رۇستەمبەك وماروۆ اتىنداعى قازاق ۇلت اسپاپتار وركەسترى ۇلتتىق دومبىرا كۇنىنە وراي جاڭا كومپوزيتسيا – «الاش قىراندارى» كۇيىنىڭ تۇساۋىن كەسكەلى وتىر. وركەستر كۇيشىسى, سىبىزعىشى ۇعىبايدوللا ءمۇفتاننىڭ بۇل تۋىندىسى العاش رەت ۇلكەن ساحنادا ورىندالىپ, تىڭدارمان تاراپىنان لايىقتى باعاسىن الادى دەگەن سەنىم زور.
رۇستەمبەك وماروۆ اتىنداعى قازاق ۇلت اسپاپتار وركەسترىن قاناتىنىڭ استىنا الىپ وتىرعان يسا بايزاقوۆ اتىنداعى وبلىستىق فيلارمونيانىڭ باسشىسى امانگەلدى قوجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, تۇساۋىن كەسكەلى وتىرعان جاڭا كۇي ەرتىس-بايان ءوڭىرىنىڭ كۇيشىلىك ونەرىندە ۇلكەن جاڭالىق بولادى دەپ كۇتىلۋدە. سەبەبى قازىرگى تاڭدا وركەسترگە لايىقتاپ ءىرى فورماتتاعى شىعارمالار جازاتىن كومپوزيتورلاردى تابۋ ۇلكەن ماسەلە. وركەسترگە ورايلاستىرىپ كۇي شىعاراتىن وتاندىق اۆتورلار جوقتىڭ قاسى دەۋگە بولادى. ال «الاش قىراندارى» – قازاقتىڭ رۋحىن كوتەرەتىن, الاشتىڭ ايبارىن اسقاقتاتىپ, ازاتتىق جولىندا ءومىرىن قيعان تۇلعالارىمىزدى اسپەتتەۋگە ارنالعان اۋقىمدى تۋىندى. وركەستر ورىنداۋىنداعى جاڭا كومپوزيتسيا ءساتتى شىعاتىن بولسا, بولاشاقتا ەلىمىزدەگى كۇيشىلەردىڭ رەپەرتۋارىنان ويىپ ورىن الاتىنى انىق.
«ۇلتتىق دومبىرا كۇنىن جوعارى دەڭگەيدە اتاپ وتۋگە ءبىزدىڭ فيلارمونيانىڭ وركەسترى جىل سايىن بارىن سالىپ دايىندالادى. بيىلعى مەرەكە ءبىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى بولىپ تۇر. سەبەبى وركەسترگە ەسىمى بەرىلگەن اتاقتى جەرلەسىمىز, داۋىلپاز كۇيشى رۇستەمبەك وماروۆتىڭ تۋعانىنا 105 جىل تولىپ وتىر. ۇلت اسپاپتار وركەسترىنىڭ 10 جىلدىعىندا, ياعني 2017 جىلى ءبىر توپ ازامات جۇگىرىپ ءجۇرىپ, ايگىلى ونەرپازدىڭ ەسىمىن وركەسترگە الىپ بەردىك. بۇل قاتاردا وركەستردىڭ باس ديريجەرى, كوركەمدىك جەتەكشىسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى تالعات كارىموۆتىڭ ەڭبەگىن دە لايىقتى اتاپ وتكەن ابزال. رۇستەمبەك اتامىز قازاقتان شىققان كاسىبي دومبىراشى, قۇرمانعازى وركەسترىنىڭ باس دومبىراشىسى بولعان. 1934 جىلى احمەت جۇبانوۆتىڭ كوزىنە بىردەن ءتۇسىپ, قۇرمانعازى وركەسترى العاشقى قابىلداعان 10 كۇيشىنىڭ قاتارىنان تابىلعان. وسى رەتتە ۇلتتىق دومبىرا كۇنىنە وراي ونەر يەسىنىڭ جاستىق شاعى مەن قارت ەرتىستىڭ اعىسىن كۇيگە قوسىپ, روليك ءتۇسىرىپ جاتىرمىز. مەرەكەدەگى ەڭ ۇلكەن تارتۋ وركەستر ورىنداۋشىسى ۇعىبايدوللا ءمۇفتاننىڭ «الاش قىراندارى» كۇيى بولماق. قازىرگى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ فيلارمونيانىڭ 9 ۇجىمى بار, ارقايسىنىڭ وزىندىك كورەرمەن اۋديتورياسى قالىپتاسقان. بۇل ءبىز ءۇشىن ۇلكەن جەتىستىك دەگەن ويدامىز. ونەر ۇجىمدارىندا جاستار بارشىلىق, ۇلت اسپاپتار وركەسترىنىڭ ءوزىن 25 پايىز جاستار قۇراپ وتىر. بۇعان قوسا ءىزباسارلارىمىزدى دايىنداۋ ماقساتىندا «سامعا» دەگەن جوبانى قولعا الىپ, مەكتەپ وقۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەردى ۇلكەن شىعارمالاردى ورىنداۋدا قاتارىمىزعا قوسىپ ءجۇرمىز. ۇلكەن ساحناعا جاس تولقىندى وسىلايشا بەيىمدەمەك ويىمىز بار», دەيدى امانگەلدى قوجانوۆ.
«الاش قىراندارى» كۇيىن ۇعىبايدوللا بەيسەن ۇلى 2020 جىلى, پاندەمياعا بايلانىستى ەل بۇتىندەي ۇيدە قامالىپ وتىرعان ۋاقىتتا شىعارىپتى. بىردە تەلەديداردان الاش كوشباسشىسى ءاليحاي بوكەيحان تۋرالى قىسقامەترلى اۆتوبيوگرافيالىق فيلم كورسەتىلىپ, جاس ونەرپازعا ۇلكەن وي سالسا كەرەك. قازاق حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىگى جولىندا ايانباي كۇرەسىپ, ومىرلەرىن قيعان الاشتىقتاردىڭ تاعدىرىن, باسىنان وتكەرگەن قيىندىقتارىن, ەل الدىندا بەرگەن انتتارىن, سول كەزدەگى تاۋەلسىزدىك ءۇشىن جاساعان قادامدارىن ويشا ەلەستەتىپ, قاتتى اسەر الادى.
«سول اسەردىڭ قۇشاعىندا تەلەديدار الدىندا ۇيىقتاپ كەتىپپىن. تۇسىمدە قىران قۇستىڭ اسپاندا قالىقتاپ ۇشىپ جۇرگەنىن كورىپ قالدىم. قاناتتارىن ەركىن سوزىپ, بيىكتە ءبىر ءوزى سامعاپ, اسپاننىڭ پاتشاسى ەكەنىن تانىتىپ تۇر ەكەن دەيمىن. كەلەسى كۇنى كۇيدىڭ باستاپقى اۋەندەرى سانامدا ويناي باستادى. اۋەل باستان-اق شىعارمامدى الاش ەلىنىڭ الىپتارى, ياعني قىراندارى ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنا ارناپ, «الاش قىراندارى» دەگەن اتاۋ بەردىم. كەيىن ول وزگەرىسكە ۇشىراپ, كاسىبي شىعارما رەتىندە وركەستردىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن جەكە دومبىرا اسپابىنا لايىقتاپ ءتۇسىرىلدى. وسىلايشا, ارادا 4 جىل وتكەندە ءساتى ءتۇسىپ, شىعارمانى ۇلتتىق دومبىرا كۇنىنە وراي العاش رەت كورەرمەنگە تانىستىرماقپىز», دەپ ءوز ويىمەن ءبولىستى كۇي اۆتورى.
كۇي اۋەلى باياۋ باستالىپ, حالقىمىزدىڭ مۇڭ-زارىن بەينەلەگەندەي بولادى. ودان ءارى شىعارمانىڭ ءون بويىندا ەرەكشە ءبىر ىرعاق پايدا بولىپ, «الاش» پارتياسىنىڭ العاشقى قادامدارى, ازاتتىقتىڭ اق تاڭىن جاقىنداتۋعا دەگەن ۇلت زيالىلارىنىڭ تالاپ-تىلەگى قىلاڭ بەرگەندەي. كومپوزيتسيانىڭ سوڭىنا قاراي وزگەشە ءبىر ىرعاق ارپالىستىڭ, الاش قايراتكەرلەرىنىڭ كۇرەسىن جەتكىزگەندەي بولادى. باس ديريجەر تالعات كارىموۆ ۇعىبايدوللانىڭ ۇستازى بولعاندىقتان با, كۇي ىرعاعىن وركەسترگە كىرىكتىرۋدە اۆتور مەن ديريجەر ءبىرىن-ءبىرى جاقسى ءتۇسىنىپ, ۇيلەسىممەن ەڭبەك ەتكەندەرى بايقالادى.
كۇي اۆتورى تۋرالى ءبىر-ەكى اۋىز ءسوز قوسا كەتسەك. ۇعىبايدوللا ءمۇفتان 1994 جىلى پاۆلوداردىڭ ماي اۋدانى, كوكتوبە اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. بايعابىل جىلقىباەۆ اتىنداعى ونەر مەكتەبىن, پاۆلودار مۋزىكالىق كوللەدجىن, س.تورايعىروۆ جانە ءا.مارعۇلان اتىنداعى پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتەرىن تامامداعان. رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق بايقاۋلاردىڭ لاۋرەاتى. 2018 جىلى ء«ال-اكي» حالىقتىق فولكلورلىق انسامبلىنە, كەيىن رۇستەمبەك وماروۆ اتىنداعى قازاق ۇلت اسپاپتار وركەسترىنە قابىلدانادى.
تىڭقىلداعاننىڭ ءبارى كۇي ەمەس, ول ءوزىنىڭ فورماسىنا كەلۋى, دامۋى, سول ارقىلى شىڭىنا شىعۋى كەرەك. ەندەشە, ۇزاق ۋاقىت ابدەن پىسىگى جەتىلگەن جاڭا تۋىندى, «الاش قىراندارى» كۇي كومپوزيتسياسى كۇيسۇيەر قاۋىمعا ءوز دەڭگەيىندە تانىلا بەرسىن دەگىمىز كەلەدى.
پاۆلودار وبلىسى