ماڭىزدى مىندەتتەر جۇكتەلدى

ازاماتتاردان ارىز-شاعىم كوپ

وتىرىستا گاز سالاسى بويىنشا قازىرگى جاعداي تۋرالى ەنەرگەتيكا ءمينيسترى الماسادام ساتقاليەۆ پەن «QazaqGaz» ۇك» اق باسقارما توراعاسى سانجار جاركەشوۆ بايانداما جاسادى. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ جوسپارىنا سايكەس, بيىل ەلىمىزدە گاز ءوندىرۋ كولەمى 2023 جىلعى كورسەتكىشپەن سالىستىرعاندا 2,3%-عا – 60,5 ملرد تەكشە مەترگە دەيىن ارتادى. نەگىزگى ءوسىم قاراشىعاناق, تەڭىز جانە قاشاعان ءىرى كەن ورىندارى ەسەبىنەن بولادى دەپ كوزدەلىپ وتىر. ال تاۋارلىق گاز ءوندىرىسى وتكەن جىلعى 29,8 ملرد تەكشە مەترگە دەڭگەيىندە قالادى.

بۇل رەتتە تۇتىنۋدىڭ بولجامدى كو­لەمى 2023 جىلمەن سالىستىرعاندا تاعى دا ءوسىپ, شامامەن 20,9 ملرد تەكشە مەتر­دى قۇ­رايدى. پرەمەر-مينيستر جاۋاپتى ۆە­­دومستۆو باسشىلىعىنىڭ نازارىن ۇلعا­يىپ كەلە جاتقان تۇتىنۋ كولەمىنە اۋدارىپ, تاپشىلىققا جول بەرمەۋ ءۇشىن بۇل ما­سەلەنى باقىلاۋدا ۇستاۋدى تاپسىردى.

بۇگىندە ۇكىمەت ەل اۋماعىن گازداندى­رۋ جانە گاز تاسىمالداۋ جۇيەسىن دا­مى­تۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىس جۇر­گى­زىپ جاتىر. ماسەلەن, 2023 جىلدىڭ قو­رى­تىن­دىسى بويىنشا حالىقتىڭ 60%-ىنا نە­مەسە شامامەن 12 ملن ادامعا گاز قولجەتىمدى بولدى. ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ اياسىندا بىرقاتار ماگيسترالدىق گاز قۇبىرى سالىنىپ, جوندەلدى.بيىل گازداندىرۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 89,3 ملرد تەڭگە ءبولىندى. ء«ىس-قيمىل جوسپارى» شەڭبەرىندە قوسىمشا 105,4 ملرد تەڭگە قاراستىرىلدى. بۇل 300 مىڭنان استام ادامدى گازبەن قامتاماسىز ەتۋگە جانە 1 700 كم-دەن استام گاز جەلىسىن جاڭعىرتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

حالىقتى گازبەن ۇزدىكسىز قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. قاشاعان كەن ورنىندا كاتارلىق ينۆەستور «UCC Holding» كومپانياسىمەن بىرلەسىپ, گاز وڭدەۋ زاۋىتى ىرگەتاسىن قالادى. تاياۋدا ورتالىق ورىكتاۋ, باتىس پرورۆا جانە قالامقاس گاز جوبالارى ىسكە قوسىلادى. قمگ مەن «Eni» جاڭاوزەندە گاز, كۇن جانە جەل ەنەرگياسىمەن جۇمىس ىستەيتىن العاشقى گيبريدتى ەلەكتر ستانساسىن سالۋعا كىرىستى. پرەمەر-مينيستر ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋعا, گاز بارلاۋ مەن وڭدەۋگە ينۆەستيتسيا تارتۋ جونىندەگى جۇمىستاردى جەدەلدەتۋدى تاپسىردى. ءسويتىپ, حالىقتى گازبەن جابدىقتاۋدا ساپالى قىزمەت كورسەتۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ايتتى.

«گازبەن جابدىقتاۋ ماسەلەسىنە قاتىس­تى ازاماتتاردان ۇكىمەتكە كوپتەگەن ارىز-شاعىم ءتۇسىپ جاتىر. ءتيىستى مەكەمە­لەر ءبىرىنشى كەزەكتە, حالىققا ساپالى قىزمەت كورسەتۋگە جۇمىلدىرىلۋى قاجەت. تۋىنداعان پروبلەمالاردى دەرەۋ شەشۋ كەرەك. الماتى ءوڭىرىنىڭ گازعا دەگەن قا­جەتىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن «الماتى –باي­سەركە –تالعار» گاز قۇبىرىنىڭ ەكىنشى جەلىسىنىڭ جوباسى ىسكە اسىرىپ جاتىر. الايدا گاز قۇبىرىنىڭ قورعاۋ ايما­عىندا جەكەمەنشىك قۇرىلىستاردىڭ بولۋى­نا بايلانىستى جەردى الۋ قاجەتى تۋىن­داپ وتىر. الماتى وبلىسى مەن الماتى قالاسىنىڭ اكىمدىكتەرىنە بۇل جۇ­مىس­تى جەدەل جۇرگىزۋدى تاپسىرامىن», دەدى ول.

كولەڭكەلى ەكسپورتتىڭ جولى كەسىلەدى

ۇكىمەت باسشىسى سۇيىتىلعان مۇناي گازىن شەتەلگە زاڭسىز شىعارۋ ماسەلەسىنە نازار اۋداردى. ەلىمىزدە بيىل 1,6 ملن تون­نا سۇيىتىلعان مۇناي گازىن ءوندىرۋ جوس­پار­لانىپ وتىر. مۇناي-حيميا ونەركاسى­بىن دامىتۋعا قاجەتتى قۇندى جانە تاپ­شى شيكىزاتتار ءبىزدىڭ ەلىمىزدە اۆتومو­بيل وتىنى رەتىندە كوبىرەك قولدانىلادى.

ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, گازبەن جۇرەتىن اۆتوكولىك سانى ءبىر جىلدا 18%-عا ءوسىپ, 2023 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 582 مىڭ بىرلىكتى قۇرادى. توقسان سايىن وڭىرلەر بويىنشا شامامەن 360 مىڭ توننا سۇيىتىلعان گاز تاراتىلادى. ساراپتاماعا سايكەس, جانارمايدىڭ بۇل تۇرىنە سۇرانىس شەكارالاس ايماقتاردا ارتىپ كەلەدى.

سۇيىتىلعان گازدىڭ بولشەك ساۋدا باعاسى رەسەي, وزبەكستان, قىرعىزستان جانە الىس-جاقىن شەتەلدەرمەن سالىس­تىرعاندا شامامەن 2 ەسە تومەن ەكەنىن ەسكەرىپ, كورشى ەلدەرگە ۇلكەن گاز كولەمىن زاڭسىز ەكسپورتتاۋ ماسەلەسى ساق­تا­لىپ تۇر. وندىرىلگەن كولەمنىڭ ءبىر بولىگى ونەر­كاسىپتىك كاسىپورىندارعا جىبەرى­لەدى. سونىمەن قاتار ءموز-دە جىل سايىن جوس­پارلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگى­زىلەدى. وسى فاكتورلار ناتيجەسىندە ەلىمىز­دە جىل سايىن شامامەن 20-25% دەڭ­گەيىندە سۇيىتىلعان گاز تاپشىلىعى بايقالادى.

«مەن بۇعان دەيىن ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندارعا سۇيىتىلعان گازدىڭ «كولەڭ­كەلى» ەكسپورتىن, ونىڭ ىشىندە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتى بەلگىلەۋ ارقىلى جولىن كەسۋ جونىندەگى جۇمىستى كۇشەيتۋدى تاپسىردىم. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ دەرەكتەرىنە قاراساق, سۇيىتىلعان مۇناي گازىن شەتەلدەرگە زاڭسىز شىعارۋدىڭ 14 فاكتىسى­نىڭ جولى كەسىلدى. اتالعان جۇمىس­تى جال­عاستىرۋ قاجەت. اسىرەسە تۇتىنۋ كولەمى نەگىزسىز قۇبىلىپ وتىرعان اتىراۋ جانە اباي وبلىستارى مەن بىرقاتار شەكارا­لاس وڭىردەگى جاعدايدى ەرەكشە باقىلاۋعا الۋدى تاپسىرامىن», دەدى و.بەكتەنوۆ.

سونداي گاز ءوندىرۋ مەن وڭدەۋ كولەمىنىڭ ۇلعايۋىنا قاراماستان, ەلىمىزدە كوگىلدىر وتىن تاپشىلىعى ورىن العانىن ايتتى. قاشاعان مەن جاڭاوزەندە گاز وڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ قۇرىلىسى كەشىكتىرىلىپ جاتقانىنا توقتالدى. جاڭا كەن ورىندارىن دامىتۋ جانە گەولوگيالىق بارلاۋعا ينۆەستيتسيا تارتۋ دا باياۋ ءجۇرىپ جاتىر. سوندىقتان ۇكىمەت باسشىسى ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى مەن «QazaqGaz» كومپانيا­سىنا گاز وڭدەۋ زاۋىتتارىن سالۋ جانە جاڭا گاز كەن ورىندارىن يگەرۋ بويىنشا ناقتى جول كارتالارىن ازىرلەۋدى تاپسىردى.

مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىسىندا حالىقتى گازبەن قامتاماسىز ەتۋ جانە گاز قۇبىرلارىن جاڭعىرتۋ جونىندە تاپسىرما بەرىلگەن ەدى. وسى ماقساتقا «سامۇرىق-قازىنا» 105 ملرد تەڭگە بولمەك. ەنەرگەتيكا مينيستر­لىگى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرلەسىپ, بولىنەتىن قارجىنىڭ ۋاقتىلى يگەرىلۋىن قامتاماسىز ەتىپ, جىل سوڭىنا دەيىن جەلىلەردى سالۋ بويىنشا بارلىق جۇمىستى اياقتاۋعا ءتيىس.

سۇيىتىلعان مۇناي گازىن وتىن رەتىندە پايدالاناتىن اۆتوموبيلدەردىڭ سانى جىل سايىن ءوسىپ كەلە جاتىر. سوعان قاراي گاز باللوندى جابدىقتى ورناتۋ كەزىندە زاڭنامانى بۇزۋ فاكتىلەرى دە كوبەيگەن. پرەمەر-مينيستر مۇنداي جاعداي ازاماتتاردىڭ ومىرىنە قاۋىپ توندىرەتىنىن ايتتى. ىشكى ىستەر جانە ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنە كولىكتى قايتا جابدىقتاۋ جانە تەحقۇجاتتامادا ءتيىستى بەلگىنىڭ بولماۋىنا بايلانىستى كاسىپكەر جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ جونىندە ءتيىستى شارا قابىلداۋدى تاپسىردى. ال ەنەر­گەتيكا مينيسترلىگى بالامالى وتىن سانالاتىن سىعىمدالعان گاز ءوندىرىسىن ىنتالاندىرۋ جۇمىسىن جانداندىرۋى قاجەت.

جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ تۇجىرىمداماسى

وتىرىستا ەكونوميكانىڭ ءتۇرلى سالا­سىنا جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيا­سىن ەنگىزۋ ءۇشىن ستراتەگيالىق قۇجات قابىلداندى. قازاقستاندا جي-ءدى دامىتۋ جانە تسيفرلىق ورتانى قۇقىقتىق رەتتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك, سونداي-اق تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ءمينيسترى جاسلان ماديەۆ بايانداما جاسادى.

ەكونوميستەردىڭ ەسەپتەۋىنە سايكەس, جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانۋ 2030 جىلعا قاراي جاھاندىق ءىجو-ءنى 14%-عا ارتتىرۋى مۇمكىن. قازىر ەلىمىزدە 93 اقپاراتتىق بازا قوسىلعان «Smart Data Ukimet»-تە مەملەكەتتىك ورگاندار دەرەگىن جيناۋ بويىنشا شارا كەشە­نى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ينفرا­قۇ­رىلىمدى دامىتۋ شەڭبەرىندە ەلىمىزدە سۋپەركومپيۋتەردى ورنالاستىرۋ, دە­رەك­تەردى وڭدەۋ ورتالىقتارىن سالۋ, ۇلتتىق جي پلاتفورماسىن قۇرۋ جانە تالشىقتى-وپتيكالىق بايلانىستى دامىتۋ كوزدەلگەن. سونىمەن قاتار ادامي كاپيتالدىڭ ءوسۋى ءۇشىن بىرقاتار ءبىلىم بەرۋ جانە اكسەلەراتسيالىق باعدارلامالار­دى ىسكە اسىرۋ جوسپارلانعان. بۇگىن­دە 17 جوعارى وقۋ ورنى جي بويىنشا 15 باعىتتى ەنگىزدى. وسى ماماندىقتار بو­يىنشا پاندەردى 2 196 ستۋدەنت وقيدى.

پرەمەر-مينيستر جاساندى ينتەللەكت قۇرالىن قولدانۋ كوپتەگەن كۇندەلىكتى مىندەتتى اۆتوماتتاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن باسا ايتتى. بىرقاتار وندىرىستىك ۇدەرىس, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى تاۋەكەلدى جانە توتەنشە جاع­داي بولجامىن ەسەپتەپ, ءارتۇرلى قاۋىپ پەن كيبەرشابۋىلداردى انىقتاي الادى.

جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزۋگە ارنال­عان ەكونوميكانىڭ باسىم سەكتورلارى ايقىندالدى. ونىڭ قاتارىن­دا مەملەكەتتىك باسقارۋ, مۇناي-گاز, تاۋ-كەن ءوندىرۋ, ەنەرگەتيكا, كولىك, لوگيس­تيكا, سۋمەن جابدىقتاۋ جانە اۋىل شا­رۋا­شىلىعى سالاسىنداعى تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىلەرى بار.

«2029 جىلعا قاراي جاساندى ينتەل­لەكتىنى قولدانىپ جاسالعان ونىمدەردىڭ سانى 5 ەسە وسۋگە ءتيىس. وسىعان وراي, ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ نەمەسە جاساندى ينتەللەكت بويىنشا پاندەردىڭ ۇلەسى ارتۋى كەرەك. بىزگە وسى سالاداعى بىلىك­تى ماماندار قاجەت. بۇل رەتتە وتان­دىق كومپانيالاردىڭ مۇمكىندىكتەرى مەن قاجەتتىلىكتەرىن بارىنشا ەسكەرۋ ما­ڭىز­دى. بۇل ەكونوميكاعا تۇتاستاي مۋل­تي­پليكاتيۆتىك اسەر بەرەدى», دەدى و.بەكتەنوۆ.

ۇكىمەت باسشىسى تسيفرلىق دامۋ مينيسترلىگىنە اكىمدىكتەرمەن بىرگە, تۇجىرىمداماداعى ءىس-شارالاردى جۇزە­گە اسىرۋعا كىرىسۋدى تاپسىردى. سۋپەر­كومپيۋتەردىڭ ەسەپتەۋ قۋاتىن پايدالانۋ, ونى بيزنەس پەن عىلىمي ورتادا قول­دانۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ دا وتە ماڭىز­دى. سوندىقتان قارجى مينيسترلىگىنە اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق ينفرا­قۇرىلىم نىساندارىن جالعا الۋ ءراسىمىن جەڭىلدەتۋ جۇكتەلدى.

تسيفرلىق دامۋ ۆەدومستۆوسىنا عىلىم, وقۋ-اعارتۋ, ەڭبەك مينيستر­لىكتەرى­مەن بىرلەسىپ, ءبىلىم الۋشى مامان­داردىڭ, وڭىرلىك قۇزىرەت ورتالىقتارى مەن باعدارلامالاۋ مەكتەپتەرىنىڭ سانىن جىل سايىن ارتتىرۋ ماقساتىنداعى باع­دار­لامانى قالىپتاستىرۋدى مىندەتتەدى.

پرەمەر-مينيستر ادىلەت مينيستر­لىگىنە جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانۋ سالاسىن رەتتەۋ ءۇشىن زاڭنامالىق بازانى جەتىلدىرۋ جۇمىسىن كۇشەيتۋدى تاپسىردى.