ءبىر قيىردان... ءبىر قيىر!

جۇمىر جەر

1. 409 ارالى بار ەل

دانيا... وسى ءبىر بەيقۇت ەل ءبىزدىڭ جۇرەگىمىزدى سوناۋ بالالىق شاعىمىزدان-اق حانس كريستيان اندەرسەننىڭ سيقىرلى تۋىن­دىلا­رىمەن جاۋلاپ العان. اسىرەسە, ونىڭ استا­ناسى كوپەنگاگەندى ۇلى ەرتەگىشىنىڭ قالاسى, ءومىر ءسۇ­رىپ, عۇمىر كەشكەن ورتاسى دەۋىمىز كەرەك. ءويت­كەنى, ول تۋرالى جا­زۋشىنىڭ ەسىمى بە­رىل­گەن بۋلۆار جانە ەسكەرت­كىشتەر عانا ەمەس, ءتىپ­تى مۇنداعى ءاربىر پريستان مەن تراكتير, ءشىر­كەۋ مەن تەاتردىڭ ءوزى ەسكە سالىپ تۇرعانداي. مىسال كەرەك پە؟ ايتايىق. مىنە, گوتيكالىق ستيل­مەن سالىنعان ۇيلەردەگى چەرەپيتسا شاتىر­دا اندەرسەن كەيىپكەرلەرىنىڭ ءبىرى – مۇرجا تا­زالاۋشى وتىر. ونىڭ قىزمەتىن كوپەنگاگەننىڭ كوپتەگەن تۇرعىندارى ءالى كۇنگە دەيىن پايدا­لا­نادى. ال مىنا بۇگىندە كادىمگى وزەنگە اينالعان ءبىر كەزدەگى ەسكى قامال توڭىرەگى ورلارىنداعى سۋ­دا تاعى دا سول اتاقتى قالامگەر شىعارمالا­رىن­دا ءسۇيىس­پەنشىلىكپەن سۋرەتتەلەتىن اپپاق اققۋلار ءجۇزىپ ءجۇر. ەسكە سالا كەتەيىك, 1874 جىلى وسى كەربەز قۇس دانيانىڭ سيمۆولى ەتىپ تاڭدالىپ الىنعان. ءبىز سياقتى سىرتتان كەلگەن جانداردىڭ كو­پەنگاگەنمەن تانىسۋى اناۋ قالا تۇكپىرىندەگى ۇلى جازۋشى اندەرسەنگە ەسكەرتكىش ورناتىلعان راتۋ­شا الاڭىنان باستالادى. مەيىرىمدى ەرتەگىشى ون­دا قولىندا كىتابى بار, شامشات اعاشىنىڭ كو­لەڭكەسىندە وتىر. قالادا وعان ەكى ەسكەرتكىش ورنا­تىلعان: بىرەۋى كورول ساياباعىندا تۇر. ول وتە كونە, سوندىقتان دا دات استاناسىنىڭ تۇر­عىن­دارىنا ەتەنە جاقىن. ال راتۋشا الاڭىنداعى بەينە – جاڭا. بۇل سىرتتان كەلۋشىلەردىڭ كوپ جينالىپ, ۇيىرسەكتەيتىن جەرى. سوندىقتان دا “ەسكەرتكىش تۇبىندە كەزدەسۋ” جەرگىلىكتى كوپەن­گاگەندىكتەر ءۇشىن ءبىر بولەك تە, تۋريستەر ءۇشىن ءبىر باسقا. مىنە, دات استاناسىنداعى كەلەسى ءبىر تاريحي ورىن – نيۋتورۆ الاڭى. بۇل جەردەن ان­دەر­سەننىڭ الگى “شاقپاقتاس” شىعارماسىنداعى سوت ءۇيى جەرتولەسىنىڭ تەرەزەسى كورىنەدى. ەسىڭىزدە بو­لار, قۇرمەتتى وقىرمان, ەرتەگىدە بىلاي دەلىن­بەۋشى مە ەدى: “تاڭەرتەڭ سولدات تەرەزە جانىنا جاقىنداپ كەلىپ, تەمىر توردىڭ ارعى جاعىنداعى كوشەگە كوز سالدى: حالىق بۇل بەيباقتى قالاي دارعا اساتىنىن كورۋ ءۇشىن قالا سىرتىنا قاراي شۇبىرۋدا; باراباندار سوعىلىپ جاتىر, اسكەرلەر ساپ تۇزەپ ءوتىپ بارادى. ءبارى اسىعۋلى, كەيبىرەۋى ءتىپتى جۇگىرۋگە كوشكەن. الدىنا تەرى الجاپقىش بايلاعان ەتىكشى بالاعا نە جورىق دەسەڭىزشى. بەزدەڭدەپ ول دا كەتىپ بارادى. قۇيىن-پەرىن بوپ شاپقىلاعان ونىڭ ءبىر ءتۋفليى اياعىنان ۇشىپ كەتىپ, تەرەزەدەن سىرتقا قاراپ تۇرعان سولداتتىڭ ءدال جانىنداعى قابىرعاعا ۇرىلدى”. ءيا, سول جەرتولەنىڭ ناق ءوزى بۇل. ول تىم الاسا ەكەن. ونىڭ جارىق تۇسەتىن جەلدەتكىش سياقتى تەرەزە كوزدەرىن كوشەگە توسەلگەن تاستار ۋاقىت وتە كەلە جارىم-جارتىلاي كومىپ تاستاعان با, قالاي؟ الەمدەگى ەڭ ۇزىن جاياۋ جول – وسىنداعى جۇرگىنشىلەر كوشەسى سترۇتكە جاقىن ماڭدا كونە دە الىپ عيمارات – دوڭگەلەك مۇنارا تۇر. بۇل جادىگەر 1647 جىلى بوي كوتەرگەنىمەن, كورگەن جاندى قازىردە دە قاتتى تاڭعالدىرىپ, تامسان­دىرادى. ارينە, ەرتەگىشى اتامىز كەزىندە مۇنى دا نازاردان تىس قالدىرماعان. “شاقپاقتاستا” ول مىناداي تەڭەۋمەن قامتىلىپ وتىلەدى: “اعاش ساندىقتىڭ ۇستىندە كوسىلىپ جاتقان ءيتتىڭ ءار كوزى دوڭگەلەك مۇناراداي ەدى”. ءحVى عاسىردىڭ ورتاسىندا بوي كوتەرگەن بۇل عيمارات سالىنىپ بىتكەننەن كەيىن ءبىر-بىرىمەن مۇلدە ۇيلەسپەيتىن ماقساتتارعا قىزمەت ەتىپتى. ول الدىمەن اۋليە ترويتسانىڭ (اكە, بالا جانە رۋح قۇدايى دەگەن ۇشتىك) شىركەۋى بولسا, سودان ىلە-شالا كوپەنگاگەن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وبسەرۆات­و­ريا­سىنا اينالعان. جەرگىلىكتى تۇرعىندار كوبىنەسە ونى ورتا عاسىرلىق دانا استرونوم تيحو برا­گەنىڭ ەسىمىمەن بايلانىستىرادى. مۇنى حالىق­تىڭ ءوز پەرزەنتىنە دەگەن قۇرمەتى دەپ ءبىلۋ كەرەك. تەك سولاي ۇعۋ قاجەت. سەبەبى, شىندىققا جۇگىنەر بولساق, دوڭگەلەك مۇنارانىڭ وبسەرۆاتورياسى عۇلاما عالىم ومىردەن وتكەننەن كەيىن 40 جىل­­دان سوڭ سالىنعان ەدى. بىراق ۇلى دات استرون­و­مى­نىڭ ەسىمى بۇل عيماراتپەن تەگىن بايلانىس­تى­رىلماعان. ويتكەنى ول ءوز كەزىندە عىلىمنىڭ قولى جەتە قويماعان تىڭ جاڭالىق اشقان. اتاپ ايتقاندا, اسپانداعى جۇلدىزداردىڭ ورنالاسۋ رەتىن ءدال انىقتاپ بەرگەن. مۇنارانىڭ ۇشار باسىنداعى الاڭقايدا تيحو براگەنىڭ ءبيۋستى تۇر. ول تۋرالى اندەرسەن ءوز شىعارمالارىندا تالاي مارتە ەسكە العان. قازىر دوڭگەلەك مۇنارا وبسەرۆاتوريا مارتە­بەسىن جوعالتقان. سوندىقتان دا ەندى ونىڭ باسى­نا استرونومدار ەمەس, تۋريستەر كوتەرىلىپ, بيىك تۇعىردان كونە قالانى, ونىڭ سان تاراۋ كوشە­لەرىن ەركىن تاماشالايدى. عيماراتتىڭ ۇشار باسىنا شىعامىن دەگەن ادام كىرپىشتەن ءورىلىپ جاسالعان جول ارقىلى كوتەرىلەدى. وسى مۇنا­را­نىڭ تاريحىنا قاتىستى مىناداي دا عاجاپ وقيعا بار. 1716 جىلى دات استاناسىنىڭ تۇرعىندارىن تاڭ-تاماشا ەتىپ, ورىس پاتشاسى پەتر ءى دوڭگەلەك الاڭعا اتپەن كىرسە كەرەك. ودان اسىپ ءتۇسۋدى كوكسەگەن ەكاتەرينا ءى دە مۇنارا ىشىنە كۇيمەمەن كەلىپتى. بۇل كوپەن­گاگەندىكتەردى ءتىپتى ايران-اسىر قالدىرعان دەيدى. اندەرسەن اقساقال وسى وقيعانى بىلگەن جانە ونى كوپ ەشكىم ءسوز ەتپەگەن تاعى ءبىر دەرەكپەن تولىقتىرعان. عيمارات توبەسىنە كوتەرىلگەن ورىس پاتشاسى ءوزىنىڭ نوكەرلەرىنىڭ بىرىنە مۇنارادان تومەن قاراي سەكىرۋدى بۇيىرىپتى. الگى بايعۇس ۇلى اعزامنىڭ پارمەنىن ورىنداۋعا بەيىم­دەلگەندە دات كورولى اراشا ءتۇسىپ, ونى اجالدان امان الىپ قالىپتى. قالامگەردىڭ “بولۋ نەمەسە بورداي توزۋ” رومانىندا ناق وسىلاي جازىلعان. قالاداعى وزىندىك بەت-بەينەگە يە اسەم جەردىڭ ءبىرى ول نيۋحاۆن ماڭايى. بۇل اتاۋ “جاڭا ايلاق” دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. بىلدىرسە بىلدىرگەندەي, ونداعى گاۆاندا تەربەلىپ تۇرعان جەلكەندى قاي­ىقتاردان كوز تۇنادى. بۇلاردىڭ توڭىرەگى تولعان كونە تۇرعىن ۇيلەر. ۇلكەندى-كىشىلى ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءوزى ءبىر تاريح. عاجابى سول – كوپشىلىگى تاعى دا ۇلى ەرتەگىشى اندەرسەننىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى. نەگە دەسەڭىز, بۇ­لار­دىڭ بىرىندە ول سوناۋ الىس پروۆينتسيادان كە­لىپ, بىرەر اي بولسا دا تۇرىپ ەسىن جيعان. ەكىن­شىسىندە قالا ومىرىنە بەيىمدەلىپ, شىعارمالارىن جازۋعا كىرىسكەن. ال ۇشىنشىسىندە ءومىرىنىڭ سوڭعى ەكى جىلىن وتكىزگەن. ءسويتىپ, وسى نيۋحاۆندە وعان الەمدىك داڭق اكەلگەن “كورولدىڭ جاڭا جاساۋى”, “تۇيمە قىز”, “كىشكەنە يدانىڭ گۇلدەرى”, “التىن بالا” سياقتى ەرتەگىلەرى دۇنيەگە كەلگەن. وسى جەردەگى ارنالى وزەننىڭ كونگەنس-نيۋتورۆ الاڭىنا تىرەلەر تۇسى بولىپ كەلەتىن جاعالاۋداعى ايلاقتا ۇلكەن كەمە زاكىرى كورىنەدى. بۇل – ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە وپات بولعان 1450 دات تەڭىزشىلەرىنە قويىلعان ەسكەرتكىش دەيدى گيد. وسىدان كەيىن... ءيا, وسىدان كەيىن ءبىز سياقتى مۇندا بۇرىن بولىپ كورمەگەن ادامدار كوپەنگاگەننىڭ ەڭ كەرەمەت كوز تارتار­لىق عاجايىبىنا كەز بولارى حاق. ول لانگە­لينيە دەپ اتالاتىن جاعالاۋدىڭ قالاعا كى­رەر تۇسىنداعى سۇرعىلت تاستا ويلانىپ وتىرعان قولا ءمۇسىندى “سۋ پەرىسى” دەر ەدىك. اندەرسەننىڭ وسىنداي ەرتەگىسى ەسىڭىزدە شىعار, قۇرمەتتى وقىرمان؟! ەگەر ەسىڭىزدە بولسا وندا: “سەن ون بەس جاسقا تولعاندا, – دەدى اجەسى, – ساعان تەڭىز بەتىنە ءجۇزىپ شىعىپ, اي جارىعىمەن جاعالاۋ­داعى تاس ۇستىندە وتىرىپ, توڭىرەگىڭدى جاناي ءجۇزىپ بارا جاتقان الىپ كەمەلەردى تاماشالاۋعا رۇقسات بەرىلەدى”, دەگەن سويلەمدەر بار ەمەس پە ەدى. مىنە, سونداعى “سۋ پەرىسى” – پەريزات قىز وسى. تىرشىلىككە قۇشتارلىق پەن پاك وي-نيەتتى جانە نازىكتىكتى ءبىر بويىنا جيناعان ارۋ كوپتەن بەرى-اق كوپەنگاگەننىڭ سيمۆولىنا اينالعان. ولاي دەيتىنىمىز, مىنە 97 جىلدان بەرى ول مىنا الىپ گرانيت تاستىڭ ۇستىندە دات استاناسىنا كەلىپ كىرگەن ءاربىر كەمەنى قارسى الىپ, شىعارىپ سالىپ وتىرادى. بۇل ەسكەرتكىشتى 1913 جىلى ءمۇ­سىنشى ەدۆارد ەريكسەن ارقىلى ومىرگە اكەلدىرىپ, جاساتتىرعان اتاقتى دات مەتسەناتى كارل ياكوبسەن ەكەن. وسى “سۋ پەرىسى” بەينەسى ما­ڭىندا ونىڭ وزىنە عانا ءتان وزگەشە ءداستۇر قالىپتاسقان. ءما­سەلەن, الەمنىڭ ءار ەلدەرىنەن كەلگەن تەڭىزشىلەر وعان جاقىنداعاندا اي ديدارلى ارۋعا گۇل شوقتارىن شاشىپ وتەدى. مۇنى سۇلۋلىققا دەگەن قۇرمەت پەن ىڭكارلىك دەپ ءبىلۋ كەرەك. كوركەم كوپەنگاگەن!.. ول قوناقتاردى قاشان دا ايلاقتار مەن ۆەرۆتەردىڭ كەرەمەتتەي كورى­نىستەرىمەن, كوز تۇندىرار كوگىلدىر كولدەرىمەن, ابات كوركى جاراسقان كوشەلەرىنىڭ الۋان ءتۇر­لى­لىگىمەن جانە ۇلكەن قالانىڭ قايناعان ءتىرشى­لى­گىمەن قارسى الادى. دات استاناسىنىڭ وسى عا­جاي­ىپ كەلبەتى وزدەرىنە عانا ۇقسايتىن ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمەن, تابيعي بولمىسىمەن ءماندى دە ءساندى. ول اسىرەسە, عاسىرلار بايگەسىنەن وزىپ كەلگەن, نەشە ىقىلىم زامانداردان قيراماي, ب ۇلىنبەي امان جەتكەن نەبىر عاجاپ ۇيلەر مەن قابىرعالارىن قىنا مەن مۇك باسقان كونە قور­عانداردىڭ مولدىعىنان انىق كورىنەدى. مۇنى ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان شاھاردىڭ باستى ەرەك­شە­لىگى ءارى بايلىعى دەسە دە بولادى. بىراق كارى تاريح ءحىV عاسىردىڭ باسىنا دەيىن كو­پەنگاگەننىڭ باسقا قالالاردان ەش ارتىقشىلىعى بولماعان­دىعىن ايتادى. ءتىپتى, شاھاردىڭ ونىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق جاعىنان وتە ءتيىمدى مەكەن – ەرەزۋند بۇعازىنىڭ جاعالاۋىندا ورنا­لاسقان بولسا دا اتاعى ونشا الىسقا كەتە قوي­ما­عان. ال ونىڭ بايلىعى سول كەزدە ءتىپتى كەرەمەت ەدى. ساياحاتشىلار ول زاماندا بىلاي دەيدى ەكەن: “ەرەزۋندتا مايشاباقتاردىڭ كوپتىگى سونشا, ونى نايزامەن تۇيرەپ, قىلىشقا قاداپ الۋعا بولادى”. وسىنداي جەردەن باستاۋ الىپ, ءوسىپ-وركەن­دەگەن كوپەنگاگەن عوي. ونىڭ ەڭ كورىكتى عيما­رات­تارىنىڭ تۇگەلگە دەرلىگى ءحVى عاسىردىڭ ءبىرىن­شى جارتىسىندا بيلىك جۇرگىزگەن كورول كريس­تيان ءىV ەسىمىمەن بايلانىستى ەكەن. ءتورت عاسىر بويىنا بىلق ەتپەگەن اناۋ بير­جا ءۇيى, ودان كەيىنگى روزەنبورگ سا­رايى مەن فرەدەريكسبورگ رەزيدەن­تسياسى... مىنە وسىلاردىڭ بارلىعى جاسامپازدىق جولىندا جانىپ تۇراتىن قاسيەتى ءۇشىن حالىق “ ۇلى قۇرىلىستار يەسى” اتاپ كەتكەن كورول كريستيان ءىV بيلىك قۇرعان جىلداردا سالىنىپتى. ءتىپتى, كوپەن­­گاگەننەن ونشا الىس ەمەس كرونبورگ قامالىنىڭ ءوزى دە تالاي-تالاي جانعان ءورت پەن كۇلدەن كەيىن وسى كورولدىڭ تۇسىندا مىز­عىماستاي بولىپ تۇبەگەيلى تۇردە قايتا بوي كو­تەر­گەن. ەسكە تۇسىرەيىك, اندەرسەن شى­عارمالارىندا بىلاي باياندالماۋشى ما ەدى؟ “دانيادا كونە كرونبورگ قا­ما­لى بار. ول كۇن سايىن جۇزدەگەن الىپ كەمەلەر ءجۇزىپ وتەتىن ەرەزۋند بۇعا­زىنىڭ بويىندا تۇر. ولاردىڭ ىشىندە انگليانىڭ دا, رەسەيدىڭ دە, پرۋس­سيانىڭ دا سۋ كولىكتەرى كەزدەسەدى. بۇلاردىڭ ءبارى ارى-بەرى وتكەندە كونە قامالعا زەڭبىرەك زالپى ارقىلى قۇرمەت كورسەتەدى – بۋم-بۋم. قامالدىڭ زەڭبىرەكتەرى دە ولارعا جاۋاپ قايتارادى – بۋم-بۋم”. ءيا, بۇل ءبىر زامانداردا ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان ەرەزۋند بۇعازىنىڭ قىل­تاسىنداعى شۆەدتەر شاپقىنشىلىعىنان ابدەن زارەزاپ بولىپ سورلاپ بىتكەن كروگەن اتتى ەلدى مەكەننىڭ ورنى ەكەن. ءحVى عاسىردىڭ ورتاسىندا كورول كريستيان ءىV ونداعى جامان-جاۋتىك لاشىقتاردى سىپىرىپ تاستاپ, مۇنىڭ ورنىنا ءوزىنىڭ جاڭا ۇلگىدەگى رەزيدەن­تسيا­سىن سالۋعا بەكىنەدى. دات بيلەۋشىسىنىڭ ويىنشا بۇل قورعان, بەكىنىس بولىپ قالا تۇرا, ەۋروپالىق قۋات­تى مەملەكەتتەردىڭ قامالدارىنان كەم تۇسپەيتىن ساۋلەتتى ساراي ۇلگىسىندەگى ەڭ ۇلكەن عيمارات بولۋى ءتيىس ەدى. سو­لاي دەپ ۇيعارىلعان رەزيدەنتسيانىڭ قۇرىلىسى 1574 جىلى گانس پاسكە دەگەن ساۋلەت­شىنىڭ باسشىلىعىمەن باستالادى. جەتى جىلدان كەيىن بۇل بەيباق ءىشىپ-جەپ قويدى دەپ كىنالانىپ, اباقتىعا جابىلادى دا ونىڭ ورنىنا گوللاند انتونيۋس وپبەرگەن تاعايىندالادى. ءسويتىپ ساراي 1585 جىلى تولىق سالىنىپ بىتەدى. كرون­بورگ دەگەن اتقا يە بولادى. بۇل ء“تاجدى قامال” دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەتىن ەدى. سەبەبى, ءتۇر-تۇرپاتى مۇلدەم جاڭا عيمارات ءوزىنىڭ ءسان-سالتاناتى كەلىسكەن اسەمدىگىمەن دات كورولدەرىنىڭ شەتەلدىك قوناقتاردى ۇيالماي قابىلدايتىن تۇڭعىش امبەباپ رەزيدەنتسياسى بولدى. وسىلايشا كورول كريستيان ءىV بيلىك قۇرعان كەزدە كرون­بورگ ەلدىڭ ۇلىلىعىن تانىتىپ تۇردى. ول مەم­لەكەتتىك شەكارا بەكەتى رەتىندە دە دانياعا كىرە­تىن سۋ جولدارىن قورعادى جانە ءوز ۇكىمەتى ءۇشىن ناعىز “اسپاننان التىن جاۋعان” كەز دەپ اتالعان “ەرەزۋند سالىعىن” ومىرگە اكەلدى. اتالمىش سالىق دانيانى جاناي وتكەن بارلىق كەمەلەرگە مىندەتتى بولدى. سەبەبى, بۇل ەل سول ۋاقىتتا ەرەزۋند بۇعازىنىڭ ەكى جاعالاۋىنا دا تولىق يەلىك ەتەتىن. ءسوز رەتىنە قاراي كرونبورگ قورعانىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگىن ايتقىمىز كەلەدى. ول ونىڭ باياعىدان بەرى ۋيليام شەكسپيردىڭ اتاقتى “گاملەت” تراگەدياسىمەن بايلانىستىلىعى. ۇلى اعىلشىن دراماتۋرگىنىڭ پايىمداۋىنشا, اتالمىش پەساداعى باستى كەيىپكەر مەن وعان قاتىستى وقيعالار وسىندا بولعان-مىس. ال شىن مانىندە دات ءپرينتسىنىڭ بۇل جەرگە ەشقانداي قاتىسى جوق ەكەن. ونىڭ وتانى دا, يەلىك ەتكەن زاموك-قورعانى دا دانيانىڭ ءبىر قيىرىنداعى يۋتلانديادا ەدى دەيدى گيد. سوعان قاراماستان, شەكسپير گاملەتتى وسى كرونبورگتا تۇرعان, سپەك­­تاكلدەگى كوپتەگەن جايتتەردىڭ مىنا قا­مال­عا تىكەلەي قاتىسى بار دەگەن ۇعىم قالىپتاستىرعان. دانيادا جىل سايىن يۆان كۇنى اتتى جال­پىحالىقتىق مەرەكە بار ەكەن. وعان جەرگىلىكتى جانە شەتەلدىك اكتەرلەر كوپتەپ كەلىپ, وسى كرون­بورگقا جينالادى دەيدى بىلەتىندەر. ولاردىڭ سونداعى ەڭ باستى ماقساتتارى ول قورعانداعى تۇنگى اشىق اسپان استىندا ۋيليام شەكسپيردىڭ ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان جاۋھار تۋىندىسىن قويىپ قايتۋ ەكەن. ءيا, جىل سايىن مۇندا كەلەتىن ءاربىر جاڭا تەاتر ترۋپپالارى كورەرمەندەرگە ماڭگىلىك تۋىندىنىڭ وزدەرى جاساعان نۇسقالارىن ۇسى­ناتىن بولىپ شىقتى. بۇل ءداستۇردىڭ قالىپ­تاسقانىنا دا 70 جىلداي ۋاقىت بولىپ قالىپتى. العاش رەت وسى جەردە اعىلشىن ترۋپپاسى ونەر كورسەتكەن. وندا گاملەتتىڭ ءرولىن اتاقتى لوۋرەنس وليۆە ويناپتى. قويىلىم, ارقاشاندا, اۋماعى اتشاپتىرىم قورعاننىڭ ىشكى اۋلاسىنداعى تاس الاڭقايدا بولادى ەكەن. ونى كورگەندە ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان تۋىندى مازمۇنىنداعى سۋرەتتەلەتىن دات ءپرينتسىنىڭ قاڭعىباس كومەديانتتارعا كىمدى قالاي الداۋدى ناق وسى جەردە ۇيرەتكەنى ويىمىزعا ورالماي قالعان جوق. ءسوزىمىزدىڭ سوڭىندا كرونبورگ تەك گاملەتپەن عانا ايگىلى ەمەس دەگىمىز كەلەدى. كونە قامالدىڭ استىنداعى جەراستى جولىندا دات كورولدىگىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, اتى اڭىزعا اينالعان ادام – حولگەر دانسكەنىڭ الىپ ءمۇسىنى تۇر. ول ورىنتاقتا وتىرىپ ۇزاق ۇيقىعا كەتكەن كەيىپتە بەينەلەنگەن. كونە اڭىز بىلاي دەيدى: حولگەر دانيانىڭ باسىنا قاۋىپتى, قيىن كۇن تۋا قالعان جاعدايدا ويانىپ كەتەدى-مىس. سول كەزدە ول الىپ تۇلعاسىن تىكتەپ جاۋمەن شايقاساتىن بولادى. جالپى دات كورولدەرى وزگە جۇرتتىڭ مونارح­­تارىنا قاراعاندا اقىلدىراق بولعان جانە باسقالاردىڭ قاتەسىنەن تەز قورىتىندى شىعا­رىپ, جەدەل شەشىمدەر قابىلداي بىلگەن. ءما­سەلەن, 1848 جىلى بۇكىل ەۋروپادا رەۆوليۋتسيا­لىق دۇربەلەڭ باستالعاندا كورول فرەدەريك پاريجدەگى ەلشى­سىنىڭ اڭگىمەلەرىن تىڭداي وتىرىپ, ءبىر جىلدان سوڭ ءوز ەلىنە كونستيتۋتسيا سىيلاعان. سوندىقتان دا دانيادا قانتوگىستى توڭكەرىستەر مەن قىر­عىندار بولعان جوق. سودان دا كوپە­ن­گاگەندە ءساندى سارايلار قيرامادى. كەرەمەت قور­عان­دار تونالمادى. حالىقتىڭ بەت-بەينەسىن كور­سە­تەتىن عاجايىپ ارحيتەكتۋرالىق عيماراتتار وسى­لايشا ساقتالىپ قالدى. 409 ارالى بار ەلدەن تۇراتىن بۇگىنگى دانيا تۇرعىندارى وسىنى ماقتان ەتەدى. جانبولات اليحان ۇلى (اۋپباەۆ). كوپەنگاگەن, دانيا.