الەمدەگى بايلىقتىڭ جارتىسى جەر تۇرعىندارىنىڭ
1 پايىزىنىڭ قولىندا
وسى اپتادا داۆوستا وتەتىن دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمدا باس قوساتىن ميللياردەرلەر مەن ساياساتكەرلەردەن ادامدار اراسىنداعى تەڭسىزدىكتىڭ ءوسۋىن اۋىزدىقتاۋ تالاپ ەتىلەدى. Oxfam International قايىرىمدىلىق ۇيىمى جۇرگىزگەن سوڭعى زەرتتەۋلەر ناتيجەسى كەلەسى جىلى پلانەتا تۇرعىندارىنىڭ 1 پايىزدىق مولشەرى قالعان 99 پايىزدىق جۇرتتان باي بولىپ شىعاتىنىن كورسەتتى. مۇنى جازعان جۋرناليستەر لارري ەلليوتت پەن ەد پيلكينگتون بەلگىلى قايىرىمدىلىق ۇيىمى ءوزىنىڭ الداعى فورۋمداعى ايتارلىقتاي جوعارى بەدەلىن پايدالانا وتىرىپ, جاعدايدىڭ بۇلايشا ۋشىعۋىنىڭ الدىن الۋدىڭ شۇعىل شارالارىن قاراستىرۋدى تالاپ ەتكەلى تۇرعانىن باياندادى. وسى ورايدا گازەت 2009 جىلعى زەرتتەۋدىڭ قورىتىندىسى پلانەتا تۇرعىندارىنىڭ 1 پايىزى قولىندا الەمدەگى بارلىق بايلىقتىڭ 44 پايىزى شوعىرلانعانىن كورسەتكەنىن جازادى. ال 2014 جىلى بۇل كورسەتكىش 48 پايىزعا جەتكەن. سونىمەن بىرگە, پلانەتا جۇرتىنىڭ 80 پايىزىنىڭ م ۇلىك-مۇكامالى مەن كاپيتالى الەمدىك بايلىقتىڭ 5,5 پايىزىن قۇرايتىنى دا بەلگىلى بولىپ وتىر. بۇدان Oxfam «ەگەر جاعداي ءدال وسىلاي بولىپ كەتە بەرسە, 2016 جىلى 1 پايىزدىق مولشەردەگى باي ادامدار الەم بايلىعىنىڭ جارتىسىنان كوبىن يەمدەنەدى» دەگەن قورىتىندى شىعاردى. قايىرىمدىلىق ۇيىمىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى جانە داۆوس فورۋمىنىڭ بيىلعى التى تەڭ توراعاسىنىڭ ءبىرى ۋينني بيانيما م ۇلىكتەر بولىنىسىندەگى تەپە-تەڭدىك بۇزىلۋىنىڭ اقىرى قاتتى قاۋىپتى ەكەنىن مالىمدەدى. «بۇل ءوسۋ ءۇشىن دە جامان, مەملەكەتتىك باسقارۋ ءۇشىن دە جامان. ءبىز شوعىرلانعان بايلىقتىڭ بيلىككە دە اۋىز سالاتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. ال قاراپايىم ادامدار مۇندايدا ءۇن قاتا المايدى, ولاردىڭ مۇددەلەرى ەشكىمدى دە قىزىقتىرمايدى», – دەدى بيانيما گازەتكە بەرگەن سۇحباتىندا Oxfam ءوزى بايقاعان تاعى مىناداي دەرەكتەردى جەتكىزەدى: 2009 جىلدان 2014 جىلعا دەيىن الەمنىڭ ەڭ باي 80 ادامى, بارلىق م ۇلىكتەرى مەن اقشا قاراجاتتارىن قوسىپ ەسەپتەگەندە, ەكى ەسەگە بايىپ كەتتى. ەندى بايلىقتىڭ مۇراگەرلىك جولدارىن جاساۋ مەن ولاردىڭ ەڭ باي ادامداردىڭ مۇددەلەرى ءۇشىن پايدالانۋ ءداستۇرى ۇلعايىپ كەلەدى. «ايرىقشا تەڭسىزدىك – جاي عانا كەزدەيسوقتىق نەمەسە ەكونوميكانىڭ تابيعي زاڭدىلىعى ەمەس. ول ساياساتتىڭ ىقپالىمەن قالىپتاسادى, ەگەر ساياساتتى وزگەرتسەك, ونى دا وزگەرتۋگە بولادى», – دەدى سوڭىندا بيانيما.التىننىڭ باعاسى قىمباتتاپ بارادى
دۇيسەنبى كۇنى التىن قۇنىنىڭ الەم رىنوگىنداعى باعاسى ءوزىنىڭ وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن بەرگى ەڭ بيىك مانىنە كوتەرىلىپ, ترۋيالىق ۋنتسياسى 1283 دوللار شەكتەۋىنە جەتتى. مۇنىڭ ءبارى ينۆەستورلاردىڭ وسىناۋ قىمبات التىنعا ايرىقشا كوپ كولەمدە اقشا قۇيىپ جاتقانىنان بولىپ وتىر. ويتكەنى, ەۋروپا ورتالىق بانكى تاراپىنان وداق ەلدەرىنە ساپالىق جۇمسارتۋ باعدارلاماسى اۋقىمى كەڭەيتىلىپ قالۋى مۇمكىن دەگەن بولجام بار. ولار سونداي-اق اقش-تاعى ستاۆكانىڭ ازىرگە بۇگىنگى تومەنگى دەڭگەيىندە قالا بەرەتىنىنە دە ءۇمىت ارتادى. Bloomberg اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, التىننىڭ قۇنى قاڭتاردىڭ 19-ى كۇنى كوتەرىلۋىنىڭ ناتيجەسىندە ونىڭ سپوت-رىنوكتاعى باعاسى 0,3 پايىزعا ارتىپ, ۋنتسياسى 1283 دوللارعا بارعان. جالپى, جىل باسىنان بەرى التىننىڭ باعاسى 8 پايىزعا وسكەن. ول تەك سوڭعى ءۇش كۇننىڭ ىشىندە عانا 3,3 پايىزدىق ءوسىمدى قۇراعان. بيىلعى جىلى وسىنداي سەنىمدى ءوسۋدى باسقا باعالى مەتالدار دا باستان كەشىپ جاتىر. ايتالىق, كۇمىس وسى ارالىقتا 14,6 پايىزعا قىمباتتاپ, ۋنتسياسى 18 دوللارعا جەتكەن. سول سياقتى پلاتينانىڭ قىمباتتاۋى 5,3 پايىزبەن قامتاماسىز ەتىلىپ, ۋنتسياسى 1271 دوللارعا باعالانۋدا. مۇندا تەك وزگەرە قويماعان پاللادي سياقتى. ونىڭ قۇنى كەرىسىنشە 4,8 پايىزعا تومەندەپ, ۋنتسياسى 764 دوللارعا بارىپ توقتاعان. پاللادي كوپ جاعدايدا وندىرىستىك مەتالل بولىپ تابىلادى. ول نەگىزىنەن اۆتوموبيل جاساۋدا پايدالانىلادى. ونىڭ باعاسى سوندىقتان بۇل مەتالدار توبىمەن ۇيلەسە وزگەرىپ تۇرمايدى. وسىلايشا ول ءوسىمنىڭ بيىگىنە وتكەن جىلى جەتىپ, بيىل قايتادان اقىرىن ءتۇسىپ جاتىر. قىمبات مەتالدار باعالارىنىڭ كۇرت وسۋلەرى وتكەن اپتانىڭ بەيسەنبىسىندە باستالعان ەدى. وسىدان كەيىن شۆەيتساريا ۇلتتىق بانكى شۆەيتسار فرانكىنە قويىلىپ كەلگەن جوعارعى شەكتەۋدى بوساتىپ قويا بەردى. بۇرىن فرانكتىڭ باعامى 1,20 CHF/€ دەڭگەيىندە ۇستالىپ كەلگەن. بۇدان بولەك, رەتتەۋشى ەسەپتى ستاۆكانى جىلدىق مينۋس 0,75 پايىزدىق تابىستىڭ مينۋس 0,25 پايىزى مولشەرىنە ءتۇسىردى. Sberbank Investment Research ساراپشىلارىنىڭ ايتۋلارىنا قاراعاندا, شۆەيتساريا ورتالىق بانكى جوعارىداعىداي ويلارى بار ەكەنىن بىلدىرگەسىن ارادا بىرنەشە كۇن وتكەننەن كەيىن جاساۋى مۇلدەم كۇتپەگەن جاعداي بولعان. «ءبىز مۇنى ەۋروپا ورتالىق بانكىنىڭ الداعى اپتادا ساندىق جۇمسارتۋ شارالارىن ىسكە قوساتىندىعىنىڭ تاعى ءبىر ايعاعى رەتىندە قابىلدادىق», – دەپ اتاپ ءوتتى ساراپشىلار. ەكونوميستەردىڭ بولجامدارى بويىنشا, بەيسەنبى كۇنى ەۋروپا ورتالىق بانكى QE (ساندىق جۇمسارتۋ) باعدارلاماسىن €600 ملرد. ەۋروعا ۇلعايتۋى ىقتيمال. مۇنداي جاعدايدا ينۆەستورلار ەۋروپادا تۇتىنىم باعالارىنىڭ كوتەرىلىپ كەتۋلەرى مۇمكىن ەكەنىن جوققا شىعارمايدى. ال بۇل باعالاردى ادەتتە التىن قورى قورعاپ تۇراتىن بولادى. Sberbank Investment Research اناليتيكتەرىنىڭ سوزدەرىنە قاراعاندا, التىن باعاسىنىڭ كوتەرىلۋى اقش-تاعى بولشەك ساۋداعا دا ايتارلىقتاي اسەر ەتەتىن بولادى. امەريكا ساۋدا مينيسترلىگىنىڭ باعالارىنا قاراعاندا, ەلدە وتكەن جىلعى جەلتوقسان ايىندا بولشەك ساۋدا باعالارى 0,9 پايىزعا قۇلاپ, 2014 جىلدىڭ قاڭتار ايىنان بەرگى ەڭ تومەنگى دەڭگەيىنە جەتكەن. ال Bloomberg اگەنتتىگى سۇراۋ سالعان ساراپشىلار باعا تومەندەۋىنىڭ مولشەرى بۇدان الدەقايدا از – 0,1 پايىز بولادى دەپ كۇتكەندەرىن دە جاسىرعان جوق. «بۇل مالىمەتتەر اقش فەدەرالدى رەزەرۆ جۇيەسىنىڭ جاقىن كەلەشەكتەگى ستاۆكالارى جوعارى بولاتىنىنا كۇمان تۋدىرادى», دەپ اتاپ ءوتتى ساراپشىلار سوسىن. ەسكە سالا كەتەيىك, 2012 جىلى تاپ وسى اقش اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ قاتقىل بولا تۇسەتىنىنە دەگەن قاۋىپ التىن باعاسىنىڭ ىرىق بەرمەي كەتۋىنە اپارىپ سوقتىرىپ, اقىرى 2013 جىلى ونىڭ باعالارىنىڭ ودان ءارى تومەندەي بەرۋىنە جەتكىزىپ ەدى.اقش-تا ءبىر بانك بيىل بانكروتقا ۇشىرادى
اقش بيلىگى فلوريدا شتاتىنداعى First National Bank of Crestview بانكىنىڭ جۇمىسىن توقتاتتى. ول بيىلعى جىلى ەلدە جابىلىپ قالعان ءبىرىنشى كرەديتتىك ۇيىم بولىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى تاراتىلعان اقش دەپوزيتتەردى ساقتاندىرۋ كورپوراتسياسىنىڭ (FDIC) ءباسپاسوز پاراعىندا بۇل بانكتىڭ اكتيۆتەرى مەن دەپوزيتتەرىنىڭ لۋيزياناداعى First NBC Bank-كە وتەتىنى ايتىلعان. ال First National Bank of Crestview دەپوزيتتەرىنىڭ يەلەرى ەندى اۆتوماتتى تۇردە First NBC Bank-ءتىڭ تولەمشىلەرىنە اينالادى دا, FDIC ولاردى ساقتاندىرۋدى جالعاستىرا بەرەدى. كورپوراتسيا باعالاۋى بويىنشا, بانكتىڭ جويىلۋىنا بايلانىستى ەندى دەپوزيتتەردى ساقتاندىرۋ قورىنىڭ شىعىندارى 4,4 ملن. دوللاردى قۇرايتىن بولادى. «First National Bank of Crestview كليەنتتەرى مەن قىزمەتكەرلەرىن First NBC وتباسىنا شاقىرامىز», – دەيدى وسى ورايدا First NBC پرەزيدەنتى ەشتون رايان. وتكەن جىلعى 30 قىركۇيەكتە First National Bank of Crestview-ءدىڭ اكتيۆىندە 79,7 ملن. دوللار قارجى بولىپ, دەپوزيتتەرىنىڭ كولەمى 78,6 ملن. دوللاردى قۇراعان ەكەن. سول سياقتى بىلتىر اقش-تا بانكروتقا ۇشىراعان قارجى ۇيىمدارىنىڭ سانى 2007 جىلعىدان ازايىپ, 2013 جىلعى 24-ءتىڭ ورنىنا 18 بولعان. ال 2007 جىلى بارلىعى ءۇش بانك جويىلىپتى. سونىمەن بىرگە, 2010 جىلى 157 كرەديت مەكەمەسى بانكروت بولىپ جاريالانعان. گرەكتەر شىعىپ كەتكەننەن ەۋروايماق قارىق بولا ما؟ گرەكيا 2012 جىلى وتكەن بۇكىلحالىقتىق سايلاۋدان كەيىن دە ەۋروايماقتان شىعىپ كەتە الاتىن ەدى. بىراق ەللادالىقتار ەكى تۋردان تۇرعان ناۋقاننىڭ قورىتىندىسىندا ايماقتا قالا بەرۋدى ءجون دەپ تاپتى. ال گرەكيا ەۋرووداقتان سول جولى شىعا قالعاندا (grexit) مۇنىڭ تەك بۇلار ءۇشىن عانا ەمەس, بارشا ۆاليۋتا وداعى ءۇشىن دە وڭاي سوقپايتىنى قازىر بەلگىلى بولىپ وتىر. بيىلعى جىلى سونداي سايلاۋدىڭ كەزەگى تاعى كەلدى. الداعى 25 قاڭتاردا ەلدە پارلامەنت سايلاۋى وتەدى. ەندى مۇنىڭ سوڭى دا گرەكيانىڭ ەۋروايماق مۇشەلىگىنەن شىعىپ قالۋ قاۋپىن تۋدىرىپ تۇر. ەگەر شىنىندا دا «گرەكزيت» ودان كىمگە پايدا, كىمگە زيان؟ جالپى, ونىڭ قانشالىقتى كەرەگى بار؟ بىلاي قاراعاندا grexit مەحانيزمى ەشقانداي دا كۇردەلى ەمەس. ۇكىمەت بارلىق ىشكى اكتيۆتەر مەن قارىزدار مىندەتتەمەلەرىن دراحما باعامىنا لايىقتاپ كوشىرگەن بويدا ەلدە ۆاليۋتالاردىڭ الماسۋلارى جەدەل وتە قالادى. مۇندا, شاماسى, باعام بىرگە ءبىر ەتىپ الىناتىن شىعار. ياعني, ءبىر دراحمانىڭ قۇنى ءبىر ەۋروعا تەڭ بولادى. گرەكيانىڭ ورتالىق بانكى فرانكفۋرتتەگى ەۋروپا ورتالىق بانكىنەن ءبولىنىپ شىعادى. وسىدان كەيىن ۇلتتىق رەتتەۋشى ءوزىنىڭ مونەتارلىق ساياساتىن بانكتەردە دراحمامەن وپەراتسيا جاساۋدان باستايدى. وسىدان باستاپ بانكتەر دە ىشكى بالانستىق ەسەپتەرى دراحمامەن جۇرگىزۋگە كوشەدى. بىراق العاشقى كەزدە ەۋرو مەن دراحمانىڭ اراسىندا تەپە-تەڭدىك, ياكي پاريتەت ساقتالىپ تۇرعانىمەن, كوپ ۇزاماي گرەكتىڭ جاڭا ۆاليۋتاسىنىڭ تەز قۇنسىزدانا باستاعانىن بايقايتىن بولامىز. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ (حۆق) 2012 جىلعى بولجامىنا سايكەس, مۇنداعى قۇلدىراۋ ەۋرونىڭ 50 پايىزدىق مولشەرىنە كەلەدى. بۇلايشا قۇلدىراۋ گرەكيانىڭ ەكونوميكالىق جاعىنان قالپىنا كەلە باستاۋىنا نەگىز دە بولۋى مۇمكىن. افينا وسىدان كەيىن باسەكەگە توزىمدىلىكتى ءبىرشاما كوتەرىپ الادى. 2002 جىلى ارگەنتينا ءدال وسىلاي ءوز ۆاليۋتاسىن ون جىل ۋاقىت اقش دوللارىنا تەلىپ قويۋىن توقتاتقاننان كەيىن بىردەن ەكونوميكاسىن كۇرت قاۋلاتىپ كوتەرە باستاپ ەدى. بۇل قارىشتى قارقىن بىرنەشە جىلعا سوزىلدى. بۇعان ءبىر جاعى سول كەزدە كوپتەگەن شيكىزات تاۋارلارى باعالارىنىڭ قىمبات بولۋى دا ءوزىنىڭ ىقپالىن تيگىزبەي قالعان جوق. قازىر بىرقاتار ساراپشىلار گرەكيانى دا سونداي تاعدىر كۇتىپ تۇرعانداي كورەدى. «گرەكيا وسىدان 13 جىل بۇرىنعى ارگەنتينانىڭ ستسەناريىن قايتالاپ, باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى كۇشەيتۋى, ءبىرىنشى كەزەكتە تۋريستەردى تارتۋ كولەمىن ارتتىرۋى مۇمكىن», – دەپ جازادى The Economist جۋرنالى وسى رەتتە. دەگەنمەن, مۇنىڭ جاعىمسىز زارداپتارى بولاتىنى دا حاق. Grexit قىسقا مەرزىم ىشىندە ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا وراسان زور دۇمپۋلەر اكەلىپ ۇلگەرەدى. جاڭا ۆاليۋتانىڭ اينالىمعا ەنىپ بىتۋىنە بىرنەشە اي كەتەدى. وسى ۋاقىتتاردا ەسەپتەسۋلەردىڭ باسىم بولىگى اقشا اۋدارۋ جولىمەن جۇرگىزىلەتىنىنە قاراماستان, قارجى الماسۋشىلىق سالاسىندا بەلگىلى ءبىر بەرەكەسىزدىكتەر ورىن الادى. بۇدان باسقا, گرەكيانىڭ ەۋرووداقتان كەتۋى ەلدى بۇرىنعى ءبىرتۇتاس رىنوكتان شىعارىپ تاستايدى. ودان بولەك, ايماقتىق قارجى كومەگى دە ەندى بولمايدى. ينفلياتسيا بىردەن كۇرت كوتەرىلەدى. سەبەبى, يمپورتتىق تاۋارلار شامادان تىس قىمبات بولىپ جەتەدى. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ 2012 جىلعى تالداۋىنا قاراعاندا, وسى كەزدە گرەكتىڭ ىشكى باعالارىنىڭ ءوزى قاتتى قىمباتتاپ, ول 35 پايىزدىق دەڭگەيگە بارادى. «گرەكزيتكە» بايلانىستى ورىن الاتىن بەلگىسىزدىك احۋالى, ءسوز جوق, تۇتىنۋشىلاردىڭ دا, بيزنەستىڭ دە ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمىنە سىزات تۇسىرەدى. مۇنىڭ ءبارى ەللادا جەرىندە ارگەنتينا ۆاريانتىنىڭ ويناي قوياتىنىنا قاتتى كۇمان كەلتىرتەدى. گرەكيانىڭ ەكونوميكاسى, شاماسى, ازداپ قالپىنا كەلە باستاعاننان كەيىن, قايتادان كەرى قاراي كەتىپ, رەتسەسسياعا تاپ بولاتىن شىعار. حۆق ساراپشىلارى قازىر grexit بولعان جاعدايدا ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ قازانى 8 پايىزعا تومەن ءتۇسىپ كەتەتىنىن دە ايتىپ وتىر. بىراق بەلگىسىزدىك مۇنىمەن اياقتالا قويمايدى. وسى تۇستا گرەك ۇكىمەتىن ەڭ الدىمەن, شەتەل كرەديتتەرىن الۋ پروبلەمانى كۇتىپ تۇرادى. بۇل كەزدە افينا ءوزىنىڭ ىشكى قارىزدارىنىڭ كولەمىن وزگەرتە الاتىن شىعار, بىراق مۇنى شەتەلدىك كرەديتتەرگە كەلگەندە جاساي المايدى. ال وسى اۋىر جۇك دراحمانىڭ دەۆالۆاتسياسىن جەدەلدەتە تۇسەدى. ءوز كەزەگىندە بۇل جاڭا دەفولتقا الىپ بارادى. سونداي-اق, ۇكىمەتكە 2012 جىلى شىعارىلعان جاڭا گرەك وبليگاتسيالارىن العان جەكە تۇلعالارمەن زاڭ جۇزىندە سوعىستى باستاپ كەتۋگە دە تۋرا كەلۋى ابدەن مۇمكىن. بەلگىلى ءبىر جاعدايلاردا گرەكيانىڭ قازىرگى احۋالى بۇدان ەكى جىل بۇرىنعى سيپاتىنان ەداۋىر ءتاۋىر. ەۋروپا كوميسسياسىنىڭ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, 2014 جىلى گرەكيانىڭ ادەپكى ءپروفيتى, ياعني بيۋدجەتتەگى تاپشىلىعى جالپى ىشكى ءونىمنىڭ 2,7 پايىزىنا تەڭ بولعان. ال ەكى جىل بۇرىن بۇل كورسەتكىش 3,6 تسيفرىن كورسەتكەن ەكەن. گرەكتىڭ اعىمداعى ەسەپتەگى تاپشىلىعى قازىر بالانسقا كەلتىرىلدى. بۇل grexit-ءتىڭ بيۋدجەتتىڭ كۇرت قۇلاۋىنا اپارىپ سوقتىرمايتىنىن بايقاتادى. ەلدىڭ تولەم بالانسى دا تۇراقتى بولماق. ايتكەنمەن, گرەكيانىڭ ەۋروايماق ىشىندە دە كۇرت كوتەرىلۋگە تولىق مۇمكىندىگى بار ەدى. ال بىردەن شىعىپ كەتۋ ەلدىڭ ەكونوميكاسىن قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى ءۇمىتتى جويىپ تا جىبەرگەلى تۇر. گرەكيانىڭ ەۋروايماقتان شىعۋى ەۋرو وداعىنا دا وڭاي تيمەسە كەرەك. ول ەڭ الدىمەن, ەۋروايماقتىڭ ىدىرۋىن باستاپ بەرسە, ەكىنشىدەن, وداقتىڭ ونسىز دا ناشار ەكونوميكاسىنا تاعى ءبىر اۋىر سوققى بولىپ تيەدى. وسىدان كەلىپ ەۋروايماق ەلدەرىنىڭ جالپى ىشكى ءونىمىنىڭ كولەمى الداعى 18 ايدىڭ ىشىندە 1,5 پايىزدان دا تومەندەپ كەتۋى مۇمكىن. «گرەكزيت» سونىمەن بىرگە, ءبىرتۇتاس ۆاليۋتا ايماعىنا ماڭگىلىك مۇشەلىك قاعيداتىن دا قاقىراتىپ وتەدى. دايىنداعان .سەرىك ءپىرنازار, «ەگەمەن قازاقستان».