قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكونوميكالىق سوتتارىندا مامىلەلەردى جارامسىز دەپ تانۋ تاجىريبەسى – بۇگىنگى كۇننىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى.
مامىلەلەردىڭ جارامسىزدىعىنا بايلانىستى داۋلار سوت تارتىبىمەن شەشىلۋگە ءتيىس, ويتكەنى ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىندە دە, باسقا زاڭداردا دا مۇنداي داۋلاردى شەشۋدىڭ باسقا ءتارتىبى كوزدەلمەگەن.
مەملەكەتتىك كىرىستەر ورگاندارى شاعىمداردى بەرۋ كەزىندە سالىق ورگاندارىنىڭ اقپاراتتىق جۇيەلەرىنەن الىنعان مالىمەتتەرگە نەگىزدەلگەن جاناما دالەلدەمەلەردى كوبىرەك پايدالانادى. كوپ جاعدايدا كومپانيالاردىڭ ناقتى ەكونوميكالىق قىزمەتىن ءبىلۋ ءۇشىن كونتراگەنتتەرگە سۇرانىس جاساۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەيدى.
ناقتى سالىقتىق تەكسەرۋلەر جۇرگىزىلمەي, وندىرىستىك ءۇي-جايلار رەتىندە پايدالانىلاتىن م ۇلىكتەر, ەڭبەك رەسۋرستارى, قاجەتتى ماشينالار مەن جابدىقتار, جىلجىمايتىن م ۇلىك بولماعاندىقتان, كەلىسىم جۇرگىزۋ مۇمكىن ەمەس دەگەن قورىتىندى جاسالادى. قازىرگى ۋاقىتتا نەگىزگى ەمەس شىعىنداردى ۇنەمدەۋ جانە بيزنەستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن كومپانيانىڭ بەلگىلى ءبىر فۋنكتسيالارىن (بيزنەس-ۇدەرىستەرىن) مامانداندىرىلعان سىرتقى مەردىگەرگە بەرۋ ادىستەرى ءجيى قولدانىلىپ جاتقانىنا نازار اۋدارعان ءجون. بۇل جاعدايدا كاسىپكەرگە جالدامالى قىزمەتكەرلەر شتاتىن ۇستاۋدىڭ قاجەتى جوق.
سالىق ورگاندارى كامەرالدىق باقىلاۋدىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا بۇزۋشىلىقتاردى تاۋىپ, كومپانيالار اراسىنداعى مامىلەلەردى جارامسىز دەپ تانۋ تۋرالى سوتقا تالاپ قويۋى مۇمكىن. قازىرگى ۋاقىتتا وسى ساناتتاعى ىستەر بويىنشا ەكونوميكالىق سوتتاردا ىستەردى قاراۋ ءتارتىبىن قايتا قاراۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر. كونتراگەنتتەردىڭ قارسى سالىق تەكسەرۋلەرىنىڭ ناتيجەلەرى ۇلكەن ءرول اتقارا الادى. تەكسەرۋ ەسەپتەرى مىندەتتى تۇردە جۇمىستاردى ورىنداۋ جانە قىزمەتتەردى كورسەتۋ تۋرالى اقپاراتتى كورسەتۋى كەرەك. بار فاكتىلەر قۇجاتتارمەن, سونداي-اق كومپانيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ تۇسىنىكتەمەلەرىمەن راستالۋى كەرەك.
نەگىزگى ماسەلە – مەملەكەتتىك كىرىستەر ورگاندارى كەلىسىم جاساۋ بەلگىلەرىنىڭ تولىق جانە وبەكتيۆتى ءمان-جايلارىن الۋ ءۇشىن تەكسەرۋ جۇرگىزۋ بولىگىندە سالىق ورگاندارىنىڭ بارلىق قۇرالىن پايدالان-باۋىندا.
تاجىريبەدە سالىقتىق مىندەتتەمەلەردى ادال ورىنداۋ قاعيداتىنا ءتيىستى كوڭىل بولىنبەيدى. تەكسەرۋ كەزىندە سالىق مىندەتتەمەلەرىنىڭ بۇزىلۋى كورسەتىلۋى كەرەك. سالىق ورگاندارىنىڭ موينىنا جىبەرىلگەن كەمشىلىكتەردى دالەلدەۋ جۇكتەلەدى, ال بارلىق ورىن العان كەمشىلىك سالىق تولەۋشىنىڭ پايداسىنا تۇسىندىرىلەدى.
كاسىپكەرگە رەسمي تالاپتار قويۋدى ءىس جۇزىندە قولدانۋدى بولدىرماۋ ءۇشىن سالىق ورگانى سالىق تولەۋشىنىڭ ءىس-ارەكەتىن بىرقاتار بەلگىلى ءبىر كريتەري بويىنشا باعالاۋى قاجەت. مىندەتتەمەنى ورىنداماۋ فاكتىسىن انىقتاۋمەن قاتار, سالىق مىندەتتەمەسىن زاڭسىز ازايتۋ ماقساتى كوزدەلگەنىن كورسەتەتىن بۇلتارتپاس دالەلدەردى دالەل رەتىندە كەلتىرۋ كەرەك. سونداي-اق كونتراگەنتتى جوسىقسىز جانە سەنىمسىز دەپ سيپاتتايتىن بەلگىلەردى سالىق تولەۋشىنىڭ ءوزى ءبىلدى مە نەمەسە ءبىلۋ كەرەك پە, سوعان قاراپ نازار اۋدارۋ قاجەت.
مامىلەلەردى جارامسىز دەپ تانۋ تۋرالى تالاپتار بويىنشا ىستەردى قاراۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا: مۇنداي تالاپتار ەكونوميكالىق سوتتارعا تۇسكەن كەزدە ازاماتتىق ءىس وندىرىسكە قابىلدانعانعا دەيىن سالىق تولەۋشىلەر كونتراگەنتتىڭ سەنىمدىلىگى مەن ادالدىعىن تەكسەرۋ بويىنشا قابىلدانعان شارالاردى ەسەپكە الۋ بويىنشا مەملەكەتتىك كىرىستەر ورگاندارىنىڭ ءىس-ارەكەتتەرىن سۇزگىدەن وتكىزىپ, ناتيجەسىندە, مامىلەنىڭ جارامسىزدىعىن دالەلدەيتىن بارلىق مۇمكىن بولاتىن باقىلاۋ مەحانيزمىنىڭ قولدانىلعاندىعىنا ءجىتى نازار اۋدارىپ, تەكسەرۋ كەرەك.
مەملەكەتتىك كىرىستەر ورگاندارى جوسىقسىز سالىق تولەۋشىلەرگە ىقپال ەتۋدىڭ بارلىق قولدا بار تەتىگىن پايدالانعاندىقتان, سوت ورگاندارىنا جۇگىنۋ ءماجبۇرلى شارا بولىپ سانالادى.
جاندوس ەسەنوۆ,باتىس قازاقستان وبلىسى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق ەكونوميكالىق سوتى اكىمشىسىنىڭ باسشىسى