزدىك بولعانىن ايتىپ ءجۇر. مۇنىڭ سوڭى ەلدىڭ بىرقاتار وبلىسىندا ءوز لوگوتيپىن ويلاپ تاۋىپ قانا قويماي, تۋدى, ءانۇراندى دا قابىلداۋعا اكەلدى. ءتىپتى ءحىح عاسىرداعى ورىس يمپەريالىق رامىزدەرى مەن ەلەمەنتتەرى قولدانىلعان كەزدەرى دە كەزدەستى. وردەندەر مەن مەدالدار بەرۋ جۇيەسىندە دە بىرىڭعاي مالىمەتتەر بازاسى بولمادى. كوپتەگەن مەدال, وردەن جانە ناگرادانىڭ باسىم كوپشىلىگىندە شتامپتاۋ نومىرلەرى ەنگىزىلمەي جانە بەلگىلى ءبىر وردەننىڭ نەمەسە ناگرادانىڭ قانداي ادامعا تيەسىلى ەكەندىگى بەيمالىم بولدى. بۇل جاعداي كۇنى بۇگىنگە دەيىن بار.
وسىلاي دەگەن ول ەلىمىزدە بولاشاق گەرالديستەر مەن ۆەكسيللولوگتەردى دايارلاۋعا كوڭىل ءبولىنۋ كەرەكتىگىن ايتادى. ءار ايماق پەن ەلدىڭ كۇشتىك ۆەدومستۆولارىندا رەسمي گەرالديستەر بولۋى كەرەك. وكىنىشكە قاراي, كۇشتىك قۇرىلىمداردا كاسىبي گەرالديستەر جوق. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, م.سىدىقنازاروۆ مەملەكەتتىك رامىزدەردى ءالى جەتىلدىرۋ قاجەتتىگىن ايتادى. «قازىر كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ىقپال ەتۋ دەڭگەيى كوبىنەسە ۇلتتىق برەندىمەن انىقتالادى, ونى ءتيىمدى جىلجىتۋ ءۇشىن بىرىڭعاي ستيل مەن جالپى ستاندارتتاردى ساقتاۋ ماڭىزدى. ءبىزدىڭ رامىزدەردە بىرەگەي ۇلتتىق كود انىق جانە ايقىن كورسەتىلۋگە ءتيىس. مەنىڭشە, ءبىزدىڭ وڭىرلەرىمىز بەن قالالارىمىزدىڭ ەلتاڭبالارىن ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋ كەرەك. قازىر ولاردىڭ كوپشىلىگى فورماسى مەن مازمۇنى جاعىنان ەرەكشەلەنەتىن ەڭ قاراپايىم تالاپتار مەن كانوندارعا سايكەس كەلمەيدى. بۇل قوعامنىڭ سانالى سىنىن تۋدىرادى. سوندىقتان بۇل سالادا مۇقيات تالداۋ جۇرگىزىپ, جالپى تاسىلدەردى ازىرلەۋ قاجەت. وردەندەر مەن مەدالداردىڭ تەرەڭ سيمۆوليزمگە يە بولۋى, بىرەگەي بولۋى جانە قوعامدا كەڭ رەزونانس تۋدىرۋى وتە ماڭىزدى.
ونىڭ ايتۋىنشا, ءۇش جىل بۇرىن ەلدەگى گەرالديكا مەن ۆەكسيللولوگيا ينستيتۋتسيونالدى تۇردە ۇيىمداستىرىلدى. گەرالديكا جونىندەگى رەسپۋبليكالىق كوميسسيانىڭ قۇرامى پىسىقتالىپ, بەكىتىلدى, ساراپتامالىق كەڭەستىڭ قۇرامى جاڭارتىلدى. وسى ماسەلەلەردى پىسىقتاۋمەن اينالىساتىن مادەنيەت جانە اقپارات جانىنداعى گەرالديكالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى – بەيىندى ينستيتۋت پايدا بولدى. دەگەنمەن اۋماقتىق رامىزدەر, وردەندەر مەن مەدالدار بەرۋ سالاسىندا ءالى دە ۇلكەن پروبلەمالار بار. ءارتۇرلى مەملەكەتتىك ورگاندار بەرەتىن ناگرادالاردىڭ, مەدالداردىڭ, وردەندەردىڭ كوپشىلىگىندە ناگرادادا دا, اشىق دەرەكتەر بازاسىندا دا رەتتىك ءنومىر جوق. مەملەكەتتىك ەمەس ماراپاتتار سالاسىندا جاعداي ءتىپتى كۇردەلى. ياعني ەسەپ جوق, ولاردىڭ ءبارى ءوزىنىڭ باقىلانبايتىن ومىرىمەن ءومىر سۇرەدى.
وسىلاي دەگەن ول: «جاقىندا ءبىز مەملەكەتتىك سىيلىقتارعا ءال-فارابي, اباي, احمەت بايتۇرسىن ۇلى سياقتى كورنەكتى ويشىلدار مەن اعارتۋشىلاردىڭ قۇرمەتىنە جەكە سيپات بەردىك. مەملەكەتتىك ناگرادالار جۇيەسىن ءدال وسىنداي نەگىزدە وزگەرتۋ قاجەت. بۇل ازاماتتىق ءپاتريوتيزمدى نىعايتۋ, كورنەكتى تاريحي تۇلعالاردى قوعامدىق ساناعا ءسىڭىرۋ ءۇشىن جاسالادى. ءبىز بۇل تاجىريبەنى مەملەكەتتىك ناگرادالار جۇيەسىن جەتىلدىرۋ بويىنشا جۇمىستا سالماقتى پايدالانۋىمىز كەرەك», دەيدى.
قالاي دەسەك تە, ۇلتتىق جانە ايماقتىق رامىزدەردى قالىپتاستىرۋ جاۋاپتى ءارى كۇردەلى ءىس. الەمدە ءوزىنىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن قورعاپ, ەلدىڭ ىرگەسىن ساقتاپ قالعىسى كەلەتىن كەز كەلگەن ەل ۇلتتىڭ بىرەگەيلىگىن بىلدىرەتىن ۇلتتىق رامىزىنە ۇقىپتىلىقپەن قاراعان. ويتكەنى ءوز اتاۋلارىندا گەوگرافيالىق, نەگىزگى, ديففەرەنتسياتسياسىنا باسا نازار اۋدارماعان مەملەكەتتىڭ ماڭگى بولىپ قالۋى دا قيىنعا سوعادى. ايگىلى كونفۋتسيدىڭ «الەمدى ءسوز بەن زاڭ ەمەس, رامىزدەر مەن تاڭبالار بيلەيدى» دەۋى بەكەر ەمەس. ۇلتتىڭ ۇلىلىعىن ءھام ازاتتىعىن الەمگە تانىتاتىن تاڭباداعى تاقىرىپ پەن يدەيا اراسىنداعى ساباقتاستىق بىتە قايناسسا, ەلدەگى كوپتەگەن ساياسي پروبلەمالار مەن الەۋمەتتىك شيەلەنىستەر وزدىگىنەن شەشىلىپ, ۇلتتىڭ رۋحى ويانارى حاق.