تابيعاتقا ءتىل بىتسە, تاسقا قاشالعان ءتىلىم-ءتىلىم جازۋلاردىڭ جاۋىزدىق ەكەنىن ايتارى ءسوزسىز. ۆانداليزم قورشاعان ورتانىڭ تاماشاسىن تالقانداپ, كورىكتى كەلبەتىنە كەسىرىن تيگىزەتىنى وكىنىشتى. كوپشىلىك ايالدايتىن ارنايى ورىندار, قالا مەن قالانى جالعايتىن, اسىرەسە تاۋلى ايماقتاعى كۇرە جولدىڭ بويىنداعى تۇيە تاستارعا اتى-ءجونىن شيمايلاپ كەتەتىندەردىڭ كوپشىلىگى – ەرەسەك ادامدار. بەس كۇن جالعاننان كوشكەندە نىسپىسى ونسىز دا كوكتاسقا جازىلىپ قالماي ما؟ ءوز اتىن ءوزى شاقىراتىن كوكەك سەكىلدى ەسىمىن تاسقا قاشاپ كەتەتىن تۋريستەردىڭ قاتارى ارتىپ بارا جاتقانى قىنجىلتادى.
جىلدان-جىلعا «بۋراباي» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ اۋماعىن تاماشالاۋشى تۋريستەردىڭ قاتارى ارتىپ كەلەدى. اتتەگەن-ايى, تۋريستەردىڭ كەيبىرى تابيعاتتىڭ تاماشاسىن تەك قىزىقتاپ قانا قويماي, «ارتىنا ءىز قالدىرىپ», تاستارعا اتىن ادىپتەپ جازىپ كەتەدى. ونى ءوشىرىپ, ب ۇلىنگەندى بۇتىندەۋ ورمانشى ينسپەكتورلارعا قوسىمشا شارۋا عانا ەمەس, اۋىر جۇك. جۇمباقتاستىڭ باۋىرىنا جاقىن بارىپ جانارىڭدى سۋارساڭ, جارتاستارعا قاشالعان ادام اتتارىنان كوز سۇرىنەدى. ۆانداليزممەن كۇرەسۋدى قولعا العان مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ ورمانشىلارى جۇمباقتاسقا قاشالعان جازۋلاردى ءوشىرۋدى تەك قىس مەزگىلىندە عانا ىسكە اسىراتىنىن ايتادى. سەبەبى كولدىڭ مۇزى قالىڭداعاندا عانا قۇرىلعىنى جەتكىزىپ, ۆانداليزممەن كۇرەستى جالعاستىرعان وڭتايلى كورىنەدى.
تابيعي پاركتىڭ اۋماعىن قاداعالايتىن ورمانشىلار تاسقا قاشالعان جازۋلاردى ءوشىرىپ, وراسان شارۋانى ەڭسەرە الماي جاتقاندا كەلگەن تۋريستەردىڭ كەيبىرى كەلەسى تاسقا ءوزىنىڭ ەسىم-سويىن قاشاپ كەتەتىن كورىنەدى. اسىرەسە كول جاعالاۋىنداعى جارتاستاردىڭ جاقپارىنا جانە بولەكتاۋدىڭ بوكتەرىنەن باستاپ اسۋىنداعى قوجىر تاستارعا «سىزۋ سىزاتىنداردىڭ» قاتارى ارتپاسا, كەمىمەي وتىر. ورمانشىلارعا شوقىسى كوك تىرەگەن بولەكتاۋدىڭ بەتكەيىنە جازۋلاردى وشىرۋگە ارنالعان قۇرىلعىنى بوكتەرىپ الىپ جەتكىزۋ دە جەڭىل ەمەس ەكەن. ورمانشىلار «جازعىشتاردىڭ» ارەكەتى ينسپەكتورلارعا قانشالىقتى اۋىرتپالىق اكەلەتىنىن سەزىنسە دەيدى. جازعى ماۋسىمدا ات باسىن بۇراتىن تۋريستەرگە تابيعي پارك ورمانشىلارى كەلىپ-كەتۋ پاراقشاسىن ۇلەستىرىپ, تابيعاتتى قورعاۋدىڭ ادەبىمەن تانىستىرىپ, تالاپتاردى ەسكەرتەدى. وكىنىشكە قاراي, ودان دا ۆانداليزم باسىلماي تۇر.
«جارتاستارعا جازۋ جازىپ, گراففيتي سالۋ – زياندى ارەكەت قانا ەمەس, بارىپ تۇرعان ۆانداليزم. مۇنداي «سۋرەتشىلەردى» قاتاڭ ايىپتاپ, جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ كەرەك, قوماقتى سومادا ايىپپۇل ارقالاتىپ جازالاعان دۇرىس دەپ سانايمىن. ۆاندالداردىڭ ارەكەتى ۇلتتىق پاركتىڭ تابيعي لاندشافتىنىڭ كەلبەتىن بۇزادى, سونداي-اق تاۋ-تاستارعا وراسان جاپا شەكتىرەدى. جارتاسقا بوياۋ جاعۋعا بار بولعانى بىرنەشە سەكۋند جەتكىلىكتى, ال تازارتىپ, جازۋدى وشىرۋگە بىرنەشە ساعات ۋاقىت جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلەدى», دەيدى «بۋراباي» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ ورمانشىسى قايىرباي بالتاباەۆ.
تابيعي پاركتىڭ اۋماعىنداعى تاڭبا تۇسكەن تاستاردى تازالاۋ جۇمىستارى قورشاعان ورتاعا ەشقانداي دا قاۋىپتى ەمەس. قۇرىلعىنىڭ ىشىندەگى تۇيىرشىك بوياۋلاردى ۇگىتە وتىرىپ قىرىپ, شاڭ-توزاڭىن دا سىرتقا شىعارماي «جۇتىپ» وتىرادى. ورمانشى قايىرباي بالتاباەۆ جازعىشتاردىڭ سۇيكەي سالعان جازباسىنىڭ ءبىر ءارپىن وشىرۋگە 30-40 مينۋت ۋاقىتتى سارپ ەتەتىنىن قىنجىلا جەتكىزدى. «10 شارشى سانتيمەترلىك ءبىر ءارىپتى ءوشىرۋدىڭ ءوزى ۋاقىتتىڭ سورى. تاسقا جاعىلعان بوياۋدىڭ قۇرامى مەن قالىڭدىعىنا بايلانىستى دا جۇمىس اۋىرلاي تۇسەدى», دەدى ۇلتتىق تابيعي پارك ورمانشىسى.
ادامداردىڭ قاشاۋ نەمەسە باسقا دا قۇرالداردى قولدانىپ جازۋلاردى ءوز بەتىنشە قولمەن وشىرۋىنە تىيىم سالىنعان. سەبەبى بۇل تاستىڭ بەتكى قاباتىن جۇقارتىپ, ب ۇلىنۋىنە اكەپ سوعۋى مۇمكىن. سونداي-اق ءارتۇرلى بوياۋ ەرىتكىشتەر قورشاعان ورتاعا, اسىرەسە كولدەردىڭ بيوالۋاندىعىنا زيانىن تيگىزەدى.
جارتاستاردى تازارتۋ ءۇشىن ۇلتتىق پاركتىڭ قورشاعان ورتاعا اسەرى از, قۇرعاق اعىندى ۆاكۋمدى وڭدەۋ ارقىلى جارتاستاردى تازارتاتىن ارنايى قۇرىلعى ساتىپ الىنعان. بۇل جۇمساق ءارى ەكولوگيالىق تازارتۋ ءادىسىنىڭ تاۋ جىنىستارىنىڭ بەتكى قاباتىنا ەشقانداي دا زيان ەمەس, تاس مۇجىلمەيدى. تەك بەتكى قاباتىنا جاعىلعان بوياۋدى ۇگىپ وتىرىپ كەتىرەدى. «بۋراباي» مۇتپ قولداناتىن تەحنولوگيا جوعارى قىسىمسىز, از ءابرازيۆتى بولىپ سانالادى. «جاڭا تەحنولوگيا ۆاكۋم مەن ارنايى تۇيىرشىكتەردى قولدانۋعا نەگىزدەلگەن. تاستىڭ بەتى گەرمەتيكالىق تۇردە بەكىتىلگەن رەاكتيۆتى سورعىش ارقىلى تازارتىلادى. ءدال ءارى جىلدام باعىتتالاتىن ابرازيۆ تاستىڭ بەتىن زاقىمدامايدى, كىر مەن بوياۋدى عانا كەتىرەدى», دەيدى «بۋراباي» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ ينجەنەر-ەكولوگى مارجان ابدراحمانوۆا.
«بۋراباي» مۇتپ تەرريتورياسىن ۆاندالداردىڭ قاشاپ كەتكەن جازۋى مەن سۋرەتىنەن تازارتۋ جۇمىسىن ۇلتتىق پاركتىڭ بارلىق ورمان شارۋاشىلىقتارى كەزەكتەسىپ جۇزەگە اسىرادى. «ەكولوگيالىق ۆاحتانى» ءبىرىنشى بولىپ بۋراباي ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ ينسپەكتورلارى قولعا العان. ولار بولەكتاۋ, كوكشەتاۋ, جەكە باتىر تاۋلارىنىڭ ەڭ كوپ لاستانعان, تۋريستەر ءجيى باراتىن جەرلەرىن تازالاپ, تابيعاتتىڭ تاماشاسى ب ۇلىنبەۋىنە كۇش سالىپ كەلەدى.
جارتاستاردى تازارتۋ پارك قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزدى جۇمىس بولىپ وتىر. ەكولوگيالىق باستاماعا تۋريستەر دە ۇلەس قوسسا دەيدى ۇلتتىق پارك قىزمەتكەرلەرى. كەلگەن ءاربىر تۋريست تابيعاتتى ءوزىنىڭ ءۇيى دەپ قابىلداپ, ايالاي بىلسە دەگەن ءۋاج ايتادى. «ۇلتتىق پارك اۋماعىنا قىدىرىپ كەلگەن قوناقتارىمىزدان تابيعات اياسىندا دەمالۋعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋدى, قورشاعان ورتانى ايالاۋدى, جارتاستاعى ۆانداليزمگە جول بەرمەۋدى, مۇنداي وقيعا تۋرالى بىزگە حابارلاۋدى سۇرايمىز. سۇلۋ تابيعاتتى ساقتاۋ, وعان قامقورلىقپەن قاراۋ – ءبارىمىزدىڭ ورتاق بورىشىمىز. كەلەر ۇرپاققا نە قالدىراتىنىمىز ءبىزدىڭ پەيىلىمىزدەن عانا ەمەس, ءىس-ارەكەتىمىزدەن دە ايقىندالادى», دەيدى قايىرباي بالتاباەۆ.