ەرلان اقباروۆ: بارلاۋ جۇمىستارىنا باسىمدىق بەرىلەدى

– ەرلان ەسەنالى ۇلى, گەولوگيا­لىق بارلاۋدى ءتيىمدى جۇرگىزۋ بويىنشا قانداي ماڭىزدى جۇمىستار ات­قارىلىپ جاتىر؟

– ءبىرىنشى كەزەكتە پەرسپەكتيۆالاردى انىقتاۋ جانە گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن جولعا قويۋ ءۇشىن بارلىق گەولوگيالىق اقپاراتقا كەشەندى تالداۋ جۇرگىزۋ, زاڭنامالىق بازانى جانە جەر قويناۋىن مەملەكەتتىك گەولوگيالىق زەرتتەۋگە قويىلاتىن نۇسقاۋلىق تالاپتاردى قايتا قاراۋ, سونداي-اق اۋماقتى كارتاعا ءتۇسىرۋدىڭ جاڭا ادىستەرىنە كوشۋ جوسپارلانىپ وتىر. بىلتىر گەولوگيا كوميتەتى ستراتيگرافيالىق جانە پەتروگرافيالىق كودەكستەر ازىرلەگەن. بۇل – گەولوگيالىق كارتالاردى بىرىكتىرۋ جانە ولاردىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ قادامدارىنىڭ ءبىرى. ال كودەكستەر بۇكىل ەلدىڭ گەولوگياسى تۋرالى ءبىرتۇتاس تۇسىنىك بەرەدى. ەكىنشىدەن, اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزىپ, سالانى تسيفرلاندىرساق دەيمىز. قازىر 56 مىڭنان استام گەولوگيالىق ەسەپتەر ساقتالاتىن «Kaznedra» پلاتفورماسى جۇمىس ىستەيدى.

ءۇشىنشى مىندەت – گەولوگيا سالا­سىنداعى عىلىمي جانە كادرلىق رەسۋرس­تاردى ودان ءارى دامىتۋ. عىلىمي مەكە­مەلەردى گەولوگيالىق بارلاۋعا تارت­پاي, جەر قويناۋىن زەرتتەۋ بويىنشا جۇمىستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ مۇمكىن ەمەس. بىزگە كرەاتيۆتى جانە جاس گەو­لوگ­تەر قاجەت. ءتورتىنشى مىندەت – گەو­لو­­گيا­لىق سالانىڭ ينفراقۇرىلىمىن دا­مىتۋ. بۇگىنگى جەر قويناۋىن زەرتتەۋ بۇ­رىن الىنعان مالىمەتتەرگە نەگىزدەلگەن. تاريحي اقپاراتتى تالداۋسىز بىزگە جاڭا كەن ورىندارىن تابۋ قيىنعا سوعادى. وسى ورايدا استانادا جەر قويناۋى تۋرالى زاماناۋي دەرەكتەر قويماسىن سالۋ جوس­پارلاندى.

– مينەرالدىق-شيكىزات بازاسى قازىر قانداي دەڭگەيدە؟

– مەملەكەتتىك بالانستا 9 مىڭنان استام كەن ورنى بار, ونىڭ ىشىندە 348 كومىرسۋتەگى كەن ورنى, 958 قاتتى پايدالى قازبالار كەن ورنى, 3 331 كەڭ تارالعان پايدالى قازبا كەن ورنى جانە 4 540-قا جۋىق جەراستى سۋ كەن ورنى بار. التىن 2,3 مىڭ توننادان اسادى, مۇناي – 4 402 ملن تونناعا جۋىق, بوس گاز – 1675,5 ملرد تەكشە مەترگە جۋىق, ەرىگەن گاز – 2135,3 ملرد تەكشە مەتردەن اسادى, كومىر – 28,9 ملرد توننادان استام, حروم – 315,9 ملن توننا, قورعاسىن – 14,4 ملن توننا, ۋران – 988,4 مىڭ توننا, مىس – 36,5 ملن توننا, مارگانەتس – 651,4 ملن توننا, اليۋميني (بوكسيت) – 279,9 ملن توننا, تەمىر – 19,8 ملرد توننا, مىرىش – 28,7 ملن توننا.

– گەولوگيالىق اقپاراتقا اشىق قولجەتىمدىلىك دەگەنىمىز بارلىق گەولوگيالىق ماتەريال تەگىن دەگەن ءسوز بە؟

– قۇپيا اقپاراتتى قوسپاعاندا, گەولوگيالىق ماتەريالدار ۇلتتىق گەولوگيالىق قىزمەتتىڭ گەولوگيالىق قورلارىندا قولجەتىمدى, بىراق ولار تەگىن بەرىلمەيدى. گەولوگيالىق قورلاردى كۇتىپ ۇستاۋ جانە ولارعا قىزمەت كورسەتۋ ادەتتە مەملەكەت نەمەسە جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلاتىن قارجىلاندىرۋدى تالاپ ەتەدى. بۇگىندە گەولوگيالىق اقپارات بەرۋگە قىزمەت كورسەتۋ جۇمىستارى ءۇشىن ادەتتە جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار تولەيدى.

– ۇلتتىق گەولوگيالىق قىزمەت تۋرالى تولىعىراق ايتىپ بەرسەڭىزشى. ونى قۇرۋدىڭ ماقساتى قانداي؟

– مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا 2022 جىلعى 15 ماۋسىمدا رگاو «قازگەواقپارات» جشس بازاسىندا «ۇلتتىق گەولوگيالىق قىزمەت» اق قۇرىلدى. جۇمىسىمىزدىڭ ماقساتىنىڭ ءبىرى – گەولوگيالىق اقپاراتتى ساقتاپ قانا قويماي, جەر قويناۋىن مەملەكەتتىك گەولوگيالىق زەرتتەۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەمەسى ءۇشىن بەيىندى جوعارى وقۋ ورىندارىمەن ىنتىماقتاساتىن قۇزىرەتتىلىك ورتالىعىنا اينالدىرۋ. ۇلتتىق گەولوگيالىق قىزمەت عىلىمي ۇيىمدارمەن جانە گەولوگيا كوميتەتىمەن بىرلەسىپ جەر قويناۋىن مەملەكەتتىك گەولوگيالىق زەرتتەۋ باعدارلامالارى مەن ستراتەگيالارىن ازىرلەيدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. ونىڭ كاسىبيلىگى مەن داعدىلارىن ارتتىرۋ ءۇشىن اقش, اۋستراليا, كانادا, ۇلىبريتانيا, فرانتسيانىڭ گەولوگيالىق قىزمەتتەرى­مەن ىنتىماقتاستىق جۇمىستارى جۇرگىزى­لىپ جاتىر. وسى ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن قولدانۋ ەلىمىزدىڭ مىقتى گەولوگيالىق قىزمەتىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

– قىزىلوردا وبلىسىنىڭ 2019–2022 جىلدارعا ارنالعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى­نىڭ كەشەندى جوسپارىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىن­دە ارالدا سەيسميكالىق زەرتتەۋلەر جۇر­گىزۋ تۋرالى تولىعىراق ايتساڭىز؟

– ارال باسسەينى شەگىندە قىزىلوردا وبلىسىنىڭ 2019–2022 جىلدارعا ارنال­عان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى­نىڭ كەشەندى جوسپارىن ىسكە اسىرۋ شەڭ­بە­رىندە گەوفيزيكالىق جانە گەولوگيا­لىق ىزدەنىستەردى (2د سەيسميكالىق بارلاۋ) پايدالانا وتىرىپ, جەر قوينا­ۋىن گەولوگيالىق زەرتتەۋ بويىنشا جۇمىس­تار جۇرگىزىلىپ جاتىر. زەرتتەۋ الاڭدارى­نىڭ ءبىرى «زاپادنىي» 2500 شارشى شاقىرىم اۋماقتى قامتيدى.

سەيسميكالىق زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە زەرتتەۋ پروفيلدەرى بويىنداعى جەر قىرتىسىنىڭ كەسىندىلەرىن بەينەلەي­تىن گرافيكالىق كەسكىندەر جاسالىپ, گەولوگيالىق قۇرىلىمدار انىقتالادى جانە مۇناي مەن گازدى قوسا العاندا, پايدالى قازبالاردىڭ كەن ورىندارىن ودان ءارى بارلاۋ جانە يگەرۋ ءۇشىن پەرسپەكتيۆالى ۋچاسكەلەر ايقىندالادى. بۇل ناتيجەلەر گەولوگيالىق بارلاۋ جانە تاۋ-كەن سالاسىنداعى قوسىمشا زەرتتەۋلەر مەن شەشىمدەر قابىلداۋ ءۇشىن نەگىز بولىپ سانالادى.

– ءسىز جەر قويناۋىن گەولوگيالىق زەرتتەۋدە 1:50 000 ماسشتابقا كوشۋ تۋرالى ايتتىڭىز. 200 000-نان 50 000 ماسشتابقا ءوتۋدىڭ قانداي اسەرى بولادى؟

– كارتانىڭ ماسشتابى كارتا­نىڭ ءار شارشى سانتيمەترىنە قولجەتىم­دى مالىمەتتەر سانىنا بايلانىستى. مى­سا­لى, 200 000 ماسشتابتى كارتانى جاساۋ ءۇشىن دەرەكتەر شامامەن 2 000 مەتر سا­يىن, ال 50 000 ماسشتاب ءۇشىن 500 مەتر سا­يىن تاڭدالادى. بۇل دەگە­نى­مىز 50 000 ماسشتابتاعى كارتالار اۋداننىڭ گەولوگيالىق جانە قۇرى­لىم­دىق سيپاتتامالارىن ەگجەي-تەگجەي كورسەتەدى جانە ۋچاسكەنىڭ الەۋەتىن دالىرەك باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونى­مەن قاتار قازاقستان اۋماعىنىڭ 96%-ى گەولوگيالىق زەرتتەۋدەن كەيىن جا­سال­عان 200 000 ماسشتابتى كارتالار­مەن الدىن الا قامتىلعانىن ەسكەرۋ كەرەك.

– ەلىمىزدىڭ گەولوگيا سالاسىنا ينۆەستيتسيا سالۋعا دايىن ءىرى شەتەلدىك كومپانيالار بار ما؟

– بۇگىنگى تاڭدا جەر قويناۋىن پاي­دالانۋعا جەكە ينۆەستيتسيالار ءوسىپ كەلە جاتىر. بۇل بيزنەستىڭ پەرسپەكتيۆالى جەر قويناۋى ۋچاسكەلەرىن ىزدەۋگە ينۆەستيتسيا سالۋعا ۇلكەن قىزىعۋشىلىعى بار ەكەنىن كورسەتەدى. مىسالى, وتكەن جىلدىڭ تامىز جانە جەلتوقسان ايلارىندا وتكىزىلگەن ەلەكتروندىق اۋكتسيوندارعا العاش رەت «Riotinto», «Fortescue», «Kratos Resources», «Cove Capital» سياقتى ءىرى شەتەلدىك كومپانيالار قاتىستى. اتالعان كومپانيالار وتاندىق «قازاقمىس», «ERG Exploration», «قازگەولوگيا» سياقتى كومپانيالارمەن ۋچاسكەلەردى بارلاۋ قۇقىعى ءۇشىن باسەكەلەستى.

ەلىمىزدە «RioTinto», «Fortescue», «Arras Minerals» (Tech-ءتىڭ 10% ۇلەسى), «East Star Resources», «Pallas Resources» سياقتى شەتەلدىك كومپانيالار جۇمىس ىستەيتىنىن ايتا كەتۋ كەرەك. اتالعان كومپانيالار بارلاۋعا كەمىندە 41 ملرد تەڭگە سالۋدى جوسپارلاپ وتىر.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن –

 اباي ايماعامبەت,

«Egemen Qazaqstan»