ول جەردەن تاپپاعانىن كوكتەن ىزدەدى. اي دەگەنى – ايعىز اينا, كۇن دەگەنى كۇبىرتكە كۇكىرت ەكەن. جۇلدىز دەگەنى – جىپىرلاعان قوڭىز, شىندىق دەگەنى وتىرىككە بارابار اڭىز ەكەن. قايدا بارىپ قۇتىلماق؟ اياۋلى تۇراق, باياندى جۇماق جەر بار ما ەكەن جالعاندا؟ قايدان بولسىن... ءوزى جالعان سانالسا, سىيا ما ونىڭ ىشىنە اردان تۋعان اقيقات؟ ساناڭا سالماق, جۇرەگىڭە جۇك تۇسىرەتىن وسىنداي ءزىلماۋىر سۇراقتارمەن ۇجدانىڭدى تەرگەپ, ۇياتىڭدى تارازىلايتىن گ.بيۋحنەردىڭ «ۆويتسەك» قويىلىمى ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق مۋزىكالىق دراما تەاترىندا ساحنالاندى.
فرانتس ۆويتسەك – شاعىن عانا پروۆينتسيادا تۇراتىن قاراپايىم عانا سولدات. ايەلى – ماريا. ەكەۋىنىڭ ورتاق پەرزەنتى بار. الايدا ولاردىڭ بالالارى نەكەسىز تۋعاننان كەيىن شىركەۋدىڭ تاراپىنان مويىندالمايدى. وتباسىنىڭ جاعدايى جاداعاي, تۇرمىسى ناشار. ايەلى مەن بالاسىن اسىراۋ ءۇشىن جاس سولدات كاپيتانعا جالدانىپ جۇمىس ىستەپ, دارىگەردىڭ مەديتسينالىق تاجىريبەسىنە قاتىسىپ جۇرەدى. سونداي تاجىريبەنىڭ بىرىندە دارىگەر وعان اسبۇرشاقتان باسقا ەشتەڭە جەمەۋىن بۇيىرادى. ۆويتسەكتىڭ پسيحيكالىق دەنساۋلىعى ناشارلاپ كەتەدى. ءتۇرلى-ءتۇرلى ەلەستەر كوزىنە كورىنىپ, اپوكاليپتيكالىق احۋالعا تۇسەدى. جەرمەن-جەكسەن جەتىمسىزدىكتىڭ كەسىرىنەن ماريا ابدەن شارشايدى. اقىرى ۆويتسەكتەن وپا بولماعان سوڭ, قىزۋقاندى كاپيتانعا ىقىلاسى اۋادى. كۇيەۋى بارلىعىن سەزەتىن. ءىشى قازانداي قاينايدى. قىزعانىشتىڭ قىزىل شوعى وزەگىن كۇيدىرىپ جاتقانىمەن, قارسى قايرات قىلۋعا دارمەنى جەتپەيدى. ۇنەمى باسىنىپ, مازاق قىلاتىن كاپيتان ونى وڭمەنىنەن كەرى يتەرىپ تاستايدى. دىڭكەسى قۇرىپ, جىندانىپ بىتكەن ۆويتسەك اقىرى ءبىر كۇنى ايەلىن توعاننىڭ تۇبىندە پىشاقتاپ ولتىرەدى. بيۋحنەر پەسانى 1836 جىلدىڭ ماۋسىمى مەن قىركۇيەگى اراسىندا جازا باستاعان.
وقيعا شىنايى تاعدىرعا نەگىزدەلگەن. جازۋشى شىعارماسىنا 1821 جىلى ايەلى كريستيان ۆۋستى قىزعانىپ, قاستاندىقپەن ولتىرگەن سارباز يوگانن كريستيان ۆويتسەكتىڭ ءومىرىن وزەك ەتىپ الدى. اۆتور دۇنيەدەن ەرتە وزدى. نەبارى 24 جاسىندا. سوندىقتان پەسا اياقتالماي قالادى. بيۋحنەر قولجازبالارى اراسىندا وقيعانىڭ سوت پروتسەسىمەن جالعاساتىن ۇزىندىلەر بار. وندا ۆويتسەكتى ەڭ اۋىر جازاعا كەسىپ, گيلوتينادا باسىن شابادى. پەسا نەمىس جازۋشىسى كارل ەميل فرانتسوستىڭ تولىقتىرىلعان نۇسقاسىمەن العاش اۆتور ولىمىنەن 42 جىلدان كەيىن, 1879 جىلى ەل نازارىنا ۇسىنىلادى. قوش, شىعارمانىڭ تاريحىمەن تانىسقاننان كەيىن ونىڭ تانىمدىق تامىرىنا ءۇڭىلىپ, گەرمەنەۆتيكالىق ساراپتاما جاساپ كورەلىك.
ۆويتسەك – ءوز الدىنا كىشكەنتاي ادام. ءبىز بۇل ۇعىممەن XIX عاسىردا جازىلعان, اسىرەسە ورىس ادەبيەتىندە كەڭ ءورىس العان رەاليستىك شىعارمالار ارقىلى تانىسپىز. ادەتتە مۇنداي كەيىپكەر – ەلەۋسىز, قاراپايىم عانا وتباسىنىڭ بالاسى, ونىڭ قىزمەتىنىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزى تومەن بولادى. سايكەسىنشە كەدەي, پالەندەي شارۋعا يكەمى كەلمەيدى. ونىڭ اسقاق مۇراتى بولمايدى. ءومىرىن وزگەرتۋگە استە ق ۇلىقسىز. «كىشكەنتاي ادام» ادەبي تەرمينىن العاش رەت ادەبيەت سىنشىسى ۆيسساريون بەلينسكي 1840 جىلعى «اقىلدىڭ ازابى» ماقالاسىندا نيكولاي گوگولدىڭ «رەۆيزورىنداعى» گورودنيچيدىڭ بەينەسىن تالداي وتىرىپ, قولدانعان بولاتىن.
«كىشكەنتاي ادامدى» العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ الەكساندر پۋشكين «ستانسا كۇزەتشىسى» پوۆەسىندە سيپاتتاعان. مۇنداي كەيىپكەر سامسون ۆىرين بولدى. ول – ءوزىنىڭ كىشكەنتاي, جابىق الەمىندە ءومىر سۇرەتىن ەڭ تومەنگى دەڭگەيدەگى شەنەۋنىك. ونىڭ جالعىز قۋانىشى بويجەتكەن قىزى ەدى. ال ونىڭ كەنەتتەن قاشىپ كەتۋى ءۆىريندى ءومىردىڭ كۇللى مانىنەن ايىردى. پۋشكين ءوز كەيىپكەرىن رەنجىتپەدى, كەرىسىنشە وقىرماننىڭ ۆىرينگە دەگەن جاناشىرلىعى مەن اياۋشىلىعىن وياتۋعا تىرىستى.
مۇنداي تيپتىك بەينەنى گوگولدىڭ «شەكپەن» اڭگىمەسىندەگى اكاكي باشماچكين بولمىسىنان دا تانيمىز. وندا اۆتور ءوزىنىڭ كەيىپكەرىن ءاجۋالاپ ءارى مۇسىركەپ وتىرادى. سەبەبى ول قارىنداشىن ۇشتاپ, قاعازداردى قايتا كوشىرۋدەن باسقا ەشتەڭە جاساي المايتىن ايانىشتى ادام ەدى. ونىڭ ومىرلىك مۇراتى جىلى ءارى ءساندى شەكپەن ساتىپ الۋ عانا-تىن.
ال دوستوەۆسكيدىڭ «كىشكەنتاي ادامدارى» – ءتىپتى كۇردەلى كەيىپكەرلەر. ماسەلەن, «كەدەي ادامدار» اڭگىمەسىندەگى ماكار دەۆۋشكين, «قىلمىس پەن جازاداعى» مارمەلادوۆ پۋشكين مەن گوگول قاھارماندارىنا قاراعاندا ءوز ارەكەتتەرىنە رەفلەكسيا جاسايدى. سويتەدى دە, ازاپتانادى. جازۋشى وسى ارقىلى «كىشكەنتاي ادام» قايعىسىن ناعىز تراگەدياعا كوتەرەدى.
بيۋحنەر مۇسىندەگەن ۆويتسەكتىڭ ىشكى كۇيزەلىسى دە جوعارىداعى كەيىپكەرلەردەن ارتىق بولماسا, كەم ەمەس. ول كوپ ىشىندە ءبىر جالعىز ەدى. كوزىنە ءشوپ سالعان ايەلىنىڭ ارەكەتى ونىڭ ساناسىن سان ساققا, ويىن ون ساققا ءبولدى. ۆويتسەك ايەلىن جانىنداي جاقسى كوردى. جاقسى كورگەننەن كەيىن قىزعاندى. ادامزات جارالعالى بەرى بۇل سەزىمنىڭ بارى اقيقات. لەۆ تولستويدىڭ «كرەيتسەر سوناتاسىندا» ۆاسيلي پوزدنىشەۆ تە ءوز ايەلىن ولتىرەدى. ىلگەرىدەگى ادەبيەتتە دە بۇل سەزىم ساپىرىلىسى انىق كورىنىس تاپتى. ايتالىق, شەكپسيردىڭ وتەللوسى ياگونىڭ وتقا ماي قۇيۋىمەن سۇيىكتىسى دەزدەمونانىڭ تۇبىنە جەتەدى. بىراق «اعايىندى كارامازوۆتاردا» مىناداي ءبىر وي اعىنى كەزدەسەدى: «وتەللو قىزعانشاق ەمەس, ول سەنگىش», دەيدى دوستوەۆسكي تاعى دا. بالكىم, ۆويتسەك تە سونداي شىعار؟
ەستەرىڭىزدە بولسا, اڭگىمەمىزدىڭ القيسساسىندا ۆويتسەك دارىگەردىڭ مەديتسينالىق تاجىريبەسىنە قاتىسقانىن ايتىپ كەتكەن ەدىك. دارىگەر وعان اسبۇرشاقپەن عانا تاماقتانۋدى بۇيىرادى. ناتيجەسىندە, ۆويتسەك ءوز بولمىسىن جوعالتىپ, جىندانىپ كەتەدى. سوندا ول كەلەسى ارەكەتتەرىن ءوز ىقتيارىمەن جاساماي تۇر عوي. ش.ايتماتوۆتىڭ «عاسىردان دا ۇزاق كۇنىندەگى» ماڭگۇرتتىك كەپەسىن كيىپ, اناسىنا وق اتقان جولاماننان نە ايىرماشىلىعى بار ۆويتسەكتىڭ؟ تۇسىنىكتى, ەكەۋى دە قىلمىس جاسادى, ادام ءولتىردى. الايدا جولامان دا, ۆويتسەك تە تەرىس پيعىلدى زالىمداردىڭ قۇربانى. ونىڭ قولىنداعى قان كىمنىڭ ارىنا كۇيە بولىپ جۇعادى؟ ءوزىنىڭ بە, جوق الدە ونى وسىنداي جاعدايعا تۇسىرگەن قوعامنىڭ با؟ ويلاناتىن نارسە.
جالا جابۋ جەڭىل. بىراق ءوز ءمىنىڭدى كورىپ, ونى تارازىلاۋ كوپ ادامنىڭ قولىنان كەلمەيدى. وقيعانىڭ شيەلەنىسكەن تۇسى. ۆويتسەك ماريانى ولتىرمەكشى. سوندا ماريا ارىن بىلعاعان ايەلدى اقتاپ العان يسا پايعامباردىڭ ءتامسىلىن ايتىپ بەرەدى. «حالىقتىڭ بارلىعى ونى قىلمىسكەر دەپ تانىپ, ولىمگە كەسكەلى جاتىر ەدى. سوندا يسا كەلىپ: «مەيلى, بىراق تاستى كۇنادان پاك ادام عانا اتسىن», دەپ ايتادى. پەندە بولعان سوڭ, ەشكىم سۇتتەن اق, سۋدان تازا بولمايدى. بارلىعى قولدارىنداعى تاستى جەرگە تاستاي سالىپتى. ءسويتىپ, الگى ايەلدى جايىنا قالدىرىپتى». ۆويتسەك بىراق قارۋىن تاستامادى. بىراق ونى دا ەشكىم ايامادى. پونتي پيلات يسانى ولتىرەردە بادىزدەلەتىن كرەستى وزىنە كوتەرگىزىپ قويدى. باسىنا تىكەنەكتەن ورىلگەن ءتاج كيگىزەدى. قويىلىمدا دا سول موتيۆتەر كەزدەستى. ۆويتسەكتىڭ باسىنا الگى ءتاج سياقتى تاجىريبە جاسايتىن ەلەكتر قۇرالىن كيگىزەدى. بۇل – رەجيسسەردىڭ پايدالانعان ءساتتى دەتالى. ساناداعى ارحەتيپتىك بەينەنى ساحناداعى كەيىپكەرمەن سالىستىرا-سالعاستىرا بەينەلەۋ كورەرمەننىڭ قابىلداۋىنا جاقسى اسەر ەتەدى.
قويىلىمنىڭ نەگىزگى اۋەنى رەتىندە كانادالىق ءانشى, اكتريسا فرانچەسكا گانوننىڭ «Vai vedrai» ءانى قولدانىلدى. اككاردەوننىڭ ازالى اككوردتارىندا ورىندالاتىن شىعارما دەپرەسسيۆتىك كوڭىل كۇيدى ءتىپتى ۇلعايتىپ, درامالىق شيەلىنىستى ارتتىردى. اياۋجان مالعاجداروۆانىڭ قارلىققان, قۇمىعىڭقى داۋىسپەن ورىنداعان زارلى ءانى ماريانىڭ ىشكى احۋالىن ءدال سۋرەتتەدى. ءسوز تىزبەگى شىعارماشىلىق توپقا كەلىپ جالعانىپ جاتىر. رەجيسسەر ۇلان قابىل ءوزىنىڭ اۆتورلىق ۆارياتسياسىن قيۋىن كەلىستىرىپ كورسەتتى. قويىلىمعا ماعجاننىڭ, احمەتتىڭ ولەڭدەرىن قوستى. كورەرمەن تىكسىنگەن جوق. ءساتى دە, ءسانى دە كەلىستى. شىعارما تىلىنە كەلسەك, كوپكە ۇعىنىقتى, تۇسىنىكتى اۋدارىلعان. قازاقى تانىمعا قايشى كالكا ءسوز قولدانىستارى مەن ورىس ءتىلىنىڭ ورامدارى بايقالعان جوق. ال دارىگەر رولىندەگى مەيرام قايسانوۆ, كاپيتاندى ويناعان جانىبەك مۇساەۆ, كارلدى بەينەلەگەن داستان ءالىموۆ پەن اندرەستى كورسەتكەن مارعۇلان نامەنتتىڭ شەبەرلىگى كورىنىپ-اق تۇردى. ال باستى قاھارماندى مۇسىندەگەن اقجول مامىر پرەمەرانىڭ تۇعىرىن بيىكتەتتى.
«كىمسىڭ؟» دەپ باستالعان قويىلىم «سەن نەسىڭ, ۆويتسەك؟» دەپ اياقتالدى. راسىندا, ونى قالاي قابىلداۋىمىز كەرەك؟ قىزعانىشتىڭ قىزىل يتىنە جەم بولىپ, ايەلىن ولتىرگەن قىلمىسكەر دەيمىز بە, الدە زامان زوبالاڭى مەن ادام ارامزالىعىنىڭ قۇربانى دەۋ كەرەك پە؟ ونى ءوزىڭىز شەشەسىز, قادىرلى كورەرمەن.