ەلدىك بەلەستەرى

*قازاق حاندىعى – 550

مەملەكەتتىلىك ءداستۇر ساباقتاستىعى

ورتالىق ازيانى مەكەندەگەن كوشپەلى تۇرعىن­داردىڭ ەرتە زاماننان مەملەكەتتىك تۇزىمدە ءومىر سۇرگەندىگى ارحەولوگيالىق, انتروپولوگيالىق, لينگۆيستيكالىق, تاريحي جانە باسقا دا ماتەريال­دارمەن انىقتالىپ وتىر. اكادەميك ك.م.بايپاقوۆ قازاق مەملەكەتتىلىگىن كونە تۇرىك جانە باتىس تۇرىك قاعاندىعىنان باستاپ كەلسەك, ەندى ەسىك قور­عانىنداعى جاڭالىقتان كەيىن ب.د.د. ءىV-ءىىى عاسىر­لارداعى جەتىسۋ ساقتارى مەملەكەتى جونىندە ايتا باستادىق دەيدى. جەرگىلىكتى ساق تايپالارىنىڭ مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ءومىر سۇرگەندىگىنە دالەل رەتىندە عالىم س.جولداسباي ۇلى «التىن كيىمدى» ادامعا جەتىسۋ جەرىندەگى «بەسشاتىر» وباسىنان الىنعان ماتەريالداردى قوسادى. ال اكادەميك ب.ە.كومەكوۆ قازاقستان جەرىندە مەملەكەتتىلىكتىڭ قالىپ­تاسۋىن مۇنان دا ارىدەن, ب.د.د. ءVىى-ءىى عاسىر­لار شاماسىنداعى ساق قاۋىمداستىعىمەن بايلانىستىرادى. قالاي دەسەك تە, قازاقستان جەرىنەن تابىلعان ءتورت بىردەي «التىن ادامنىڭ» ۇشىراسۋى ەجەلگى ساق, سارمات تايپالارى وزدەرىنىڭ دامۋ دارەجەسى تۇرعىسىنان كوپتەگەن حالىقتاردان كوش ىلگەرى بولعاندىعىن كورسەتەدى. مۇنى گرەك اۆتورلارىنىڭ ەڭبەكتەرى, پارسىلىق, اسسيريالىق دەرەككوزدەرى, قىتايدىڭ «حانشۋ» جىلناماسى راستايدى. ولاردان ارال, كاسپي وڭىرلەرىندە, سىرداريا وزەنىنىڭ باسسەينىندە, تالاستا جانە قاراتاۋ ماڭىندا, بۇگىنگى قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك-شىعى­سىندا ءومىر سۇرگەن مەملەكەتتەر ءسوز بولادى. سوڭعىلارى قىتاي دەرەككوزدەرىندە «شين-گو» («كوشپەلى مەملەكەت») دەپ اتالدى. ساق مەملەكەتىنىڭ ءوز پاتشاسى, ءبىرتۇتاس اسكەرى, مەملەكەتتىك رامىزدەرى, قوعامدىق جۇيەنى رەت­تەيتىن زاڭدارى بولعان. ساق پاتشاسىن ءار تايپانىڭ توبەباسىلارى مەن باسقاقتارى, اقىلگوي قاريالارى (اقساقالدار) سايلاعان. سوعىس جاريالاۋ, بىتىمگە كەلۋ ماسەلەلەرى ساقتاردىڭ جالپى جينالىسىندا تالقىلانىپ, ءتيىستى شەشىمدەر الىنىپ وتىرعان. ساق پاتشاسىنىڭ الەكساندر ماكەدونسكيمەن جۇرگىزگەن كەلىسسوز كەزىندەگى ەسكەرتۋى حالىق جينالىسىنىڭ ەرەكشە ءرول اتقارعاندىعىن كورسەتەدى. بۇل قۇرىلىم قازاقتاردا ءوز تاۋەلسىزدىگىنەن ايىرىلعانعا دەيىن ءومىر ءسۇردى. ساقتاردى اريلىقتاردىڭ (يراندىق) ءۇرىم-بۇتاعى دەۋ تاريحي شىندىققا سايكەس كەلمەيدى. ولار شىعىسقا, وڭتۇستىك وڭىرلەرگە, بۇگىنگى ورتا ازيانىڭ, پاكىستاننىڭ, اۋعانستاننىڭ, سولتۇستىك ءۇندىستاننىڭ جەرىندەگى ب.د.د ءى عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن جەرگىلىكتى حالىقتارمەن ءسىڭىسىپ كەتتى. بىراق بۇل ساقتار قازاقستان جەرىنەن تۇتاستاي اۋىپ كەتتى دەگەندى بىلدىرمەيدى, ولاردىڭ قالعان بولىگى جەرگىلىكتى باسقا تايپالار اراسىندا قالىپ, اسسيميلياتسياعا ءتۇستى. مۇنىڭ ءوزى قىتاي پروفەسسورى سۋ بەيحايدىڭ «بۇگىندە قازاق حالقىنىڭ قۇرامىندا بايىرعى ساقتاردان قالعان ناسىلدىك تەك بار» دەگەن سوزدەرىنىڭ نەگىزسىز ەمەستىگىن بىلدىرەدى. باتىس ەلدەرىنىڭ ءبىراز عالىمدارى ورتالىق ازيادا تۇڭعىش مەملەكەتتىك قۇرىلىمعا سيۋننۋلار (hsiung-nu) قول جەتكىزدى دەپ ەسەپتەيدى. بەلگىلى نەمىس شىعىستانۋشىسى وتتو پريتساكتىڭ پىكىرىنشە, قۋاتتى سيۋننۋلار يمپەرياسىنىڭ ىقپالى تۇتاس ەۋرازيا كەڭىستىگىنە تاراپ, ماتەريالدىق مادەنيەت پەن قوعامدىق نورمالاردىڭ جاڭا فورمالارىنىڭ قالىپتاسۋىنا اكەلەدى. ت. بارفيلد ورتاازيالىق سيۋننۋلار مەملەكەتىن «سامودەرجاۆيالىق», «ىشكى ىستەرىندە مەملەكەتكە ۇقساس يمپەريالىق كونفەدەراتسيا» دەپ ەسەپتەيدى (Barfield T. The Hsuing-nu Imperial confederation: origins and foreign policy // Journal of Asian Studies. 1981. No 31/1. P. 47). سيۋننۋلار ورتالىق ازيادا عۇندار (حۋننۋلار) اتاۋىمەن (حۋننۋلار مەن عۇندار – ەتنيكالىق ديۆەرگەنتسيانىڭ ۇلگىسى) بەلگىلى بولادى. عۇن پروبلەماسىنىڭ فيلولوگيالىق قىرىن زەرتتەگەن اعىلشىن عالىمى ە. دج. پۋلليبلەنك «سيۋننۋ ءتىلى» ماقالاسىندا ب.د.د. ءى عاسىردان جاڭا ءداۋىردىڭ ءى عاسىرىنا دەيىنگى قىتاي دەرەككوزدەرىندە ساقتالعان عۇن گلوسستارىن رەكونسترۋكتسيالاۋ نەگىزىندە عۇن ەتنونيمى قىتاي ترانسكريپتسياسىندا «سيۋننۋ» بولىپ ەستىلەدى دەپ جازادى. باتىسقا قاراي جىلجىعان ولاردىڭ ۇرپاقتارى ب.د.د. ءىى عاسىردا تارباعاتاي تاۋلارى مەن كاسپي جاعالاۋى ارالىعىندا قىتاي دەرەكتەرىندە يۋەبان دەگەن اتپەن بەلگىلى عۇن يمپەرياسىن قۇرادى. ال, دەۆيد كريستيان ونى «سيۋننۋ يمپەرياسى» دەپ اتايدى (Christian D. State formation in the Eurasian Steppes // Silk Rood Studies. II. Worlds of the Silk Roads: ancient and modern / Ed. by David Christian and Craig-Benjamin. Proceding from the Second Conference of the Australاsian Society for Inner Asian Studies. Brepols, 2000). ەلباسىمىزدىڭ: ء«بىزدىڭ ەلدىگىمىز, قازاق جۇر­تى­نىڭ ارعى ءتۇبى عۇنداردان باستالادى. عۇندار­دان كەيىن كوكتۇرىكتەرگە جالعاسادى. ودان كەيىن التىن وردا ورنىعادى. ءسويتىپ, حاندىق داۋىرگە ۇلاسىپ, كەيىن بىرتىندەپ تاۋەلسىزدىككە تىرەلەدى», دەگەن ۇلىتاۋدا ايتىلعان سوزدەرىندە مەملەكەتتىلىك ءداستۇر ساباقتاستىعىنىڭ نەگىزگى كەزەڭدەرى انىق كورسەتىلگەن («ەگەمەن قازاقستان», 2014, 26 تامىز). تۇركى حالىقتارىنىڭ تەگى – عۇنداردان باستالا­تىندىعىن قاراقورىمنان جيىرما ءتورت شاقىرىم جەردەگى (نويان داڭعىلىندا) 1924 جىلى پ.ك.كوزلوۆ جۇرگىزگەن ارحەولوگيالىق قازبا كەزىندە تابىلعان ماتەريالدار دالەلدەيدى. نەمىس عالىمى فرانتس التحايمنىڭ ريم, ۆيزان­تيا, تاياۋ شىعىس, ەجەلگى سلاۆيان جانە ەجەل­گى گەرمان دەرەكتەرى نەگىزىندە قۇراستىرىلىپ, 1959 – 1972 جىلدارى جارىق كورگەن «عۇندار تاريحى» دەگەن بەس تومدىق ەڭبەگىندە دە عۇنداردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ تۇركى تىلدەس بولعانى جونىندە قورىتىندى جاسالادى. ورىس عالىمى ا.ن. بەرنش­تام دا وسىنداي پىكىرگە كەلدى (بەرنشتام ا.ن. وچەرك يستوري گۋننوۆ. لەنينگراد, 1951. س. 166). ۆ.ۆ. بارتولد عۇن ءتىلىنىڭ – ەسكى تۇركى ءتىلى ەكەندىگىن مويىندايدى. عۇن مەملەكەتىنىڭ باسقارۋ جۇيەسى, مەملەكەتتىك كەڭەسىنىڭ ساندىق جانە ساپالىق قۇرامى, قۇرىلى­مى, نەگىزگى فۋنكتسيالارى ج. دە گروت جانە باسقا دا عالىمدار تاراپىنان زەرتتەلدى. ءىى عاسىردىڭ 50-جىلدارى عۇنداردىڭ ءبىر بولىگى ارال جاعالاۋىنا, ەلەك وزەنى ماڭىنا بارىپ, سارماتتارمەن ارالاسىپ كەتەدى. عۇندارمەن قاتار شىعىستان باتىسقا قاراي ىلە وزەنىنەن تالاس وزەنىنە دەيىنگى, سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە قاراي بالقاش كولىنەن ەسىك كولىنە دەيىنگى جەرلەردە كونە ءۇيسىن مەملەكەتى ءومىر ءسۇردى. سۋ بەيحاي ەجەلگى ۇيسىندەر ۇلى يوزيلەر جانە ساقتاردىڭ ءبىر بولىگىمەن قوسىلىپ, «باتىس وڭىرىندەگى ەڭ قۋاتتى مەملەكەتكە اينالدى» دەپ جازادى. ۇيسىندەردىڭ تۇركى تەگىنە جاتاتىندىعىن ءا.مار­عۇلان, ك.اقىشەۆ, ك.بايپاقوۆ, ا.زۋەۆ, س.سۇڭ­عاتاي, ن.مىڭجان, ز.قينايات ۇلى, ورىس عالىم­دارى ن.اريستوۆ, ن.يا.بيچۋرين (ياكيف), قىتاي عال­ىمدارى جان چيان, ۋان بين حۋا, موڭعول تاريحشىسى ا.امار ناقتىلاپ جازدى. ولاردىڭ كوپشىلىگى ءۇيسىن مەملەكەتىنىڭ كورشىلەس قىتايمەن تەرەزەسى تەڭ, ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستا بولعاندىعىن مويىندايدى. ن.مىڭجاننىڭ ەڭبەگىندە ۇيسىندەردىڭ پاتشاسى كۇنبيدەن (كۋنمو, كۋنمي) باستاپ مەملەكەتتى باسقارۋشى توعىز لاۋازىم اتالسا, ۇرىمشىدە جارىق كورگەن «ەجەلگى ءۇيسىن ەلى» كىتابىندا ءجۇز الپىسقا تارتا لاۋازىم قىتاي ترانسكريپتسياسىمەن كورسەتىلگەن. ولاردىڭ اراسىندا قازاقتارعا ەجەلدەن تانىس: ابىز, ساردار, اتالىق, ءۋازىر, دۋانباسى, قاعان, مىڭباسى, نوكەر, پاتشا, پاتشايىم, سۇلتان, تورەشى, تۇتقاۋىل, حان, حانشا, شاباندوز سەكىلدى لاۋازىم اتاۋلارى ۇشىراسادى. ۇيسىندەر مەملەكەتىنىڭ قۇرىلىمى عۇنداردىڭ تۇزىمىمەن ۇقساس بولىپ كەلەدى. زەرتتەۋشىلەر ەجەلگى ءۇيسىن ۇلىسىن قازاق مەم­لە­كەتتىلىگىنىڭ باستاۋى دەپ بىلەدى (سۋنگاتاي س. ۋلۋس درەۆشيح ۋسۋنەي – يستوكي كازاح­سكوي گوسۋدارستۆەننوستي // ەۆوليۋتسيا گوسۋ­دار­­ستۆەن­نوستي كازاحستانا. ماتەريالى مەج­دۋنارودنوي كونفەرەنتسي. گ.الماتى. 3-5 اپرەليا, 1996. ا., 1996.). سونىمەن بىرگە, ولار ۇيسىندەردىڭ – ساقتار­دىڭ مۇراگەرى ەكەندىگىن جانە كونە تۇركى تىلىندە سويلەگەندىگىن مويىندايدى (ك. اقىشەۆ, سيراتوري كۋراكيتي, ت.ب.). ءۇيسىن ۇلىسى ب.د.د. ءىى عاسىردان ب.د. V عاسىرى­نا دەيىن ءومىر ءسۇرىپ, ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى مەملەكەتتىلىك ءداستۇر ساباقتاستىعىن جالعاستىردى. «مەملەكەتتىلىك ءداستۇر» دەگەنىمىز, ۆ.ۆ.ترەپاۆ­لوۆ­تىڭ ايتۋىنشا, ءبىر مەملەكەتتەن ەكىنشىلەرىنە اۋىسىپ وتىراتىن مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ قاعيداتتارى مەن كومپونەنتتەرىنىڭ, جالپى جانە ماڭىزدى بەلگىلەرىنىڭ تاريحي-گەنەتيكالىق ساباقتاستىعى بولىپ تابىلادى (ترەپاۆلوۆ ۆ.ۆ. گوسۋدارستۆەننىي ستروي مونگولسكوي يمپەري ءحىىى ۆ. (پروبلەمى يستوريچەسكوي پرەەمستۆەننوستي). م., 1993. س. 12). ال, «مەملەكەتتىلىك» («گوسۋدارستۆەننوست») تەرمينىنە: «گوسۋدارستۆەننوست – وسوبىي پريزناك, كوتورىم وتمەچەنو يستوريچەسكوە رازۆيتيە ستران (ناتسي, گرۋپپ ناتسيونالنوستەي, سويۋزا پلەمەن ي ت.پ. وبرازوۆاني), سۋمەۆشيح سوزدات سوبستۆەننوە گوسۋدارستۆو يلي ۆوسستانوۆشيح ۋتراچەننوە ۆ سيلۋ رازليچنىح پريچين (ۋتراتا نەزاۆيسيموستي, وبەدينەنيە س درۋگوي سترانوي) سۆوە گوسۋدارستۆو» دەگەن انىقتاما بەرىلىپتى (پوليتولوگيا. ەنتسيكلوپەديچەسكي سلوۆار / وبشش. رەد. ي سوست.: يۋ.ي. اۆەريانوۆ. م., 1993. س. 64). ماقالانىڭ بۇل بولىمىندە نەگىزىنەن قازاقستان اۋماعىندا ورىن العان مەملەكەتتەردىڭ ءبىر-بىرىمەن بيلىك ينستيتۋتتارى مەن اتريبۋتتارىنىڭ تىلدىك, ەتنيكالىق ساباقتاستىعىنا ءمان بەرىلدى. ۇيسىندەرمەن قاتار, نە ولاردان كەيىن ءومىر سۇر­گەن مەملەكەتتىك بىرلەستىكتەر دە وسى تۇرعىدان قاراس­تىرىلدى. ولاردىڭ ءبىرى ۇيسىندەردىڭ وڭتۇس­تىك-شىعىستاعى – جەرى ەرتىستەن شۋ مەن سارىسۋ وزەندەرىنە دەيىن سوزىلعان قاڭلى مەملە­كەتى. قىتاي تاريحشىسى حە تسيۋتاو 1851 جىلى جاريالاعان ەڭبەگىندە قاڭلى مەملەكەتىنىڭ (كانتسيۋيدىڭ) شىعىس شەكاراسى قازىرگى قازاق جەرىندە ورنالاستى دەپ جازادى. قاڭلىلار – قىتاي تاريحناماسىندا كوپ زەرتتەلگەن ەتنوستاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. تاريحشى ۋن نۋان: ء«ۇش ورداعا بولىنگەن قازاقتار – ەجەلگى قاڭلىلار» دەسە, جاپون عالىمى ك. سيراتوري: «قازاقتار – تۇرمىسى, ادەت-عۇرىپ جانە ءتىل جاعىنان ەجەلگى قاڭلىلاردىڭ جالعاسى», – دەپ جازادى (قينايات ۇلى ز. تاريحي شىندىق نەگە بۇرمالاندى؟ // «ەگەمەن قازاقستان». 2001. 25 شىلدە). قىتاي دەرەككوزدەرىندە قاڭلى مەملەكەتىندە ۆاڭ (پاتشا) فۋ ۆان (ورىنباسار پاتشا), گۇي رىن (مەملەكەت كەڭەسشىسى), ءۇنحۋ – يابعۋ ( ۇلىس بيلەۋشىلەرى), ۆانحۋ (اسكەري جانە اكىمشىلىك باستىقتار), شاو ۆاڭ (كىشى پاتشا), ت.ب. لاۋازىمدار كورسەتىلەدى. ەۋرازيا كەڭىستىگىندە ءومىر سۇرگەن عۇندار مەن باسقا دا حالىقتاردىڭ شىعىستان باتىسقا قاراي قوزعالىسى قازاقستان اۋماعىنداعى ساق, ءۇيسىن, قاڭلى تايپالارىنىڭ انتروپولوگيالىق ءتۇر-سيپاتىنا, سونىمەن بىرگە تۇركى ءتىلى ارەالىنىڭ كەڭەيۋىنە اسەر ەتەدى. عۇن يمپەرياسى ىدىراعاننان كەيىن قازىرگى قازاقستان اۋماعىنداعى مەملەكەتتىلىكتىڭ دامۋى تۇرىك قاعاناتىمەن بايلانىستى (552-744). قىتايدىڭ «جوۋناما» اتتى جىلناماسىندا «تۇرىكتەر – عۇنداردىڭ ءبىر تارماعى, اتا-باباسى – اشينا, ولاردىڭ ارعى اتالارى عۇنداردىڭ تەرىستىگىندەگى ساق (سە) جۇرتىنان شىقتى» دەلىنەدى. تۇرىك جازۋشىسى احمەت تاشاعىل دا كوكتۇرىك­تەردىڭ (تۇرىك قاعاناتى كەزىندەگى تۇركى حالىقتارىنىڭ جيىنتىق اتاۋى) عۇنداردان شىققاندىعىن قولدايدى (دەرەكتانۋ. الماتى, 2002. 148-ب.). ە.دج.پۋلليبلەنك تۇرىك اتاۋلى حالىق VI عاسىردىڭ ورتا كەزىندە موڭعوليادان جۋجانداردى ىعىستىرىپ, ەۋرازيا كەڭىستىگىندە ءوز يمپەريا­سىن قۇرعان كەزدەن بەلگىلى بولدى, بىراق ولاردىڭ شىققان تەگى جۇمباق كۇيىندە قالىپ وتىر, ءبىر قىتاي قۇجاتىندا ولار سيۋننۋلاردىڭ ءبىر تارماعى دەپ جازىلادى دەيدى (Pulleyblank E.G. Central Asia and Non-Chinese people of Ancient China. Brookfield, 2002. P. 21). عىلىمدا تۇركى حالىقتارىنىڭ شىققان تەگى ءبىرشاما زەرتتەلگەن. كوكتۇرىكتەردىڭ تاريح ساحناسىنا شىعۋىن كورسەتەتىن ناقتى دالەل رەتىندە ولاردىڭ 542 جىلعا دەيىن التاي تاۋلارىنىڭ وڭتۇستىك باۋرايىندا ءومىر سۇرگەندىكتەرىن جانە عۇنداردىڭ سولتۇستىگىندە ورنالاسقاندىقتارىن ايتۋعا بولادى. ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە تابىلعان ەسكەرتكىشتەر التاي تاۋلارىنىڭ وڭتۇستىك بەتى ب.د. 450 جىلدارىنان باستاپ كوكتۇرىكتەردىڭ مەكەنى بولعاندىعىن راستايدى, دەپ جازادى ا. تاشاعىل. 552 ج. كوكتۇرىكتەر قۇرعان تۇرىك قاعاناتى, ىشكى, سىرت­قى شيەلەنىستەرگە بايلانىستى, ەكى بولىك­كە: شىعىس تۇرىك قاعاناتى (681-744) مەن ورتا ازيا جانە قازاقستان اۋماعىنداعى باتىس تۇرىك قا­عاناتىنا (603-704 جج.) ءبولىنىپ كەتكەنى بەلگىلى. باتىس تۇرىك قاعاناتى – قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ باستاۋى دەۋگە تولىق نەگىز بار, سەبەبى ول كەيىن قازاق حالقىنىڭ قۇرامىنا ەنگەن كوپتەگەن تايپا­لاردىڭ باسىن بىرىكتىردى. ن.يا. بيچۋرين باتىس تۇرىك قاعاناتىنىڭ ءومىر سۇرگەن ۋاقىتىن ءۇيسىن ۇلىسىن جالعاستىرعان مەملەكەتتىلىك دامۋ ساباق­تاستىعىنىڭ كەلەسى كەزەڭىن قۇرادى دەگەن قورى­تىندى جاسايدى (بيچۋرين ن.يا. سوبرانيە سۆەدەني و ناروداح, وبيتاۆشيح ۆ سرەدنەي ازي ۆ درەۆنيە ۆرەمەنا. م.-ل., 1950. ت. 1. س. 279). و.پريتساك, م.درومپ, ۆ.رىباتسكي جانە باس­قا دا اۆتورلاردىڭ ەڭبەكتەرىندەگى تۇرىك قاعا­ناتتارىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى, ونداعى دۋالدىق بيلىك, كوك پەن جەردىڭ ارالى­عىن­داعى ماڭگىلىك وداق تۋرالى يدەولوگيالىق تۇجى­رىمدامانىڭ زەرتتەلۋى مەملەكەتتىلىك ءداستۇر ساباقتاستىعىنىڭ ۇزىلمەي كەلە جاتقانىنا كوز جەتكىزەدى. ر. گرۋسسەنىڭ زەرتتەۋ قورىتىندىلارى بويىنشا تۇرىك قاعاناتىندا بيۋروكراتيالىق باسقارۋ اپپاراتى 28 بيلىك ساتىسىنان تۇرعان. دج.كلوسوننىڭ «ەتيمولوگيالىق سوزدىگىندە» جابعۋ, شاد, تەگىن, يلتەبەر, تۋدۋن جانە ت.ب. لاۋازىمدار كورسەتىلەدى. يۋگرۋش دەگەن لاۋازىم قاراحان ءداۋىرى كەزەڭىندەگى قۇجاتتاردا ءىرى چينوۆنيكتەردىڭ ءبىرىن ءبىلدىردى (Clauson G. An Ethymological dictionary of the pre-Thirteenth Century Turkish. Oxford, 1972. PP. 134, 453, 488, 866, 457, 905-906). ولاردىڭ ىشىندەگى شاد, الىپبي, كۇشلىكبي, ءبورىبي سەكىلدى لاۋازىمدار ءۇيسىن ۇلىسىندا دا بولعان. ەكىنشى تۇرىك قاعاناتى كەزىندە قاعاناتتىڭ شەكاراسىنا جىبەرىلگەن اسكەردىڭ باسشىلارى «تۋتۋن» (نەمەسە «تۋتۋك») اتالعان. ال, «تۋتۋن بۋدۋن» ۇعىمى شەكاراعا شىعىپ كەتكەن, ءسويتىپ ۇلكەن ورداعا وپپوزيتسيادا بولعان كىشى حانداردىڭ, تەگىندەردىڭ كادۋىلگى ءىسى بولعان. وسى «تۋتۋن بۋدۋندى» كەيىن, ءىح-ءحىى عاسىرلار شاماسىندا, «قاداق بۋدۋن» دەگەن اسكەري تەرمين اۋىستىرادى (ق. ومىراليەۆ). پ. گولدەننىڭ جازۋىنشا, تۇرىك قاعاناتىندا ىشكى ىستەر ءمينيسترى بولعان. ول جاۋلانىپ الىنعان جەرلەردەن سالىق جيناۋمەن اينالىسقان. اسكەري مىندەت اتقارۋ («مايدان شەبىنىڭ الدىندا ءجۇرۋ») «قانمەن تولەۋ» سالىعى دەپ اتالعان. وسىعان قاراعاندا كەيبىر اۆتورلاردىڭ كوشپەلىلەر قۇرعان ساياسي ۇيىمداستىرۋلارىندا ماجبۇرلەۋ اپپاراتى مەن سالىق جۇيەسى بولمادى, سول سەبەپتى ولار تولىققاندى مەملەكەت ەمەس دەگەن پىكىرلەرىنىڭ نەگىزسىز ەكەندىگىن كورەمىز. تۇركى كوشپەلىلەرىندە مەملەكەتتىك اتريبۋتتار تۇگەلگە جۋىق ورىن الدى. جالپى العاندا, تۇرىك قاعاناتتارى باسقارۋدىڭ وزىنە ءتان يەرارحيالىق لاۋازىمدارىمەن, قوعامدىق تۇرمىسىنىڭ جانە الەۋمەتتىك ينستيتۋتتارىنىڭ كۇردەلى فورمالارىمەن, اسكەري تارتىبىمەن, ديپلو­ماتيالىق پراكتيكاسىمەن, كورشىلەس ەلدەر­دىڭ يدەولوگيالىق جۇيەلەرىنە قارسى قويىلعان دۇنيە­تانىمىمەن قازاقستاندى مەكەندەگەن ەتنوس­تىق قاۋىمداستىقتاردىڭ مەملەكەتتىك ءداستۇرىن بايى­تىپ, جاڭا بەلەسكە كوتەردى. تۇرىك قاعاناتىنىڭ پارسى, قىتاي, باتىس مەم­لەكەتتەرىمەن دەڭگەيلەس, ءوزىنىڭ دامۋى تۇرعى­سىنان بيىك تۇرماسا دا, تومەن بولماعاندىعى ونىڭ ديپلوماتيالىق قىزمەتى مەن حاتتاما نورما­لارىنان دا ايقىن كورىنەدى. قاعاناتتىڭ حالىقارالىق ساياسي قاتىناستاردىڭ بەلسەندى مۇشەسى بولعاندىعى تۋرالى مەناندر, ديناۆەري, سيموكاتتا, كەيىنگى ە.شاۆان, ي.ماركۆارت, گ.موراۆچيك, ت.ب. عالىمدار جازىپ قالدىردى. ءبىر دەرەكتەردە يستەمي قاعاننىڭ ءVى عاسىردىڭ 60-جىلدارى ورتا ازياداعى ەفتاليتتەر مەملەكە­تىنە قارسى ءجۇز مىڭ قول باستاعانى جانە ونىڭ قول استىندا ون تايپانىڭ قولباسشىلارى («ون وق بۋدۋن») بولعاندىعى ايتىلادى. وسى «ون وق بۋدۋن» كەلەسى تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ ەتنوستىق نەگىزىن قالايدى. باتىس تۇرىك قاعاناتىن اۋىستىرعان تۇركەش قاعاناتى (699-766) وزىنەن بۇرىنعى ساياسي قۇرىلىم­داردىڭ مەملەكەتتىك-اكىمشىلىك, اسكەري-الەۋمەتتىك ءداستۇرىن جالعاستىردى. تۇركەشتەردى, تاريحشى ءا. داۋلەتحان, جەتىسۋ مەن ەرەنقابىرعانى مەكەندەگەن ەجەلگى ءۇيسىن, دۋلات تايپالارى مەن باسقا دا تۇركى تايپالارىنىڭ باسىن بىرىكتىرگەن بەس دۋلاتتىڭ بەلدى تايپاسى دەپ ەسەپتەيدى. دالا يمپەرياسى قوعامدىق-ساياسي قۇرىلىمنىڭ ساقتالىپ, جالعاسىن تاۋىپ وتىرۋىن تۇركىلەردىڭ بىرتەكتىلىك تۋىستىعى مەن سول كەزدەگى ولاردىڭ تاريحي جانە بىرتۇتاستىعى قامتاماسىز ەتىپ وتىردى. تۇركەش قاعاناتى باتىس تۇرىك مەملەكەتىنىڭ تىكەلەي مۇراگەرى بولدى جانە بۇرىنعىشا «ون وق بۋدۋن» («ون تايپالى حالىق») دەپ اتالدى. فرانتسۋز تاريحشىسى ە. شاۆان ونى «ون وق ەلى» دەپ اتايدى. تۇركەش قاعاناتىنىڭ قارلۇق­تاردان جەڭىلىسى جاڭا تۇركى مەم­لەكەتىنىڭ ورنىعۋىنا جول اشادى. ەندى بۇرىنعى باتىس تۇرىك قاعا­ناتىنىڭ ورنىندا بىر­نەشە مەملەكەت پايدا بولادى: سولتۇس­تىك تيان-شان مەن جەتىسۋدا قارلۇق­تار مەملەكەتى (766-940 ج.ج.), سىرداريانىڭ تومەنگى ساعاسىندا, ارال جاعا­لاۋىندا – وعىزدار مەملەكەتى, ەرتىس جاعا­لاۋىن­دا, قازىرگى سولتۇستىك جانە ورتالىق قازاق­س­تان دالالارىندا – قيماقتار (كەيىن قىپشاق­تار) مەم­لەكەتى (ح ع-دىڭ باسى – ءحى ع.) جانە ەدىلدىڭ تومەن­گى ساعاسى مەن سولتۇستىك كاۆكازدا – حازارلار مەملەكەتى. قازاقستان اۋماعىندا ءومىر سۇرگەن قارلۇق قاعاناتى (766-940 ج.ج.) باتىس تۇرىك قاعان­دىعى مەن تۇركەش قاعاناتىنداعى بيلىك جۇيەسى مەن لاۋازىمدار يەرارحياسىن قايتالادى. قارلۇقتاردىڭ جابعۋى دالا امىرشى­لەرى­نىڭ زاڭدى مۇراگەرى رەتىندە ەسەپتەلىپ, قاعان لاۋازىمىن الادى. اراب تىلىندەگى دەرەكتەردى تالداۋ ناتيجەسىندە و.پريتساك العاشقى قاراحان قاعانى دا, ءوزىن قاعان جاريالاعان قارلىق جابعۋى دا – ءبىر ادام, ياعني بىلگە كۇل قادىرحان ەكەندىگى, قاراحان اۋلەتىنىڭ ارعى تەگى قارلىقتاردان شىققاندىعى جونىندە قورىتىندى جاسادى. اۆتوردىڭ پىكىرىنشە, قاراحان مەملەكەتى كوشپەلىلەردىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىمى جانە كوشپەلىلەر مەن وتىرىقشى حالىقتىڭ ءوزارا قاتىناستارى سەكىلدى وزىندىك قۇبىلىستاردى تانىپ-ءبىلۋ ءۇشىن اسا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. قاراحان مەملەكەتى – تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحىندا 940-1212 جىلدارى مۇسىلمان اۋلەتى بيلىك جۇرگىزگەن العاشقى مەملەكەت. باتىس ادەبيەتىندە «قاراحاندار ءبىر ورتالىققا باعىنعان مەملەكەت قۇردى» دەپ كورسەتىلەدى (World of the Silk Roads: ancient and modern. Turnhout, 1998. P. 250). «قاراحاندىقتار وزدەرىن تۇرىك جانە افراسياب (الىپ ەر توڭعا) شاڭىراعى دەپ ساناعان», – دەيدى ۆ.ۆ. بارتولد. ءحىى عاسىردىڭ ەكىنشى شيرەگىندە قاراقى­تايلار (قيداندار) جەتىسۋدى بالاساعۇن قالاسىمەن قوسا جاۋلاپ الدى. بىراق قارا­حان مەملەكەتىنىڭ قۇلاۋىمەن تۇركىلىك مەملەكەتتىلىك ءداستۇر ساباقتاستىعى ۇزىل­مەدى. ونىڭ ۇستىنە قيداندار قۇرا­مىندا مانچجۋرلار, تۇڭعىس, موڭعول تايپا­لارىنا قوسا ۇيعىرلار, قىرعىزدار جانە باسقا دا تۇركى ۇلىستارى بولادى. 1211 جىلى جەتىسۋعا كەلگەن نايمان تايپالارىنىڭ ۇستەمدىگىن تانىعان قيداندار جەرگىلىكتى تۇركى تايپالارىنا ءسىڭىسىپ كەتەدى. قازاقستان جەرىندە ءىح عاسىردىڭ اياعى مەن ح عاسىردىڭ باسىندا ءومىر سۇرگەن وعىز مەملەكەتى دە قوعامدىق قۇرىلىسى, باسقارۋ جۇيەسى تۇرعىسىنان ەجەلدەن كەلە جاتقان تۇركىلەر ءداستۇرى اياسىندا قالىپتاستى. مەملەكەتتى يابعۋ (جابعۋ) باسقارعان, ونىڭ مۇراگەرلەرى ينال, ورىنباسارلارى كۇل-ەر­كىن­دەر اتانعان. مەملەكەتتە تۇراقتى سالىق جۇيەسى قول­دانىلدى. مەملەكەت اسكەري دەموكراتياعا نەگىزدەلەدى. وعىزداردا «حالىق جينالىسىنىڭ» ساقتالۋى سول باياعى ساقتار زامانىنان كەلە جاتقان مەملە­كەتتىلىك ءداستۇر ساباقتاستىعىنىڭ ءبىرى كورىنىسى ەدى. كەيىن ول ەل باسقارۋدىڭ ەڭ جوعارعى ورگانى بولىپ ەسەپتەلەتىن ۇلى جانە كىشى قۇرىلتاي جينالىسىنا اينالادى. «وعىزنامەدەگى» وعىز قاعان « ۇلى قۇرىلتاي شا­قىردى» دەگەن جول وسى ينستيتۋتتان حابار بەرەدى. وعىزدار قازاقتاردىڭ ەتنيكالىق تاريحىندا ەلەۋلى ورىن الادى. تاريحي اڭىزداردا ولار قازاق حالقىنىڭ ارعى اتالارىنىڭ ءبىرى رەتىندە اتالادى. سونىمەن بىرگە, ولار وزبەكتەردىڭ, تۇرىكمەندەردىڭ, قاراقالپاقتاردىڭ, ازەربايجان, تاتار, باشقۇرت, تۇرىك حالىقتارىنىڭ قالىپتاسۋىنا ۇلەس قوستى. م. قاشقاري وعىزدار باستاپقىدا 24 رۋلى ەل بولدى دەپ كورسەتەدى. قىپشاقتاردان ىعىسقان وعىزداردىڭ ءبىر بولىگى شىعىس ەۋروپا مەن كىشى ازياعا ءوتىپ كەتەدى دە, قالعاندارى ءحى عاسىردىڭ ورتاسىندا دەشتى قىپشاق تايپالارىنىڭ اراسىنا تارادى. وعىز رۋلارىنىڭ اتاۋلارى قازاقتاردىڭ كىشى ءجۇز, ورتا ءجۇز تايپالارى اتاۋلارىندا ساقتالىپ قالدى. تۇركى تايپالارىمەن باتىس تۇرىك قاعاناتى كەزىنەن بەرى قاراي ەتەنە ارالاسىپ كەلە جاتقان ەتنوستاردىڭ ءبىرى – قيماقتار بولاتىن. ءىح عاسىردىڭ اياعى-ءحى عاسىردىڭ باسىندا شىعىس جانە ورتالىق قازاقستاندا قيماقتاردىڭ ءوز مەملەكەتىن قۇرىپ, كوشپەلىلىكپەن قاتار, وتىرىقشى ءومىر سۇرگەندىگى جونىندە اراب دەرەكتەرى نەگىزىندە ب.ە.كومەكوۆ دالەلدەپ شىقتى. عالىم ەڭبەكتەرى الەم زەرتتەۋشىلەرى تاراپىنان تانىلدى (قاراڭىز: Acta Orientalia Hungaricae. Budapest, 1976. T. XXX. Fasc. 2. P. 260 – 261; Al–فۋرسان ال-فيكري ۆا-س-سياسي. داماسك, 1976. № 3. 114-115-ب.). كونە تۇركىلەردىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىمىنداعى قانات جۇيەسى قيماق مەملەكەتىنىڭ قۇرىلىمىنان دا كورىنىس تاپتى. قيماقتاردا كونە تۇركىلەردەن قابىلداعان قاعان, جابعۋ, شاد, تۇتىق سەكىلدى جوعارى لاۋازىم­دارى بولدى. قاعان (نەمەسە حاكان) يابعۋ اتاعىنان ەكى دارەجە جوعارى تۇردى. ءحى عاسىردىڭ باسىندا قيماق قاعاناتى قۇلاعان­نان كەيىن بۇرىن قيماق, قىپشاق جانە كۋمان تاي­پالارى مەكەندەگەن اۋماقتا اسكەري-ساياسي باسىم­دىق قىپشاقتارعا اۋىسادى. قىپشاق مەملە­كەتتىك بىرلەستىگىنىڭ حالقى بىرتەكتى بولمادى. «قىپ­شاق­تار» دەگەن جالپى اتاۋمەن اتالعانىمەن, بۇل قاۋىم­داستىققا, قىپشاقتاردىڭ وزدەرىنەن باسقا, تۇركى­تىلدەس قيماقتار, كۋماندار, وعىز تايپالارى, كونە باشقۇرتتار, قاڭلىلار, تۇرگەشتەر, يران ەتنيكالىق توبىنىڭ تۇرىكتەندىرىلگەن ەلەمەنتتەرى كىردى. پ.ب. گولدەننىڭ ءوزى دە قىپشاقتار تايپالىق كونفەدەراتسياعا عانا بىرىكتى دەپ جۇرگەنىمەن, «كودەكس كۋماننيكۋس» ەسكەرتكىشىن زەرتتەۋگە ارنال­­عان ەڭبەگىندە قىپشاق قوعامىندا مەملەكەت­تىك ينس­تيتۋتتاردىڭ بولعاندىعىن جوققا شىعارا المايدى. قىپشاق ءداۋىرى كەزەڭىنىڭ ەڭ ماڭىزدى ەرەكشەلىگى «قىپشاق تىلدەس تۇركىلەر» دەگەن جالپى اتاۋمەن ەتنيكالىق شوعىرلانۋ پروتسەسى ورىن الادى. قازاق حالقىنىڭ قۇرامىنا ەنگەن كەرەيلەردىڭ, نايماندار, قوڭىراتتار, جالايىرلار, مەركىتتەر, دۋلاتتار جانە ت.ب. تايپالاردىڭ دا ۇزاق مەرزىمدى مەملەكەتتىك ءداستۇرى بولعاندىعىن تاريحي قۇجات­تار راستايدى. راشيد اد-دين: «نايماندار مەن كەرەيلەردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءوز مەملەكەتى بولدى», – دەپ جازادى (راشيد اد-دين. سبورنيك لەتوپيسەي. ت. 1. كن. 1. س. 75). ونىڭ پىكىرى بويىنشا, كەرەيلەر – وعىزدارمەن تۋىستاس حالىقتاردىڭ ءبىرى بولعان. كەرەيلەر, باسقالارى سەكىلدى, سالت-سانا, مەملە­كەتتى باسقارۋ, قوعامدىق قۇرىلىس سالالارىندا تۇركى ءداۋىرىنىڭ ۇلگىلەرىن ساقتادى. دەرەكتەردە قۇن تولەۋ, امەڭگەرلىك, رۋ ىشىندە قىز الىسپاۋ تۋرالى مالىمەتتەر ۇشىراسادى. وسى ادەت-عۇرىپ نورمالارى قازاق حالقىنا دا جەتىپ, قاتاڭ ساقتالدى. سەبەبى, كەرەيلەردىڭ دەنى قازاق جەرىندە قالىپ, ورتا ءجۇزدىڭ ءبىر تايپاسىن قۇرادى. كەرەيلەر ەلدىڭ جوعارعى بيلەۋشىسىن اۋەلدە «بۋيۋرۋك» دەپ اتاعان, كەيىن ول حان, گۋرحان اتاۋىمەن اۋىسادى. گ. ديورفەر «بۋيۋرۋك» دەپ جالپى مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ەڭ جوعارى ساتىسىندا تۇرعان ادامدى ايتادى, ول پرەمەر-مينيستر, ۇلى ءۋازىر, رەيحسكانتسلەر دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى دەيدى. ءباھادۇر, تەگىن – كوري دەگەن لاۋازىمدار بولدى. بىتىكشى حان جارلىقتارىن جازۋ جانە جاريا­لاۋ­مەن, قازىنالىق كىرىس-شىعىستار مەن سالىق جيناۋ سياقتى اكىمشىلىك قىزمەتتەرمەن اينالىستى. حاندىق اسكەري-اكىمشىلىك جۇيەسى وڭ قانات, سول قانات جانە حاننىڭ ءوز قوسىندارى بولىپ ءۇش توپقا ءبولىندى. قارۋ اسىنعان جاۋىنگەر قاپتاۋىل دەپ اتالدى. تۇتقاۋىل قالا قاقپاسىن, جول توراپتارىن, شەكارالىق بەكەتتەردى, وتكەلدەردى كۇزەتىپ, باقىلاۋ مىندەتىن اتقاردى. ۇلى تۇركى قاعاناتتارىنىڭ مۇراسى نايمان حاندىعىندا دا ساقتالدى. ونىڭ بيلەۋشىلەرى دە: بۋيۋرۋك-قاعان, كۇشىلىك-قاعان, ينانچ بىلگە بۋكۋ قاعان اتاندى. سونىمەن, ەۋرازيا كوشپەلىلەرىندە مەملەكەت­تىلىكتىڭ بولماعاندىعى تۋرالى تۇجىرىمدار عالىم­داردىڭ تاريحي ساباقتاستىق ماسەلەسىن جەتە زەردەلەمەۋىندە دەۋگە تولىق نەگىز بار. قازىرگى قازاقستان اۋماعىندا ءومىر سۇرگەن ءبىر مەملەكەتتىڭ جويىلىپ, ەكىنشىسىنىڭ پايدا بولىپ وتىرۋى ولاردىڭ قۇرامىنا ەنگەن ەتنوستاردىڭ ءبىرىنىڭ قۇرىپ, ەكىنشىسىنىڭ پايدا بولۋىن بىلدىرمەيدى. ولاي بولسا, بۇرىنعى كەزدەگى مەملەكەتتىلىك جونىندە جيناقتالعان تاريحي تاجىريبە دە ۇرپاقتان ۇرپاققا اۋىسىپ, جاڭارىپ, تولىعىپ وتىرادى. سان الۋان مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ اۋى­سۋى­نا قاراماستان, ەۋرازيا دالاسى تۇرعىن­دارى­نىڭ ەتنيكالىق, لينگۆيستيكالىق, انتروپولوگيالىق, ادەت-عۇرپى مەن ءومىر سالتىنىڭ بىرەگەيلىگى, ولار­دىڭ كوپشىلىگىنە كوشپەلىلىك پەن وتىرىقشىلىق سيمبيوزىنىڭ تاندىگى تاريحي ساباقتاستىقتىڭ ۇزدىك­سىز­دىگىن قامتاماسىز ەتەدى. اسىرەسە, بۇل قۇبىلىستىڭ بەرىك ورنىعۋىندا بىرنەشە مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار مەن ۇلىستار قۇرامىندا ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان تۇركى تايپا­لارى­نىڭ شىڭعىسحان يمپەرياسى قۇرامىندا بىرىكتىرىلۋىن ماڭىزدى وقيعا رەتىندە اتاۋىمىز كەرەك. د. كريستيان «موڭعول يمپەرياسى – ەڭ قۋاتتى كوشپەلى مەملەكەت بولدى» دەپ جازادى. كوشىم ەسماعامبەتوۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. (جالعاسى بار).