ەلىمىزدەگى ءتۋريزمنىڭ دامۋ قارقىنى تۋرالى ايتقاندا ينفراقۇرىلىم, ينۆەستيتسيا سوسىن بارىپ قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىنا توقتالامىز. جازى جىلى, قىسى قاتال ولكەلەرىمىز كەيبىر ماڭگىلىك جاز ورناعان كۋرورتتى ەلدەرمەن باسەكەلەسە الماسا دا, وزىندىك ايشىقتارى, تابيعي بايلىقتارى ءوز باسىنا جەتىپ-ارتىلادى. ەندىگىسى قولدا باردى ۇقساتىپ, تۋريستەرگە دۇرىس ۇسىنا ءبىلۋ قاجەت.
باعانى باسەكە رەتتەيدى
ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا ينفراقۇرىلىم, ينۆەستيتسيا, قىزمەت كورسەتۋ ساپاسى تىكەلەي اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز. وسى ءۇش باعىتتىڭ ءبىرى اقساپ تۇرسا, ءىستىڭ ىلگەرىلەۋى نەعايبىل. ءتۋريزمدى دامىتۋدى ويلاساق, ءبىرىنشى كەزەكتە ىشكى تۋريزم باسەكەگە قابىلەتتى بولۋعا ءتيىس. ال ىشكى تۋريزم تۋرالى ايتقاندا, ساپا مەن باعادان اينالىپ وتە المايمىز. ءبىزدىڭ ەلدەن ەۋروپا, امەريكانى بىلاي قويعاندا, تۇركيا, وزبەكستان, قىرعىزستانعا باراتىن تۋريستەر كوپ. ولاردىڭ ايتاتىن ءۋاجى «ەلدەگى تۋريستىك ورتالىقتاردىڭ باعاسى قىمبات» دەگەن پىكىرمەن ۇندەسەدى. بىزدە دەمالىس ورىندارىنىڭ باعاسىنا قاتىستى وسىنداي پىكىرلەر بۇگىن, كەشە ايتىلا باستاعان جوق, بۇرىننان بار. ەلدەگى ءتۋريزمنىڭ اياقالىسىن باقىلاپ, مەيلىنشە قولداۋ كورسەتىپ وتىرعان مەملەكەتتىك ۇيىمدار دا كاسىپكەرلەردىڭ ىسىنە ارالاسا المايدى. باعانى تەك باسەكە رەتتەيدى.
مىسالى, تۋريستىك ايماقتا ءبىرلى-ەكىلى ساپالى ءىرى ورتالىقتار بولسا, باسقاسى, شاعىن دەمالىس ورىندارى. شاعىن جانە ءىرى دەمالىس ورىندارىنداعى باعا مەن قىزمەت كورسەتۋ ساپاسى جەر مەن كوكتەي. مۇنى جاقسى بىلەتىن تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگى, «Kazakh Tourism» ۇك» اكتسيونەرلىك قوعامى مەن جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر كاسىپكەرلەردى ىنتالاندىرىپ, سالاعا تارتۋعا ادەتتەگىدەن كوبىرەك كوڭىل بولە باستادى. مەملەكەت تۋريزم نارىعىنا تەك باسەكەلەستىك ورتا قالىپتاسىرۋ ارقىلى عانا اسەر ەتە الاتىنىن جاقسى تۇسىنەدى. ەگەر مەملەكەت قاراستىرعان جوبا-جوسپارلار ۇيلەسىمدى ىسكە اسسا, وسىنىڭ ەسەسىنە تۋريستىك نىساندار كوبەيىپ, سۇرانىس پەن ۇسىنىسقا ساي ورتاق, كوڭىلگە قونىمدى باعا قالىپتاسۋعا ءتيىس. ول ءۇشىن سالاعا ينۆەستيتسيا تارتۋ كەرەك دەدىك. ال ينۆەستورعا ساپالى ينفراقۇرىلىم كاجەت. ينۆەستور جول, سۋ, جارىق تاعىسىن تاعى ماسەلەلەرگە الاڭداماۋعا ءتيىس. بۇل رەتتە بىلتىر ەلدە 131 ملرد تەڭگەگە 33 ينفراقۇرىلىمدىق جوبا ىسكە اسقانىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون بولار. بۇل از قاراجات ەمەس.
تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگى تۋريزم يندۋسترياسى كوميتەتىنىڭ توراعاسى نۇرتاس كارىپباەۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قازىردىڭ وزىندە جازعى دەمالىسقا قولايلى وڭىرلەرگە قىزىعاتىن تۋريستەر كوپ.
«ەلىمىز ساياحات جانە ءتۋريزمدى دامىتۋ جونىندەگى دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ (World Economic Forum) يندەكسىنە سايكەس, تۋريستىك باعىتتار تىزىمىندە 52-ورىندى يەلەندى. ەكى جىل بۇرىن ءبىز 117 ەلدىڭ ىشىندە 66-ورىندا بولدىق. مينيسترلىكتىڭ ۇزاقمەرزىمدى ماقساتى – ءتۋريزمدى دامىتۋعا كوپ كوڭىل ءبولىپ, وسى رەيتينگتە ۇزدىك ەلۋلىككە كىرۋ. باسەكەگە قابىلەتتى, قىزمەت كورسەتۋ ساپاسى مەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ىقپالدى قوسا العاندا, ءتۇرلى كريتەري بويىنشا رەيتينگتى جاقسارتۋ – ءبىزدىڭ دۇرىس باعىتتا كەلە جاتقانىمىزدى كورسەتەدى. مىسالى, بىلتىر ەلگە 9,2 ملن شەتەل ازاماتى كەلدى. بۇل 2022 جىلعى كورسەتكىشتەن 2 ەسە كوپ. وسىعان قوسا 9,6 ميلليوننان اسا وتانداسىمىز ەل ىشىندە ساياحاتتادى. بۇل كورسەتكىش تە الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 1 ملن ادامنان اسادى. ورنالاستىرۋ ورىندارى 229 ملرد تەڭگەدەن اسا سوماعا قىزمەت كورسەتتى. تۋريزم سالاسىنان بيۋدجەتكە تۇسەتىن سالىق 450 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. بۇل دا بىلتىرعى جىلدىڭ كورسەتكىشىنەن 64 ملرد تەڭگەگە ارتىق», دەيدى ن.كارىپباەۆ.
سالاعا ينۆەستيتسيا سەرپىن بەرەدى
بىلتىر سالاداعى ينۆەستيتسيا كولەمى 787 ملرد تەڭگەگە جەتكەن. بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىندەگى كورسەتكىشتەن 53%-عا ارتىق. دەمەك جىل ىشىندە ينۆەستيتسيا كولەمى ەكى ەسە وسكەن. وسىعان قوسا, بىلتىر ەلدە جالپى قۇنى 57 ملرد تەڭگەگە 117 جاڭا تۋريستىك نىسان اشىلعان. بۇدان وزگە جالپى سوماسى 433 ملرد تەڭگەگە 297 ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسىپ جاتقان كورىنەدى. وسىنىڭ ەسەسىنە 7647 جۇمىس ورنىن اشىپ, 3219 ادامدى تۇراقتى جۇمىسپەن, 4428 ادامدى ۋاقىتشا جۇمىسپەن قامتۋ كوزدەلگەن. بيىل دا بۇل ۇيلەسىمدى جۇمىستار جالعاسىپ, جىل سوڭىنا دەيىن 246 ملرد تەڭگەگە 148 جوبانى اياقتاۋ جوسپارلانىپتى. ول-ول ما, تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگى سالانى ودان ءارى دامىتۋ ماقساتىندا جىل باسىنان بەرى بىرنەشە جاڭا باستامانى پىسىقتاۋعا كىرىسكەن. مىسالى, قازىردىڭ وزىندە حالىقارالىق فرانشيزاسى بار قوناقۇيلەر ءۇشىن جەڭىلدىكپەن نەسيەلەۋ مەرزىمى 7 جىلدان 10 جىلعا دەيىن ۇزارعان. سول سەكىلدى ەندى فەرمەرلەرگە ءوز جەرىندە اگروتۋريزممەن اينالىسۋعا رۇقسات بەرىلەدى. مۇنىڭ ءوزى شامامەن 10 مىڭنان استام اۋىل تۇرعىنىن قوسىمشا جۇمىسپەن قامتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قوش, بىلتىر ەلگە تۋريستەر كوپ كەلگەن ەكەن. ال بيىل تۋريستىك ماۋسىمعا دايىندىق بارىسى قالاي؟ بۇل تۋرالى جاڭالىقتى دا تۋريزم يندۋسترياسى كوميتەتىنىڭ توراعاسى نۇرتاس كارىپباەۆ حابارلاعان ەدى.
«جۋىردا الماتى اۋەجايىنىڭ جاڭا تەرمينالى اشىلدى. جازعى ماۋسىمنىڭ باسىندا شىمكەنت جانە قىزىلوردا قالالارىنداعى ەكى جاڭا اۋەجاي تەرمينالى اشىلۋى كەرەك. بۇل جولاۋشىلار اعىنىن ەداۋىر ارتتىرادى جانە تۋريستىك دەستيناتسيالاردىڭ قولجەتىمدىگىنە وڭ اسەر ەتەدى. «اۋە ەركىندىگىنىڭ» بەسىنشى دارەجەسىنىڭ ارقاسىندا IndiGo, FlyNas, مالايزيالىق AirAsia X سەكىلدى شەتەلدىك اۆياكومپانيالار ەلدىڭ بىرقاتار اۋەجايىنا شەكتەۋسىز ۇشۋ قۇقىعىن الدى. جازعى ماۋسىم قارساڭىندا قازاقستاننىڭ كۋرورتتىق ايماقتارىنا ماۋسىمدىق رەيستەردىڭ جيىلىگى مەن سانىن ارتتىرۋ ماسەلەسى پىسىقتالۋدا. بىلتىر ولاردىڭ سانى الاكولدە دەمالعىسى كەلەتىن تۋريستەر اعىنىن قامتي المادى. كولىك مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتى بويىنشا, بيىل كونكۋرستاردىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس, 22 سۋبسيديالاناتىن اۋە رەيستەرى مەن كوممەرتسيالىق رەيستەردى ورىنداۋ كوزدەلگەن. ەكوتۋريزمگە سۇرانىس ارتتى. بىلتىر ەكوتۋريزممەن 2,4 ميلليوننان اسا تۋريست ساياحاتتاعان. بۇگىندە ەلىمىزدە 16 ۆيزيت-ورتالىق جۇمىس ىستەسە, ونىڭ جەتەۋى ۇلتتىق پاركتەر اۋماعىندا ورنالاسقان. بىلتىر التىن ەمەل, شارىن جانە ىلە-الاتاۋ ۇلتتىق پاركتەرى جالپى قۇنى شامامەن 3 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 3 جاڭا ۆيزيت-ورتالىقپەن تولىقتى», دەيدى ن. كارىپباەۆ ءسوزىن تۇيىندەپ.
ءتۋريستى نەمەن قىزىقتىرامىز؟
ەلگە ساپارلاعان جانە ساپارلاۋدى جوسپارلاپ جۇرگەن تۋريستەردىڭ اعىنىنا زەر سالساق, كوڭىل تولارلىقتاي. كەيىنگى كەزدەرى وقيعالىق جانە ەكوتۋريزممەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنە بارۋدى ءجون كورەتىن قاۋىم كوبەيدى. الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىن ارالاعان كەيبىر تۋريستەر بۇرىن-سوڭدى ەستىمەگەن, ەستىسە دە بارماعان جەرلەرگە قىزىعادى. ادام اياعى باسپاعان تابيعاتى باي وڭىرلەرگە ساياحاتتايتىندار كوپ. بىزگە كەرەگى – ەلگە قىزىعۋشىلىق تانىتقان ءاربىر تۋريستكە ساپالى قىزمەت كورسەتىپ, كورىكتى جەرلەرىمىزدى, ۇلتتىق ايشىقتارىمىزدى اسپەتتەپ ۇسىنۋ عانا. ول ءۇشىن قايتپەك كەرەك؟ مىسالى, جازعى ءتۋريزمدى دامىتۋدا ەسكەرەتىن نەگىزگى ەرەجەلەر بار. بۇل جونىندە «Kazakh Tourism» ۇك» اكتسيونەرلىك قوعامى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى دانيەل سەرجان ۇلى تارقاتىپ ايتىپ بەرگەن ەدى.
«جازعى ءتۋريزمنىڭ نەگىزگى 4 اسپەكتىسى بار. ءبىرىنشىسى – ينفراقۇرىلىم. دەمالىس ايماعىنا اپارار جول, توقتايتىن جەر, تاماقتاناتىن ورىن قاجەت. بۇل بويىنشا ىسكە اسىپ جاتقان جوبالار كوپ-اق. جۇزدەگەن تۋريستىك نىساندار اشىلدى. ەكىنشى ماسەلە – قاۋىپسىزدىك. تاۋداعى, سۋداعى قاۋىپسىزدىك. مىسالى, الماتى وبلىسىنىڭ ماڭىندا جىلدا جۇزدەگەن ادام ءتۇرلى كەلەڭسىز جاعدايعا تاپ بولىپ جاتادى. مۇنى ءبىرشاما رەتتەۋگە ۆيزيت-ورتالىقتار سەپتىگىن تيگىزەدى. سودان سوڭ جۇمساق ينفراقۇرىلىم كەرەك. كەيىنگى زەرتتەۋلەر بويىنشا بىزگە ءالى 500-گە جۋىق وسىنداي ورىن قاجەت كورىنەدى. بۇگىننىڭ وزىندە وسىنىڭ 54 پايىزى سالىنىپتى. كاسىپكەرلەرگە مەملەكەتتەن قولداۋ بار. مىسالى, جول بويىندا قىزمەت كورسەتەتىن ورتالىق سالۋدى كوزدەگەندەرگە بيزنەس-نىساننىڭ 10 پايىز شىعىنىن مەملەكەت قايتارىپ بەرەدى. ءتورتىنشى – اقپاراتتاندىرۋ. بۇل – «Kazakh Tourism» كومپانياسىنىڭ تىكەلەي اينالىساتىن جۇمىسى. كەشە عانا كاتونقاراعاي جاسىل تۋريستىك باعىتتاردىڭ قاتارىنا ەندى. سوسىن ءۇندىستاندا ءبىزدىڭ ەلىمىز تۋريستەر ەڭ كوپ تاڭدايتىن باعىتتارعا ەنگەن. مۇنىڭ الدىندا اراب مەملەكەتتەرىندە ورازا ايت مەرەكەسى قارساڭىندا قازاقستان ەڭ كوپ قاراستىرىلعان تۋريستىك باعىت بولعان. ءبىز دە قول قۋسىرىپ قالماي, اقپاراتتاندىرۋ جۇمىستارىنا قولدان كەلگەنشە ارالاسامىز», دەيدى د.سەرجان ۇلى.
تۋريستىك باعىتتار بويىنشا ءتۇرلى رەيتينگتەرگە زەر سالساق, ىلگەرىلەۋشىلىك جوق ەمەس. مىسالى, الماتى قالاسى The New York Times نۇسقاسى بويىنشا ۇزدىك 52 تۋريستىك باعىتتىڭ قاتارىنا ەندى. بيىل استانادا دۇنيەجۇزىلىك كوشپەلىلەر ويىنى وتەدى. شىمكەنتتە گاسترونوميالىق فەستيۆال, الماتى وبلىسىندا شارلار فەستيۆالى, وڭىرلەردە الپينيادا مەن ءباسپاسوز تۋرلارى ۇيىمداستىرىلادى. سونداي-اق 2024 جىل قىتايداعى قازاقستان ءتۋريزمى جىلى بولىپ جاريالانعانى ءمالىم. ناۋرىزدا بەيجىڭدە تۋريزم جىلىنىڭ اشىلۋ سالتاناتى ءوتىپ, ەكى ەلدىڭ 300-دەن استام بيزنەس وكىلى فورۋمدا باس قوستى. ەندى جىل ىشىندە قىتايدىڭ 7 ءىرى قالاسىندا توپ-20 وتاندىق دەستيناتسيالاردىڭ تۇساۋكەسەرى وتەدى. مۇنىمەن شەكتەلمەي, ەلىمىزدىڭ قىتايداعى تۋريستىك الەۋەتىن ىلگەرىلەتۋ ماقساتىندا 30-دان استام اۋقىمدى ءىس-شارا وتكىزۋ جوسپارلانىپتى. وسىنىڭ ەسەسىنە, جىل سوڭىنا دەيىن قحر-دان كەلەتىن قوناقتار اعىنى 500 مىڭ ادامعا دەيىن ۇلعايۋى مۇمكىن دەگەن دەرەك بار. ستاتيستيكالارعا ۇڭىلسەك, كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنان كەيىن ىشكى تۋريزم ىلگەرىلەگەن. سونىڭ ىزىمەن شەتەلدەن كەلەتىن تۋريستەردىڭ اعىنى كوبەيگەن. شەتەلدىكتەردىڭ ورتالىق ازياعا قىزىعۋشىلىعى جىلدان-جىلعا ارتىپ جاتقانىن ەسكەرسەك, جازدا تۋريستەردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, ولارعا بارىنشا ساپالى قىزمەت ۇسىنۋ جاعى اقساماسا ەكەن دەيمىز. سوندا تۋريزمگە قارالعان قارجى, ينۆەستيتسيا اقتالادى.