ەرتىستىڭ بويى مالعا جاي

كوكتەمدەگى ىلعالدىڭ مول­دى­عى مال وسىرگەن شارۋا­لار ءۇشىن بيىل شاش-ەتەكتەن پايدالى بولعالى تۇر. اۋماق­تاعى شابىندىقتار مەن جايىلىم­داردىڭ بارلىعى جاسىل نۋعا تولىپ, ءتورت ت ۇلىك ءۇشىن ناعىز قۇتقا اينالدى. كەيىنگى 4-5 جىل بويى تىقىر شوپتەن كوز اش­پاعان كەيبىر اۋماقتا شالعىن قاۋلاپ ءوسىپ, جەر يەلەرى تابيعاتتىڭ ىرىزدىعىنا ءدان ريزا. اسىرەسە قۇنارى مول ەركەكشوپتىڭ (جيت­نياك) ءبىتىسى بيىل ايرىقشا قۋان­تىپ وتىر.

وڭىرلىك اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باس مامانى زامزاگۇل بۇركىتباەۆانىڭ اقپا­رىنشا, بيىل وبلىستا جالپى اۋماعى 1 ملن 575 مىڭ گەكتار جەرگە شالعى تۇسىرىلەدى. ونىڭ ىشىندە كوپجىلدىق شوپتەر – 233,3 مىڭ, جايىلمالار مەن كولتاباندار – 208,7 مىڭ, بىرجىلدىق شوپتەر – 58 مىڭ, شابىلۋعا جاتاتىن جايىلىمدار 1 ملن 75 مىڭ گەكتارداي بولىپ قالادى.

«سوڭعى اقپارات بويىنشا وڭىردەگى قىستاقتارعا 1 ملن 404,4 مىڭ توننا مال ازىعى قاجەت. مال يەلەرىنە شامامەن ءبىر جارىم جىلدىق ازىق قورىن دايىنداۋدى (1 ملن 823 مىڭ توننا) ۇسىنىپ وتىرمىز. شابىندىقتارداعى ءشوپتىڭ شىعىمدىلىعى جىلداعىدان ايتارلىقتاي جوعارى, فەرمەر­لەردىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, ورتاشا ەسەپپەن ءار گەكتاردان 8,9 تسەنتنەردەن اينالىپ جاتىر. ال كوپجىلدىق شوپتەردىڭ ونىمدىلىگى گەكتارىنا – 9 تسەنتنەر, جايىلمالار مەن كولتابانداردا 18,9 تسەنتنەرگە دەيىن جەتىپ تۇر. بۇعان قوسا 86,5 مىڭ توننا پىشەندەمە, 182 مىڭ توننا سۇرلەم, 208 مىڭ توننا سابان دايىنداۋ جوسپاردا بار», دەيدى باسقارما وكىلى.

قازىرگى ۋاقىتتا شابىن­دىقتاردىڭ 81,6 مىڭ گەكتارى شابىلىپ ۇلگەرگەن. شارۋالار ودان 64,2 مىڭ توننا مال ازىعىن شاۋىپ, 1,2 مىڭ توننا سۇرلەم دايىنداعان.

بىلتىر كەرەكۋ ءوڭىرىنىڭ شارۋالارى ءۇشىن مال ازىعىن دايىن­داۋ ۇلكەن ماسەلەگە اينالعان ەدى. ەرتىس وزەنى بويىنداعى جايىلمالاردىڭ نەبارى 20-30 پايىزىنا عانا سۋ جەتىپ, شا­بىندىقتار كۇيىپ كەتتى. حالىق­ارالىق ساراپشىلار ەلىمىزدە­گى 7 اۋداندا بيوماسسانىڭ تاپشىلىعىن تىركەپ, ول جەرلەردە وسىمدىكتەردىڭ بەلسەندى ءوسۋ كەزەڭى مۇلدە توقتاعانىن انىقتادى. ەل بويىنشا 157 اۋدان سپۋتنيك ارقىلى زەرتتەلسە, سونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ وبلىستاعى ماي اۋدانى تاۋەكەلدى ايماقتار اراسىندا 6-ورىننان كورىندى, اۋماقتا 500 مىڭ گەكتاردان اسا جەر قۋاڭشىلىقتان ابدەن زارداپ شەككەنى ءمالىم بولعان ەدى. ال بيىل شە؟

بيىل ماي جۇرتىنىڭ كوڭىلى جاي. جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ايتۋىنشا, جايىلمالار تۇرماق, قىرداعى جەردىڭ ءشوبى دە قالىڭ شىعىپ, ات باۋىرىنان كەلەدى. اۋدانداعى 125 مىڭداي ت ۇلىكتىڭ (قارا مال مەن قوي-ەشكى) قىسقى ازىعىنا شامامەن 140 مىڭ تونناداي ءشوپ قاجەت. بۇل شاماداعى ازىقتى مال يەلەرى قينالماي شاۋىپ الامىز دەپ وتىر.

«جايىلمالاردىڭ كوپ بو­لىگى ءالى كۇنگە كەپكەن جوق, سو­عان وراي ازاماتتار شالعى تۇسى­رە قويماعان. ال قىردىڭ شو­بىنە ەلدىڭ الدى كىرىسىپ كەتتى. بىلتىر قۋاڭشىلىق كەزىندە مال وسىرۋشىلەر قولعا ىلىككەن جەردىڭ بارلىعىن شاۋىپ الدى. سونىڭ دا ناتيجەسى بولسا كەرەك, شابىندىقتار تىڭايعان. گەكتارىنان 8-9 تسەنتنەر ءشوپ الىپ جاتىر. مىناۋ اقشيمان جاقتىڭ حالقى مال ازىعىن جيناۋدا جىلدا قينالىپ قالاتىن. بيىل بۇل جاقتا دا جاعداي ءتاۋىر», دەيدى ماي اۋدانىنىڭ اكىمى اعىباي ءامىرين.

اكىمدىك دەرەگىنشە, ەرتىس وزەنى جايىلماسىنداعى شابىن­دىقتاردىڭ 35 پايىزى قۇرعاپ ۇلگەرگەن. وزەن بويىن جايلاعان ەلدى مەكەندەر بۇگىندە بىرتىندەپ مالدىڭ قىسقى ازىعىن جيناۋعا كىرىسە باستاعان. بيىل شارباقتى اۋدانىنىڭ بىرنەشە شارۋا قوجالىعى اۋىلدار ماڭىنداعى شابىندىقتار مەن جايىلىمداردى جاڭارتۋ ماقساتىندا 600 گەكتار جەرگە ەركەكشوپ ەگىپتى. ەگەر بۇل جوبا ناتيجەلى بولسا, ونى وزگە اۋدانداردا تاراتۋ جوس­پارى بار.

پاۆلودار وبلىسى