توبىل تورىندەگى الامان

قازىلار القاسىنىڭ تور­اعاسى ءجۇرسىن ەرمان جاستار سارايىنا كە­لىپ كىر­گەندە, ايتىسقا سۋساپ قال­عان كوپ­شىلىك ورنىنان تىك تۇ­رىپ, قوستانايعا ساعىندىرىپ بارىپ اندا-ساندا ءبىر بەكزات ونەر­دىڭ كوش-كەرۋەنىن باستاپ كە­لىپ تۇراتىن اياۋلى اقىنىنا دە­گەن ىستىق ىقىلاس, قۇرمەت-قو­شەمەتىن كورسەتىپ, جۇكەڭ ءوز ورنىنا بارىپ جايعاسقانشا قول سوعىپ تۇرىپ الدى.

ايتىستى ساعىنىپ قالعان جۇرتتىڭ كوپتىگى سونشا, مىڭ ادامدىق كورەرمەن زالىنان بوس ورىن تابىلماي قالدى. ەر­تەرەك كەلىپ جايعاسقان جاس­تار جاعى كەيىن كەلىپ جاتقان ۇل­كەن كىسىلەرگە ورنىن بەرىپ, ۇلت­تىق ونەر سايىسىن بوساعادا تىك تۇ­رىپ تاماشالاۋعا ءماجبۇر بول­دى. ايتىستىڭ قىزىعىن كو­رۋ­گە وبلىس ورتالىعىنىڭ تۇر­عىندارى عانا ەمەس, قالانىڭ ىرگە­سىندەگى قوستاناي, التىن­سارين, مەڭدىقارا اۋداندارىنان ارنايى ات ارىتىپ جەت­كەن ايتىسسۇيەر اعايىندى الدىمەن وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى قۇت­تىقتادى.

«الامانعا ارقاۋ بولىپ وتىر­عان قونىسباي اعامىز قازاق رۋحانياتىنا, ءتول مادەنيەتىمىزدىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان تۇلعامىز ەدى. مىنە, بۇگىن اياۋلى اقىنعا ارنالىپ ونەر كەشى ءوتىپ جاتىر. ايتىسكەر اقىندارىمىز اعامىزدىڭ ازاماتتىق كەلبەتىن, تۇلعالىق بەينەسىن, حالىققا قىل­عان قىزمەتىن, ارتىندا قالعان مول مۇراسىن جىرعا قوسادى دەپ سەنەمىز. اقىندارعا ساتتىلىك!», دەدى رينات مۇحامبەتقالي.

ىلە ايتىس تىزگىنىن ۇستاعان امانجول ءالتاي ساحناعا شىعىپ زال تولى جۇرتقا كىرىسپە ءسوزىن ارناپ, بۇل جولعى ايتىستىڭ باعىت-باعدارىن اڭداتتى.

«سىزدەردەي ساحي بولمىستى جۇرتتىڭ الدىنا كەلۋىمىزدىڭ ءما­نىسى – تەرەڭ, ماقساتى – ايقىن. ويتكەنى بيىل – تورعاي تورىندە دۇنيەگە كەلگەن, الاشتى ء«اي-ايى­مەن» الديلەگەن قازاقستاننىڭ حا­­لىق اقىنى ءابىلدىڭ قونىس­­با­يىنىڭ 70 جىلدىعى. ۇلت رۋحا­نيا­تىنا ەڭبەك سىڭىرگەن تالاي تۋما تا­لانتتى دۇنيەگە اكەلگەن تورعاي تو­پىراعىنان تۇلەپ ۇشقان قا­زاق­تىڭ قونىسبايى كەشەگى نۇر­جان, نۇرقان اقىنداردىڭ ساف ونەرىن جالعاپ, جاڭعىرت­تى. وت­كەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىل­دا­رى وسى تورعاي اتىرابىندا ايتىس­تىڭ اق بايراعىن كوتەرىپ شىق­قان قونىسباي اعامىزدىڭ كوش-كەرۋەنى بۇگىن قازاق ايتىسىنىڭ كەلبەتىنە اينا­لدى. ەندەشە, قا­زاقتىڭ ۇلت­تىق ونەرىنىڭ, ۇلىق ونە­رىنىڭ مەرەكەسى قۇتتى بولسىن! ايتىس – قازاقتىڭ عانا ماڭدا­يى­نا جا­زىلعان قاسيەتتى دە, قاستەر­لى ونەر. ات سۇرىنگەنشە وي تاباتىن, قىز كىرپىگىن قاققانشا ءسوز تاباتىن قازاق اقىندارىنىڭ ەرەكشە بولمىسى – بۇل الەم حال­­قىن تاڭعالدىراتىن ەرەكشە قۇ­بىلىس. ەندەشە, بۇگىنگى ايتىستا تاۋ تۇلعالى قونىس اعامىزدىڭ كۇر­دەلى بولمىسىن اقىندار جان-جاق­تى اشىپ, جىرعا قوسادى دەپ ويلايمىز. ول كىسىنىڭ اقىندىق ارىنى, جازۋشىلىق كەلبەتى, قا­لام­­گەرلىگى, قايراتكەرلىگى – بۇ­گىنگى اقىندارىمىزدىڭ تىلىنە تيەك بول­ماقشى», دەدى امانجول ءالتاي.

ودان كەيىن قازاق دالاسىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن وت اۋىز­دى, وراق ءتىلدى اقىندار كەزەكپە-كەزەك كوپشىلىك الدىنا شىعىپ, ءسوز قاعىستى. ءسوز قا­عى­سا وتى­رىپ, الدىن الا وزدە­رىنە بەرىلگەن تا­قىرىپتى اشىپ جىر­لاپ, ەل كو­كەيىن ءدوپ باسقان كور­كەمسوز, كو­رىكتى ويدىڭ تيەگىن اعىت­تى. «اتى جاي تورعاي بولعا­نى­مەن, قا­شان­نان قىران – مە­كەنى, سەن قانات قاق­قان ولكەنىڭ الىس­قا داڭقى كەتە­دى, ابايداي ۇلى بولۋدى ارمان­­داپ اركىم وتە­دى, ال وزىمە نۇرحان­­­داي اقىن بول­سام جەتەدى», دەپ سان قىرلى تالانت يەسى بولا تۇرا تىر­لىكتە قارا­پايىم قالپىنان اينى­ماي وت­كەن قونىسباي اقىننىڭ ارتىنا قال­دىرىپ كەتكەن مول مۇراسىن, ادامي قالپىن دارىپتەپ جىرعا قوستى.

بۇل جولعى ايتىستىڭ ەرەك­شەلىگى – ەل الدىنا شىققان التى جۇپقا التى تاقىرىپ بەرىلدى. مىسالى, ساحناعا ءبىرىنشى بو­لىپ شىققان ايتىستىڭ اقتاڭگەرى, قونىسباي ءابىلدىڭ شاكىرتى ايبەك قاليەۆ پەن «التىن دوم­بىرانىڭ» ءۇش مارتە يەگەرى مۇح­تار نيازوۆ ەسىمدەرى تورعاي حال­­­قىنىڭ جۇرەك تورىنەن ورىن ال­عان وزبەكالى جانىبەكوۆ پەن ەركىن اۋەلبەكوۆ سىندى تارلان تۇلعالاردىڭ ەلگە ەتكەن ەڭبە­گىن, ازاماتتىق تۇلعاسىن اسقاقتاتا جىرلادى. نۇربول جاۋىنباەۆ پەن اياز نيازبەكتىڭ جۇبى احمەت, مىرجاقىپتى, ساكەن, ءىلياس, بەيىمبەتتى جىرعا قوستى. جارقىن جۇپارحان مەن سالتانات وتەلباەۆا «اكەڭدى ارداقتا, اناڭدى ايالا» تاقىرىبىن قاۋزاي تالداپ, ادەمى جىرلاپ شىقتى. رۇستەم قايىرتاي ۇلى مەن شۇعا­يىپ سەزىمحان «كىتاپ – ءبىلىم بۇ­لاعى, تەلەفون تۇتقىنىنا اي­نال­مايىق» دەگەن تاقىرىپتا­عى الەۋمەتتىك ءمانى بار سالماق­تى دۇنيەنى جەرىنە جەتكىزىپ جىرلاي الدى.

ارقالى اقىن قونىسباي ءابىل­دىڭ ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ باستاپ­­قى جىلدارى سولتۇستىككە كوش تۇ­زەگەن زيالىلار لەگىنىڭ الدى بولىپ استاناعا قونىس اۋدارىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مەرەيى ۇستەم بولۋى ءۇشىن, ءتىل تازالىعى ءۇشىن ۇلكەن كۇرەس اشقانىن ەل ۇمىتقان جوق. ماڭدايىن تاسقا دا, جارعا دا سوعىپ جۇر­گەن سول ءبىر قيىن كەزەڭنىڭ جۇي­كە قاجىتقان ءبىر ساتىندە اقىن: ء«تىل يگەرۋ تىڭ يگەرۋدەن دە قيىن ەكەن» دەپ كۇرسىن­گەن ەكەن. ساحنا تورىنە شىققان ­ايتۋلى اقىندار قونىسباي ءابىلدىڭ اقىندىق ونەرى مەن باسقا دا تولىپ جاتقان اسىل قاسيەتتەرىن تىلگە تيەك ەتتى.

«قونىسباي اعانىڭ قاي ايتىسىن الىپ قاراساڭىز دا, شۇبىرت­پا جوق, ناقتى ءبىر شۋماققا ۇل­كەن ءبىر ويدى سىيعىزىپ ايتادى. بەت-الپەتىندە سالت-ءداس­تۇر, سال-سەرىلەرگە ءتان ءوزىنىڭ ەرەك­شەلىگى بولعان, ءوزىنىڭ اۋەنى بول­عان. ەلشىلدىك ماسەلەسىن, ءتىل ماسە­لەسىنىڭ مايىن تامىزىپ, قانىن اعىزىپ ايتا الاتىن. ول كىسىنىڭ كوتەرگەن تاقىرىبى دا, ىستەگەن قىزمەتى دە وسى رۋحانياتتىڭ توڭىرەگىندە بولدى. قونىس اعا­نىڭ انشىلىگىنە, سازگەرلىگىنە, تاۋىپ ايتقىشتىعىنا, اقىندى­عىنا, قايراتكەرلىگىنە ءبىز تاڭعا­لا­تىنبىز», دەيدى «التىن دومبىرا» يەگەرى, اقىن رۇستەم قا­يىر­­تاي ۇلى. توبىل تورىندەگى اقىن­دار الامانى 6-7 ساعاتقا سو­زىلدى. قالىڭ كورەرمەن وسى ۋاقىت ىشىندە ءبىر تاپ­جىلماي, كىل جۇي­رىكتىڭ ىشىن­دەگى شىن جۇيرىكتى كوم­بە باسىنان ەلەڭدەي كۇتتى.

ايتىس قورىتىندىسىندا قا­زى­لار القاسىنىڭ ۇيعارىمى­مەن جۇل­دەلى 3-ورىندى بولىس­كەن رۇستەم قايىرتاي مەن اقتوبە­لىك نۇر­جان قوڭىرتاەۆقا 600 مىڭ تەڭ­گەدەن قارجىلاي سىيلىق بەرىل­دى. 800 مىڭ تەڭگە جۇلدەسى بار 2-ورىن اسەم ەرەجەقىزى مەن شۇعايىپ سەزىمحانعا بۇيىر­­دى. 1-ورىن العان ايتىس اقتاڭ­گەرى ايبەك قاليەۆ 2 ملن تەڭگەگە يە بول­دى. سونداي-اق دەمەۋشىلەر ادە­مى ونەرىمەن ەل قوشەمەتىنە بو­لەن­گەن قوستانايدىڭ اقىن قىزى سالتانات وتەلباەۆاعا كامشات دونەنباەۆا اتىنداعى اقشالاي سىيلىقتى تابىس ەتتى. ال الامان­نىڭ 3 ملن تەڭگەلىك باس جۇلدەسىن «التىن دومبىرانىڭ» ءۇش دۇر­كىن يەگەرى مۇحتار نيازوۆ جەڭىپ الدى.

قوستاناي وبلىسى