حالقىمىزدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى مال شارۋاشىلىعىمەن ساباقتاسىپ جاتىر. شارۋاشىلىقتىڭ بۇل ءتۇرى بويىنشا باسەكەگە قابىلەتتى ەلدەردىڭ قاتارىندا بولۋ ەكونوميكالىق تۇرعىدان وتە ماڭىزدى. كەيىنگى جىلدارى وزىق تەحنولوگيالار جەتىستىكتەرى مال سەلەكتسياسىندا ايتارلىقتاي رەۆوليۋتسيا جاسادى. سولاردىڭ بىرەگەيى – گەنومدىق تەحنولوگيا. الەمدىك تاجىريبەدە گەنومدىق تەحنولوگيا – مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋدا قولدانىلاتىن زاماناۋي وزىق ءادىس.
گەنومدىق تەحنولوگيا شارۋاشىلىققا پايدالى بەلگىلەرى جاقسى دامىعان مالدى ەرتە جاستان, ياعني تولدەگەن كەزدەن باستاپ ىرىكتەپ الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى باعىتتا تۇقىمدىق قۇندىلىعى جوعارى مالدى گەنەتيكالىق ادىسپەن ىرىكتەۋ «گەنومدىق سەلەكتسيا» دەگەن ۇعىمدى قالىپتاستىردى. وسى ءادىس وتاندىق مال اسىلداندىرۋ جۇمىستارىنىڭ سەلەكتسيالىق تاجىريبەسىندە ءىس جۇزىندە قولدانىس تاپتى ما دەگەن ساۋال تۋىندايدى.
اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمى سالاسىنداعى «قازاق مال شارۋاشىلىعى جانە جەمشوپ ءوندىرىسى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى» زامانعا ساي گەنومدىق زەرتتەۋ بويىنشا حالىقارالىق دەڭگەيدە ىزدەنىس جۇرگىزىپ جاتىر. كەيىنگى ءۇش جىلدا ينستيتۋتتىڭ «مولەكۋليارلىق گەنەتيكالىق ىزدەنىستەر» زەرتحاناسىندا 6 000 باستان استام وتاندىق قويدىڭ ءتۇرلى تۇقىمى, 900 باستان استام ەلدە ءوسىرىلىپ جاتقان ءىرى قارا مال, 3 000 باستان اسا وتاندىق جىلقى, 900 باس تۇيە قامتىلعان تولىق گەنومدىق SNP-گەنوتيپتەۋ جۇمىستارى اتقارىلدى. الەمدىك تاجىريبەدە گەنومدىق تەحنولوگيا نەگىزىنەن 3 باعىتتا ءوربيدى. شارۋاشىلىق تاراپىنان سۇرانىسقا يە ءارى كۇندەلىكتى تاجىريبەدە كەڭىنەن قولدانىلاتىن باعىتى, ول – مالدىڭ گەنەتيكالىق سيپاتىن انىقتايتىن, ياعني شىعۋ تەگىن راستايتىن قاراپايىم ءتاسىل – STR-ءادىسى. ەكىنشىسى – مالدىڭ شارۋاشىلىققا پايدالى بەلگىلەرىمەن تىعىز بايلانىستى انىقتايتىن گەنوم لوكۋستارىن زەرتتەيتىن SNP-گەنوتيپتەۋ ءادىسى. ءۇشىنشىسى – مونوگەندى رەتسەسسيۆتى اۋرۋلار جانە ءتولدىڭ ءولى تۋىنا اكەلەتىن گاپلوتيپتەردى تاسىمالداۋشى گەنوتيپتەردى انىقتايتىن ادىستەر.
گەنومدىق ىزدەنىستەر بويىنشا ەڭ تولىق زەرتتەلگەنى جانە كەڭ قولدانىس تاپقان سالاسى – ءىرى قارا مال شارۋاشىلىعى, اسىرەسە ونىڭ ىشىندە ءسۇتتى سيىر مالى. ەڭ از زەرتتەلگەنى – تۇيە شارۋاشىلىعى. سۇرانىس از بولعاندىقتان, ءونىمدى باعىتتاعى جىلقى مەن قوي تۇقىمى دا گەنومدىق تۇرعىدان تولىق قامتىلماعان. وسى ورايدا مالدىڭ, ونىڭ ىشىندە جىلقى, قوي جانە تۇيە تۇقىمىنىڭ گەنەتيكاسىن زەرتتەۋ ينستيتۋت ءۇشىن وزەكتى ماسەلە.
ەلىمىزدە العاش رەت مالدىڭ جاڭا تۇقىمى «اداي» جىلقىسىن اپروباتسيادان وتكىزۋ بارىسىندا گەنومدىق تەحنولوگيا نەگىزىندە 1 500 باس جىلقىنىڭ تەكتىك سيپاتى جاسالدى. حالىقارالىق جانۋارلار گەنەتيكاسى قوعامى «ISAG» ۇسىنعان 17 STR-ماركەرلەرى نەگىزىندە گەنوتيپتەۋ جۇرگىزىلىپ, بۇل زەرتتەۋلەر اداي جىلقىسىنىڭ گەنەتيكالىق قۇرىلىمىن سيپاتتاۋعا جانە اتالىق ىزدەردىڭ شىعۋ تەگى بويىنشا شەجىرەسىن قۇرۋعا, ءار جىلقىنىڭ گەنەتيكالىق تولقۇجاتىن دايىنداۋعا مۇمكىندىك بەردى. حالىقتىق سەلەكتسيا ناتيجەسىندە قالىپتاسقان اداي جىلقىسىنىڭ گەنەتيكالىق تۇرعىدان «تۇقىم» رەتىندە ەرەكشەلىگى عىلىمي تانىلىپ, جاڭا تۇقىمعا پاتەنت الىندى.
گەنومدىق ىزدەنىستىڭ جەتىستىگى رەتىندە وتاندىق 60 باس جىلقىعا العاش رەت جاسالعان تولىق گەنومدىق سەكۆەنستى اتاساق بولادى. عىلىمي تۇرعىدان تولىق گەنومدىق سەكۆەنس وتاندىق مال تۇقىمى ءۇشىن شارۋاشىلىققا پايدالى بەلگىلەر, اسىرەسە ءونىم بەرۋ قابىلەتى جانە قورشاعان ورتاعا توزىمدىلىگى سياقتى قاسيەتتەرگە جاۋاپتى كانديدات-گەندەردى تاۋىپ, وتاندىق سەلەكتسيا بويىنشا ارنايى گەنەتيكالىق ماركەرلەر جيىنتىعىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان.
ارينە, گەنومدىق دەڭگەيدە زەرتتەۋ جۇرگىزۋ جانە ونى قولدانىسقا ەنگىزۋ تەك عالىمعا عانا بايلانىستى ەمەس, مەملەكەتتەن دە ۇلكەن قولداۋ قاجەت. وكىنىشكە قاراي, عىلىمي تۇرعىدان مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ تەك جوبالىق جانە ماقساتتىق قارجىلاندىرۋ كونكۋرسى نەگىزىندە جاسالىپ وتىر. عىلىمي ىزدەنىستەردى قارجىلاندىرۋداعى وسى ساياساتتىڭ كەمشىلىگى دە جەتكىلىكتى.
سونىمەن, گەنومدىق سەلەكتسيا نە بەرەدى دەگەن ساۋال تۋىندايدى. الەمدە 25-تەن اسا مەملەكەت گەنومدىق سەلەكتسيا باعدارلاماسىن وزدەرىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىندا قارقىندى قولدانادى. مىسالى, نيدەرلاند, بەلگيا, يسپانيا, فرانتسيا, گەرمانيا, فينليانديا, شۆەتسيا, دانيا جانە پولشا مەملەكەتتەرى بىرىگىپ «EuroGenوmics» اتتى كونسورتسيۋم قۇرىپ, گولشتين ءىرى قارا تۇقىمىنىڭ رەفەرەنتتى پوپۋلياتسياسىن جاساقتادى. ناتيجەسىندە, ءسۇت ونىمدىلىگى بويىنشا سيىردىڭ تۇقىمدىق قۇندىلىعىن باعالاۋ شىنايىلىعى 90 پايىزدان استى. اقش جانە كانادا سەكىلدى ەلدەردە گەنومدىق سەلەكتسيا ارقىلى ءىرى قارا مالدىڭ تۇقىمدىق قۇندىلىعىن باعالاۋ 2009 جىلدان باستاپ جۇيەلى تۇردە جولعا قويىلعان. قازىر الەمدە ءسۇتتى ءىرى قارا سالاسىندا سەلەكتسيالىق جۇمىستارعا تەك گەنومدىق بولجامى بار اتالىق بۇقالار عانا تارتىلادى. وسى ءۇردىس ەتتى باعىتتاعى ءىرى قارا مالى مەن مال شارۋاشىلىعىنىڭ باسقا دا سالالارىنا كەڭىنەن دەندەپ ەنىپ كەلەدى.
بيىلدان باستاپ ينستيتۋت عالىمدارى گەنومدىق سەلەكتسيانىڭ ءۇشىنشى باعىتى مالدى تولىنەن ءوسىرۋ پروبلەماسى, ياعني مونوگەندى رەتسەسسيۆتى اۋرۋلار مەن ءتولدىڭ ءولى تۋىنا جاۋاپتى گاپلوتيپتەردى انىقتايتىن ادىستەر بويىنشا عىلىمي ىزدەنىستەرگە باسىمدىق بەردى. ەل اۋماعىنداعى برۋتسەللەز اۋرۋىن ەسكەرە وتىرىپ, بيىل «Brucella» يزولياتتارىنىڭ ۆيرۋلەنتتىلىك فاكتورلارىن تولىق گەنومدىق سەكۆەنس جاساۋ ادىسىمەن انىقتاۋ جۇمىستارى بويىنشا زەرتتەۋ باستالدى. بۇل زەرتتەۋ گرانتتىق جوبا اياسىندا جۇزەگە اسىپ جاتىر.
جالپى, مال شارۋاشىلىعىن قارقىندى دامىتۋدىڭ ەڭ ماڭىزدى ءتۇيىنى – مالدى ءوز تولىنەن كوبەيتۋ. وسى باعىتتا اتقارىلعان ىستەن گورى اتقارىلاتىن عىلىمي زەرتتەۋ مەن وندىرىسكە ەنگىزىلەتىن ازىرلەمە شاشەتەكتەن. مالدىڭ جاقسى قاسيەتتەرى ناسىلىنەن, ياعني تۇقىمىنان دەسەك, ونىڭ تەكتىك الەۋەتى نەمەسە اسىل تۇقىمدىق قۇندىلىعى اتالىق مالدان باستاۋ الادى. ەلىمىزدىڭ سيىر شارۋاشىلىعىندا, اسىرەسە ءسۇتتى باعىتتا جانە قوي سالاسىندا شەتەلدە وسىرىلگەن اتالىق مالداردىڭ تەكتىلىك الەۋەتىن پايدالانۋ كەڭ ەتەك جايدى. البەتتە, قولدان ۇرىقتاندىرۋ ۇردىسىندە تەك شەتەلدەن اكەلىنگەن اتالىق مالداردىڭ شاۋەتىن قولدانۋ ۇيرەنشىكتى ادەتكە اينالدى. شارۋاشىلىق تۇرعىسىنان بۇل قانشالىقتى ءتيىمدى, ونى ەشكىم ەكشەپ جاتقان جوق. وتاندىق عالىمداردىڭ وسىدان ون جىل بۇرىنعى جانايقايى ەسكەرۋسىز قالدى. شەتەلدەن اكەلىنگەن مال مەن ۇرىقتىڭ گەنەتيكالىق تۇرعىدان ساپاسىن تەكسەرۋ سول كۇيىنشە ورىندالمادى.
ەلىمىزدە سىرتتان كەلەتىن گەنەتيكالىق ماتەريالدارعا تەكتىك ساراپتامانى تولىق جۇرگىزۋگە پارمەن بەرىلمەدى. مۇنىڭ زاردابى زور, سەبەبى ءسۇتتى سيىر سالاسىندا گولشتين تۇقىمى بويىنشا 79-دان استام تەكتىك دەڭگەيدە تۇقىم قۋالايتىن اۋرۋ انىقتالعان, ونىڭ ىشىندە 48-ءى رەسەيدە تىركەلگەن. وسىنداي جاعداي ەتتى باعىتتاعى سيىر سالاسىندا دا قالىپتاسقان. وتاندىق عالىمداردىڭ وسى باعىتتاعى باستامالارى مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, عىلىمي جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى شەشىلسە, مال اسىلداندىرۋ جۇمىسىنىڭ جاندانۋىنا جول اشىلار ەدى. ويتكەنى قولداعى مالدى اسىلداندىرۋدا تەكتىك دەڭگەيدە تۇقىم قۋالايتىن اۋرۋلار مەن اۋىتقۋلار جانە لەتالدى (ولىمگە اكەلەتىن) گەندەردىڭ تارالۋىنا زاڭ جۇزىندە توسقاۋىل قويىلسا, مالدى ءوز تولىنەن ءوسىرۋ ءۇردىسى جاندانىپ, مال شارۋاشىلىعىنداعى بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى شەشىمىن تابادى.
ايبىن تورەحانوۆ, «قازاق مال شارۋاشىلىعى جانە جەمشوپ ءوندىرىسى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى» باسقارما توراعاسى