دەرت دەندەمەسىن دەسەك...

شىرماۋىنا ءبىر السا وڭايلىقپەن شىعارمايتىن ىندەت تالايدىڭ باسىن شىر­عالاڭعا سالىپ, شاڭىراعىن شايقادى. تاجال تۇزاعىنا ەلىرىپ تۇسكەندەر مەن ويناپ ءجۇرىپ وت باسقان جۇزدەگەن جان جىل سايىن ءدال وسى ەسىرتكىنىڭ سالدارىنان ومىرمەن قوش ايتىسادى. سان تاعدىردى تالقانداعان ناۋبەتكە ازاماتتاردىڭ كوزسىز شىرمالىپ جاتقانىنا كوڭىل جۇدەيدى. ەڭ وكىنىشتىسى, كۇن وتكەن سايىن ەسىرتكى تەكتەس زاتتاردىڭ فورماسى تۇرلەنىپ كەلەدى. زاڭسىز اينالىمدا ولاردىڭ ونداعان ءتۇرى بار. اسىرەسە بۇل جاستار اراسىندا بەلەڭ الىپ تۇر. «ناركوستوپ» جوباسىنىڭ وكىلدەرى شاھاردا جىل باسىنان بەرى ەسىرتكى زاتتارىن جارنامالايتىن 4 185 جارنامالىق بوياۋدىڭ كوزىن جويسا, ءتيىستى قۇرىلىمدار جىمىسقى ارەكەتىن جەلى ارقىلى جۇزەگە اسىرىپ كەلگەن 337 ينتەرنەت-رەسۋرستىڭ جولىن كەسكەن.

الماتى قالاسى پوليتسيا دەپارتامەنتى ەسىرتكى قىلمىسىنا قارسى ءىس-قيمىل باس­قارماسىنىڭ اسا ماڭىزدى ىستەر جونىندەگى اعا جەدەل ۋاكىلى داۋرەن كوبەەۆ اعىمداعى جىلدىڭ 6 ايىندا قالا اۋماعىندا ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز اينالىمىنا بايلانىستى 319 قۇقىق بۇزۋشىلىق انىقتالعانىن مالىمدەدى. قىل­مىستىق ىسكە تارتىلعانداردىڭ دەنى ەسىرتكى زات­تارىن زاڭسىز ساقتاعاندار جانە ونى تارا­تۋ­مەن اينالىسقاندار. ەسىرتكىمەن كۇرەس شا­­را­­لارى اياسىندا 165 كگ ماريحۋانا, 26 گر گە­روين, 73 كگ گاشيش, 27 كگ سينتەتيكا جانە 2 كي­لوعا جۋىق باسقا دا پرەپاراتتار جويىلعان.

پسيحولوگ دينا حاسەنوۆا ەسىرتكىگە تاۋەلدىلەردىڭ ورتاشا جاسى تەز جاسارىپ بارا جاتقانىنا ناليدى. ماماننىڭ قا­بىلداۋىنا سينتەتيكالىق ەسىرتكى مەن پسي­حوستيمۋلياتورلاردى قولدانعان 11-12 جاس­تاعى جەتكىنشەكتەردەن باستاپ الپىستى القىمداعان ازاماتتار دا جۇگىنگەن.

– ناشاقورلىق دەرتىنە ۇشىراعاندار رەسمي ستاتيستيكادان بىرنەشە ەسە كوپ. ولار ديسپانسەرلىك تىركەۋگە تۇرساق بولاشاعىمىزعا بالتا شابامىز دەپ ويلايدى. سوندىقتان ءوز بەتىنشە ەمدەلۋگە تىرىسادى. دەگەنمەن ناشاقورلىقتى ەمدەۋ مەن وڭالتۋ وڭاي ماسەلە ەمەس. جەكە ورتالىقتاردا ەمدەلۋ قۇنى تىم قىمبات بولعاندىقتان, اركىمنىڭ قالتاسى كوتەرە بەرمەيدى. ونىڭ ۇستىنە بالاسى ەسىرتكىگە سالىنعان اتا-انالار مۇنداي مەكەمەلەرگە سەنىڭكىرەمەيدى. وكىنىشتىسى سول, ساۋىقتىرۋ مەكەمەسىنىڭ وزىندە سىرتتان سالەمدەمە جەتكىزەتىن جاعدايلار ورىن العان تۇستار بار. بۇل تاقىرىپقا ساۋاتتى كوزقا­راسپەن قارايتىن مامانداردىڭ قاتارىن قالىڭداتقان ابزال. اركىمنىڭ تەرىس جولعا ءتۇسۋ وقيعالارى ءارتۇرلى. بىرەۋ تويىنعاننان, ال بىرەۋ تورىققاننان ەسىرتكى ءدامىن تاتادى. ەسىرتكىمەن پروبلەمامدى جەڭىلدەتەم دەپ ويلايدى, ال شىن مانىندە ءوزىنىڭ ومىرىنە بالتا شاپقانىن تىم كەش ءتۇسىنىپ, بارماق شاينايدى. ەمدەلۋدىڭ ەڭ نەگىزگى العىشارتى ادامنىڭ جەكە سانا سەزىمىنەن باستالادى. ساناسىنا سىلكىنىس جاساي الماعاندار, سىرتقى فاكتوردىڭ اسەرىنە ءتۇسىپ, السىزدىك تانىتا بەرەدى. ونداي ەمدەلۋشىلەرمەن ارنايى جۇمىس جۇرگىزۋ قاجەت, – دەيدى د. حاسەنوۆا.

ماماندار دەنەسىن ەسىرتكى دەرتى دەندە­گەندەردى دەرەۋ ەمدەمەسە سوڭى ازاپتى ولىمگە اكەلەتىنىن ايتادى. سينتەتيكالىق زاتتارعا ءبىر اۋەس بولعان جان ۋاقىت وتە كەلە ودان دا كۇشتىسىن پايدالانىپ كورگىسى كەلەدى. بىرتە-بىرتە ەڭ قاۋىپتى تۇرلەرىنە دەيىن كوتەرىلەدى. ەسىرتكىدەن وڭالتۋ ورتالىعىندا وتباسى مەن بار دۇنيەسىنەن ايىرىلعان قانشاما ادام بار. ولاردىڭ ناشاقورلىققا نالەت ايتىپ, جىلاعانىن كوزىمىزبەن كوردىك. اتى-ءجونىن اتاماۋدى وتىنگەن ەمدەلۋشى ءوزىنىڭ مۇشكىل حالگە قالاي تۇسكەنىن ايتىپ بەردى.

«جاپ-جاقسى جۇمىسىم, ايەلىم مەن بالام دا بولدى. بارىنەن ايىرىلدىم. سات­پاعان زاتىم قالمادى. تۋىسقاندارىم دا مەنىڭ وڭالماسىمدى ءبىلىپ, تەرىس اينالدى. اركىمنەن اقشا سۇراپ, دوس پەن تانىستاردى دا بەزدىردىم. قازىر ءبارى ءۇشىن شىن وكىنەمىن. دەنساۋلىعىمنان دا ايىرىلدىم, بارىنە كىنالى ءوزىم. ءومىرىمدى قايتا باستاۋ مۇمكىندىگى بەرىلسە, ءبارى باسقاشا بولار ەدى», دەيدى جاسى ەلۋگە تاياعان ازامات.

وتكەن اپتادا الماتىدا ناشاقورلىققا قارسى كۇرەس ايلىعى قورىتىندىلانىپ, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار, قۇقىق قور­عاۋ ۆەدومستۆوسىنىڭ وكىلدەرى, قوعام بەل­سەن­دىلەرى مەن ەرىكتىلەر قاتىسقان جوبا اياسىندا 3 مىڭ ادامدى قامتيتىن 23 ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلعان. سولاردىڭ ءبىرى جاسوسپىرىمدەردىڭ اتا-انالارى مەن تۇركسىب اۋدانىنىڭ يۋۆەنالدى پوليتسيا ينسپەكتورلارى ءۇشىن «كەپىلگەرلەرمەن كەزدەسكەن جاعدايدا قاۋىپسىزدىك شارالارى» تاقىرىبىندا وتكەن شەبەرلىك ساباعى. سونداي-اق قالانىڭ مەدەۋ, اۋەزوۆ, جەتىسۋ اۋداندارى اۋماعىندا دا الماتى قالاسى پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ ەسىرتكى قىلمىسىنا قارسى ءىس-قيمىل باسقار­ماسىمەن بىرلەسىپ, ەسىرتكى قۇرالدارىن تاراتۋمەن اينالىساتىن سايتتاردىڭ سىرتقى جارناماسىنىڭ گراففيتيىن انىقتاۋعا باعىت­تالعان اكتسيا ءوتىپ, وعان 600 بەلسەندى ءۇن قوسقان.

«وتكەن جىلى جۇرگىزگەن ساۋالناما ناتيجەسىندە, جاستاردىڭ 10%-ى ومىرىندە ءبىر رەت بولسا دا سينتەتيكالىق ەسىرتكى قا­بىلداعانى انىقتالعان ەدى. سينتەتيكالىق ەسىرتكىنى پايدالانۋشىلار الەۋمەتتىك توپتارعا بولىنبەيدى. ال جالپى بۇل الەم­دىك دەڭگەيدەگى قاۋىپتى ءۇردىس. ءبىز ەسىرتكى قىل­مىسىمەن قوعام بولىپ كۇرەسۋىمىز كەرەك», دەيدى الماتى قالالىق جاستار ساياساتى جونىندەگى باسقارما باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ءازيز قاجدەنبەك.

2022 جىلدان باستاپ جاستار ساياساتى باسقارماسى مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىس ء(مات) شەڭبەرىندە «ناركوستوپ» جوباسىن ىسكە اسىرىپ كەلەدى. گراففيتيدەگى سۋرەتتەردى وشىرۋدەن باستالعان جوبا بۇگىندە باعىتىن كەڭەيتىپ, سينتەتيكاعا تاۋەلدىلىكپەن كۇرەس ماسەلەسىنە دەن قويعان. بىلتىر بەلسەندىلەر دارىحاناداعى ناشاقورلىق ماسەلەسىن بىرنەشە رەت كوتەرىپ, بىرقاتار مينيسترلىكتەرگە ءتيىس­تى حاتتار جولداعان. ناتيجەسىندە, ۇكىمەت «ترامادول» پرەپاراتىن ەسىرتكى زاتتارىنىڭ تىزىمىنە ەنگىزگەن بولاتىن. جوبا شەڭبەرىندە قالانىڭ 8 اۋدانىندا 8 مامانداندىرىلعان ورتالىق ىسكە قوسىلعان. ولاردىڭ مىندەتى – 14 پەن 35 جاس ارالىعىنداعى جاستار اراسىندا ناشاقورلىقتىڭ الدىن الۋ.

«جوبا اياسىندا جىل باسىنان بەرى 60-تان استام ءىس-شارا ءوتتى. 4 185 ترافارەت پەن گراف­فيتيلەر بويالىپ, 3 مىڭنان استام پاراق­شا تاراتىلدى, 20 بەينەروليك دايىندالدى. قازىرگى ۋاقىتتا قوعامدىق ورىنداردا بەينە­روليكتەردى ىسكە قوسۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. «لۋدومانيا», «كيبەرقاۋىپسىزدىك­كە قارسى كۇرەس», «الەۋمەتتىك قوسىمشالاردى باسقارۋ», «دەربەس دەرەكتەردى قورعاۋ» تاقىرىبىندا ەكى مىڭ قاتىسۋشىنى قام­تىعان ونلاين-كۋرس وتكىزىلدى», دەيدى جوبا جەتەكشىلەرى.

2023–2025 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپار شەڭبەرىندە, الماتى قالاسى ءماسليحاتىنىڭ شەشىمىنە سايكەس ەسىرتكىگە قارسى پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارالاردى جۇرگىزۋگە بيىل 19 ملن تەڭگە بولىنگەن. ال وتكەن جىلى بۇل باعىتتا 6 ملن تەڭگە جۇمسالىپتى. بەلسەندىلەر جەكە وڭالتۋ ورتالىقتارىنىڭ بارلىعى بىردەي ستان­دارتتالماعانىن, سوعان قاراماستان بىرنەشە جەكە ەمدەۋ مەكەمەسىمەن كەلىسىمگە قول جەت­كىزىلگەنىن ايتادى. قارجىلاندىرۋ ماسە­لەسىن جاستار ساياساتى جونىندەگى باسقارما قولعا العان. جوبا جۇزەگە اسقالى كوپتەگەن ناۋقاستار تەگىن وڭالتۋدان وتكەن.

«ناركوستوپ» جوباسىنىڭ كۋراتورى نۇرجان جاقىپوۆ: «بيىلعى جىل ءبىز ءۇشىن ەرەكشە, سەبەبى ءبىز پروفيلاكتيكالىق جۇمىستا تۇلعانىڭ ەسىرتكىگە دەيىن قانداي بولعانىنا باسا نازار اۋداردىق. بۇل – ادامنىڭ ءالى ەسىرتكىگە ۇشىراماعان, بىراق پسيحولوگيالىق جاي-كۇيى, وتباسىلىق احۋالى, الەۋمەتتىك ورتاسى سەكىلدى ءتۇرلى فاكتورلارعا بايلانىستى تاۋەكەل توبىندا بولۋى مۇمكىن كەزەڭى. ءتيىمدى جۇمىس – تاۋەكەل توبىمەن جۇمىس ىستەۋ. بيىل ءبىز ءوزىمىز ءۇشىن وسى جۇمىسقا باسا نازار اۋدارۋدى تاڭدادىق. ءبىر ايدىڭ ىشىندە وسىنداي جاستاردى ەرتە انىقتاۋعا جانە قولداۋعا باعىتتالعان بىرقاتار ءىس-شارالار وتكىزدىك. مەك­تەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا دارىس­تەر مەن ترەنينگتەر ۇيىمداستىرىلدى, وندا ما­ماندار ءوزىن-ءوزى رەتتەۋ تەتىكتەرى جانە ەسىرت­كىگە تاۋەلدىلىكتىڭ الدىن الۋ جولدارى تۋرا­لى اڭگىمەلەدى. ءبىز جەكە كونسۋلتاتسيالار مەن توپتىق ساباقتار وتكىزگەن پسيحولوگ­تەر­مەن, الەۋمەتتىك قىزمەتكەرلەرمەن جانە ەرىكتىلەرمەن بەلسەندى جۇمىس ىستەدىك», دەپ اتاپ ءوتتى.

ءوز ءومىرىن وكسىتىپ قويماي, جاقىندارىن دا سارساڭعا سالاتىن ناشاقورلاردى ەمدەۋگە جىل سايىن قىرۋار قارجى بولىنگەنىمەن, ناتيجە كوڭىل كونشىتپەيدى. ديسپانسەرگە جاتىپ ەم العانداردىڭ وننان ءبىرى عانا قۇلان تازا ايىعىپ شىعاتىن كورىنەدى. دەرتتىڭ بەتىن قايتاراتىن باستى قارۋ – قوعامدىق تاربيەنى جەتىلدىرۋ ءھام ەسىرتكىمەن كۇرەس ماسەلەسىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قولعا الۋ. جاستارمەن جۇرگىزگەن ساۋالنامادا قالاداعى كەيبىر تۇنگى كلۋبتاردا سينتەتيكالىق زاتتاردىڭ ەركىن ساتىلاتىنى تۋرالى كوپ ەستىدىك. قۇزىرلى ورىندار بۇعان بەي-جاي قاراماۋعا ءتيىس.

الماتى