دومبىرا تۋرالى ءان-جىرلارعا قۇلاق توسساق, اسپاپتىڭ بۇگىنگى ۇلگىسىنىڭ بايىرعى نۇسقاسىنان ايىرماشىلىعى بارىن بايقايمىز. اسىرەسە پەرنەنىڭ سانى توڭىرەگىندە ايتىلار نۇسقا كوپ. كەي جەردە توعىز پەرنە دەسە, كەي جەردە جەتى پەرنە دەيدى. ال ءدال قازىرگى دومبىرانىڭ موينىنا ون توعىز پەرنە بايلانعان.
مارقۇم ونەرتانۋشى تالاسبەك اسەمقۇلوۆ حالىق پوەزياسىندا ءجيى كەزدەسىپ وتىراتىن «دومبىرام توعىز پەرنە» نەمەسە «دومبىرام ەكى شەكتى ون ءتورت بۋناق» دەگەن تىركەستەر وتە كونە زاماندا دومبىرانىڭ توعىز نەمەسە ون ءتورت پەرنەسى عانا يگەرىلگەن كەزدە ايتىلىپ, كەيىننەن دەرەكتىك ءمانى جويىلىپ, تۇراقتى ەپيتەتكە اينالىپ كەتكەن تىركەستەر ەكەنىن جەتكىزەدى. «پەرنەنىڭ سانىن بۇنداي دەرەككە قاراپ ەمەس, كۇيدىڭ قۇرىلىسىنا, اۋقىمىنا قاراپ ساناۋ كەرەك. كونە ورتاعاسىرلىق دومبىرا كۇيلەرىندە قازىرگى جيىرما پەرنەنىڭ بارلىعى جانە قازىرگى دومبىرادا جوق ءۇش قاشاعان پەرنە كەزدەسەدى. جيىنى – جيىرما ءۇش. ياعني قازاق دومبىراسى اسپاپ رەتىندە قالىپتاسىپ بولعان كەزدە جيىرما ءۇش پەرنەسى بولعان. جانە وسى پەرنەلەردىڭ ارقايسىسىنىڭ اتى بولعان», دەيدى ول. ماسەلەن, ەڭ ءبىرىنشى پەرنە سول-ديەزدى قازاقشا «وعىز پەرنە» دەپ اتاعان. بۇل نوتا اتاقتى داۋلەتكەرەيدىڭ «كورۇعلى» كۇيىندە پايدالانىلادى. سونىمەن قاتار ماڭعىستاۋ كۇيلەرىندە ءىشىنارا كەزدەسىپ وتىرادى. تۇرىكمەن سارىندارىنداعى نەگىزگى پەرنە – وسى. ال ەكىنشى پەرنە – «ليا» نوتاسىن «باس پەرنە» دەپ اتايدى. قازاق كۇيلەرىنىڭ دەنى وسى پەرنەدەن باستاۋ الادى. ءۇشىنشى پەرنە «سي بەمول» – قازاقشا «تىلسىم پەرنە». جوعارىدا ايتقان «كورۇعلىمىزدىڭ» قايىرماسىندا وسى «تىلسىم پەرنە» مەن «وعىز پەرنەنىڭ» كەزەك-كەزەك تارتىسىن تىڭداي الامىز. قيدانداسقان ەكى دىبىس اشىق ىشەك سول نوتاسىندا عانا دامىل تاباتىنداي بولادى.
ءارى قاراي كۇيىمىز تاعى دا كۇركىرەپ جونەلەدى. ت.اسەمقۇلوۆتىڭ اڭگىمەسىندەگى ەڭ تاڭعالدىراتىن دىبىس – قاشاعان پەرنە. بۇل سي مەن دو نوتالارى اراسىندا ورنالاسقان. اكادەميالىق جۇيە بويىنشا مۋزىكاداعى ەڭ كىشى ولشەم – جارتى تون, بەمولدار مەن ديەزدەر. قاراپايىم تىلدە تۇسىندىرسەك, اق پەن قارانىڭ تۋرا ورتاسىنداعى سۇر ءتۇس سەكىلدى نارسە – بۇل. ال ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان «قاشاعان پەرنە» الگىنىڭ دە قاق ورتاسىنداعى نۇكتە. ياعني – شيرەك دىبىس. مۇنى انىق تانۋ ۇلكەن دالدىكتى تالاپ ەتەدى. «مىسالى, جاپون بالالارى قىزىل ءتۇستىڭ عانا ەلۋ ءتۇرلى رەڭكىن اجىراتا الادى ەكەن. بۇل ولاردىڭ ەرەكشە اسىپ تۋعاندىعىنان ەمەس. ءبارى دە – تاربيەنىڭ اسەرى, داعدى, تاجىريبەنىڭ ناتيجەسى. ال ەندى شىعىس مۋزىكاسىنا كەلەتىن بولساق, مۇندا تاعى دا يمپرەسسيونيستىك جۇيەنى كورەمىز. مىسالى, تۇركى مۋزىكالىق اسپاپتارىنداعى قاشاعان پەرنەگە (ەۋروپالىق مۋزىكا اياسىندا تاربيەلەنگەن ادامنىڭ قۇلاعى قابىلداي المايتىن, جاساندى نەمەسە بۇراۋى كەلمەي تۇرعان شەكتىڭ دىبىسى بولىپ سانالاتىن شيرەك توندىق دىبىس) كۇماندانا قاراعان ادام ءۇندىنىڭ سيتارا اسپابىنداعى توننىڭ ون التىدان ءبىر بولىگىنە تاعىلعان, ياعني قاشاعان پەرنەنىڭ وزىنەن ءتورت ەسە ءجيى نەمەسە ءتورت ەسە كىشى پەرنەگە قالاي قارار ەدى؟ ەگەر قازاق تىڭداۋشىسى شيرەك توندىق دىبىستى ەستي السا, ول نەشە عاسىرلىق مۋزىكالىق تاربيەنىڭ جەمىسى», دەيدى تالاسبەك بۇل تۋرالى.
جاقىندا ونەر بايقاۋىنىڭ بىرىندە سەكەن تۇرىسبەكتىڭ جاس كۇيشىگە ايتقان ەسكەرتپەسىن تىڭدادىم. وندا داۋلەسكەر كۇيشى قازاق كۇيىنىڭ اششى بۇراۋدا تارتىلمايتىنىن, ىشەكتى بوس بۇراپ قوڭىر دىبىسقا كەلتىرۋ كەرەكتىگىن جەتكىزەدى.
ءيا, قازاقتىڭ ءتول مۋزىكالىق دىبىسىن ساقتاۋ تىلدەگى ۇندەستىك زاڭىن ساقتاۋمەن بىردەي ماڭىزدى ەكەنىن ۇمىتپاعانىمىز ءجون.