ىشكى ىستەر سالاسىن رەفورمالاپ, «جۇرتقا جاقىن پوليتسيا» قاعيداتىن قالىپتاستىرۋعا جاسالعان قادام ءبىراز باستاماعا نەگىز قالادى. وسى جىلعى قاڭتار ايىندا وتكەن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ كەڭەيتىلگەن القا وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قىلمىسپەن كۇرەسۋ جانە قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋ جاۋاپكەرشىلىگى وتە ۇلكەن جۇمىس ەكەندىگىن, ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتى ءوزىن قاۋىپسىز سەزىنۋى ءۇشىن قۇقىق قورعاۋ جۇيەسى ۇيلەسىمدى ءارى ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋى قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. بۇل ءۇشىن مەملەكەتتە زاڭ تالاپتارى مۇلتىكسىز ورىندالىپ, «زاڭ جانە ءتارتىپ» قاعيداتى ءبىرجولا ورنىعۋى كەرەك. وسى باعىتتا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىس بارىسىن قىزىلوردا وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى, پوليتسيا گەنەرال-مايورى ماقسۇتحان ابىلازىموۆتەن بىلدىك.
– ماقسۇتحان نۇعمان ۇلى, جالپى قۇقىق قورعاۋ سالاسىنداعى وزگەرىستەردەن كۇتەر ءۇمىت كوپ. بۇل باستاما وڭىردە قالاي جۇزەگە اسىپ جاتىر؟ زاڭ مەن ءتارتىپتىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ شارالارى ناتيجە بەردى مە؟
– ءبىزدىڭ الدىمىزداعى قازىرگى مىندەت – قوعامنىڭ تالاپ-تىلەگىنە قۇلاق اسىپ, شۇعىل ارەكەت ەتە بىلەتىن پوليتسيانىڭ سەرۆيستىك مودەلىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىن جۇزەگە اسىرۋ. جىل باسىنداعى جيىندا مەملەكەت باسشىسى كامەلەتكە تولماعانداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىنە دە ايرىقشا نازار اۋدارىپ, پوليتسياعا ءبىلىم بەرۋ باسشىلىعىمەن بىرلەسە جۇمىس اتقارۋدى مىندەتتەدى. سونداي-اق ەسىرتكىنىڭ تارالۋىنا توسقاۋىل قويىپ, كيبەرقىلمىسپەن جانە ينتەرنەت-الاياقتىقپەن كۇرەس شارالارىن كۇشەيتۋگە تاپسىرما بەردى. ءبىز مەملەكەت باسشىسى العا قويعان وسى مىندەتتەردى ساپالى ورىنداپ, ەلىمىزدە زاڭ ۇستەمدىگى مەن ادىلدىكتى ساقتاۋدا ناقتى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن قاجەتتى شارالاردى قابىلداۋىمىز كەرەك.
پوليتسيا قىزمەتى قازىرگى كۇن تالاپتارىنا جاۋاپ بەرۋى قاجەت. زاماناۋي قۇقىق قورعاۋشى وسى كۇنگى جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ قارقىندى دامۋ كەزەڭىنە ساي جۇمىس ىستەگەنى ءجون. وسى رەتتە دەپارتامەنت كۇندەلىكتى قىزمەتىندە جاڭا تەحنولوگيالاردى كەڭىنەن قولدانۋدى نازاردا ۇستاپ وتىر. ءبىزدىڭ پوليتسەيلەر جول ءجۇرىسى قاعيدالارىن اۆتوماتتى تىركەۋ جۇيەلەرىن, كەۋدەگە تاعاتىن بەينەتىركەگىشتەردى, بەينەباقىلاۋ كامەرالارىن بەلسەندى قولدانادى. تەرگەپ-تەكسەرۋ بارىسىن ازاماتتار تولىق قاداعالاۋى ءۇشىن قىلمىستىق, اكىمشىلىك ۇدەرىستەر تولىق ەلەكتروندى فورماتتا جۇرگىزىلىپ جاتىر. وتكەن جىلى وبلىس ورتالىعىندا 15 جەردە پوليتسيانى شۇعىل شاقىرۋ ءۇشىن «دابىل باتىرمالارى» ىسكە قوسىلدى. سونىمەن قاتار قۇقىق بۇزۋشىلىققا كۋا بولعان جاعدايدا ول تۋرالى فوتو جانە بەينە حابارلاما جولداۋ ءۇشىن «102 SOS» ارنايى قوسىمشاسى ىسكە قوسىلدى.
– وسى كۇنى قالا كوشەلەرىندە بەينەباقىلاۋ كامەرالارى كوبەيدى. وسى وزگەرىستەردىڭ قۇقىق بۇزۋشىلىقتى تومەندەتۋگە سەپتىگى ءتيدى مە؟
– قىزىلوردا قالاسىندا ورنالاسقان جىلدامدىق ولشەگىش قۇرىلعىلارى بار ينتەللەكتۋالدىق كامەرالار «قورعاۋ» ءموبيلدى باعدارلاماسىنا قوسىلدى. بۇل باعدارلاما كولىكتى جالعان نومىرمەن باسقاراتىن جۇرگىزۋشىلەردى, تەحنيكالىق بايقاۋدان وتپەگەن نەمەسە ساقتاندىرۋسىز جۇرگەندەردى انىقتايدى. الدا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرلەسىپ, قىلمىس پەن قۇقىق بۇزۋشىلىق كوپ ورىن الاتىن جەرلەردە قوسىمشا 1400 بەينەكامەرا, 19 زياتكەرلىك قيىلىس, 58 ستاتسيونارلىق جىلدامدىق ولشەگىش قۇرالدارىن قويۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ويتكەنى سالانى تسيفرلاندىرۋ – ادامداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ۇتىمدى جولى.
بۇدان بولەك, قالا ىشىندەگى قوعامدىق ورىندار مەن كوپقاباتتى ۇيلەردىڭ اۋلاسىن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى تەك قىزمەتتىك اۆتوكولىكتەرمەن ارالاپ قويماي, كۇندەلىكتى 10 باعىت بويىنشا ءبولىنىپ, جاياۋ شولىپ شىعادى. وسى جۇمىستار ناتيجەسىندە تىركەلگەن قىلمىستار 9 پايىزعا تومەندەدى. ونىڭ ىشىندە ۇرلىق, مال ۇرلىعى, توناۋ, بۇزاقىلىق سانى ازايىپ وتىر. سونىمەن قاتار بوتەننىڭ مۇلكىن ۇرلاۋ, مال, پاتەر ۇرلىعى, ۇيالى تەلەفوندى جىمقىرىپ كەتۋ, بۇزاقىلىق قىلمىستارىن اشۋ كورسەتكىشى ەداۋىر جاقساردى. قابىلدانعان پروفيلاكتيكالىق شارالاردان كەيىن قوعامدىق ورىندا, كوشەدە, وتباسىندا جاسالاتىن قىلمىستار سيرەپ, 10 مىڭ تۇرعىنعا شاققانداعى قۇقىق بۇزۋشىلىق دەڭگەيى 6 پايىزعا ازايدى. اسىرەسە بيىل پاتەر ۇرلىعى 5,7 پايىزعا تومەندەگەنىن ەرەكشە ايتا كەتكەن ءجون. جەدەل ۋاكىلدەر مەن كريميناليستەردىڭ جانكەشتى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ وبلىستا تىركەلگەن پاتەر ۇرلىعىنىڭ 25 فاكتىسىن جاساعان تۇركىستان وبلىسىنىڭ 26 جاستاعى تۇرعىنى ۇستالىپ, قاماۋعا الىندى. جەدەل-ىزدەستىرۋ ءىس-شارالارى بارىسىندا ۇرلانعان التىن بۇيىمدار مەن وزگە دە زاتتار يەلەرىنە قايتارىلدى. وسىنداي جۇيەلى جۇمىستار ناتيجەسىندە قىزىلوردا وبلىسى وسى كۇنى رەسپۋبليكا بويىنشا ەڭ قاۋىپسىز ايماق بولىپ سانالادى.
ازايدى دەگەنىمىزبەن مال ۇرلىعى ءالى دە بولسا كەزدەسەدى. ۇقىپسىزدىڭ مالى ۇرىعا جەم بولاتىنىن ايتىپ, دابىل قاعۋدان كەندە ەمەسپىز. كوپ ەلدى مەكەندە مالىن ورىسكە ايداي سالىپ, الاڭسىز جۇرە بەرەتىندەر ازايماي وتىر. قاراۋسىز ت ۇلىك كۇرەجولعا شىعىپ كەتىپ, تالاي اپاتقا سەبەپ بولىپ وتىرعانىن دا ايتپاي كەتە المايمىز. اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك تۋرالى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەن الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى اقپاراتتاندىرىلعانىنا قاراماستان, تۇرعىندار وسى ءبىر ادەتتەن تىيىلار ەمەس. قازالى اۋدانىنان ۇستالعان 23, 28 جانە 29 جاستاعى ازاماتتار 11 باس تۇيەنى جايىلىمدىق جەردەن ايداپ كەتكەن. ولار قازىر قاماۋعا الىندى.
– وسى كۇنى وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىق تا قوعامدى الاڭداتاتىن ورتاق ماسەلەگە اينالىپ وتىر...
– دۇرىس ايتاسىز, قازىرگى ەڭ وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى وسى. 102 ارناسىنا تۇرعىنداردان وتباسىنداعى تۇرمىستىق قارىم-قاتىناستار بويىنشا 596 قوڭىراۋ ءتۇسىپ, شەشىم قابىلداندى. قۇقىققا قارسى ارەكەت جاساعان 342, دەنساۋلىققا قاساقانا زيان كەلتىرگەن 106, ايەلى مەن بالاسىنا قول جۇمساعان 95 تۇرعىن جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. سوت شەشىمىمەن 90 ادام اكىمشىلىك قاماۋعا الىنسا, 143 قۇقىق بۇزۋشىعا ەرەكشە تالاپتار بەلگىلەنىپ, 441 ازاماتقا قاتىستى قورعاۋ نۇسقاماسى شىعارىلىپ وتىر. ەسەپكە الىنعان 102 قولايسىز وتباسىنىڭ ىشىندە ايەلى مەن بالالارىن ۇراتىن, اراققا قۇمار ازاماتتار دا از ەمەس.
قىلمىس پەن قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا جول بەرمەۋگە باعىتتالعان «تۇرمىس», «كۆادرات», «كورشى باقىلاۋى», «ۋچاسكە», «زورلىق-زومبىلىقسىز قوعام» پروفيلاكتيكالىق شارالارى ۇيىمداستىرىلىپ, ناتيجەسىندە وبلىستا وسى سالاداعى قىلمىستار 82 پايىزعا ازايعان.
جالپى, ءبىزدىڭ قوعامدا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتى ءۇي ىشىنەن سىرتقا شىعارا بەرمەيتىنىن بىلەسىز. وسىدان دا ءبىز بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى جانە الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى زورلىق-زومبىلىق فاكتىلەرى تۋرالى پوليتسياعا دەرەۋ حابارلاۋ قاجەتتىگى تۋرالى ماقساتتى جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىرمىز.
وتباسىندا تۋىندايتىن تاعى ءبىر وزەكتى پروبلەمانىڭ ءبىرى – جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى قىلمىس. بيىلعى 3 ايدا جاسوسپىرىمدەر جاساعان 4 قىلمىس تىركەلىپ, 2 مەكتەپ وقۋشىسى, 2 كوللەدج ستۋدەنتى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. تۇندە ۇيىنەن جىراق كەتىپ, ويىن-ساۋىق ورتالىقتارىن زاڭدى وكىلسىز ارالاپ جۇرگەن 1 486 ءجاسوسپىرىمنىڭ اتا-اناسى اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. مىندەتتەرىن ورىنداماعان 121 اكە-شەشەگە اكىمشىلىك حاتتاما راسىمدەلىپ, 46 ءجاسوسپىرىم پوليتسيا ەسەبىنە الىندى.
وسىنداي جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ء«جاسوسپىرىم» ءىس-شاراسى مەن «ابايلاڭىز, بالالار!» اتتى اكتسيالار وتكىزىلىپ, دەپارتامەنت ءبىلىم بەرۋ ورىندارىندا 1313 لەكتسيا جانە سەمينار جۇرگىزدى. جاسالعان تالداۋ قىلمىسقا قولايسىز جاعدايلار ءجيى قايتالانىپ تۇراتىن ۇيەلمەننەن شىققان جاسوسپىرىمدەر كوپ باراتىنىن كورسەتىپ وتىر.
وسى رەتتە قوعام بولىپ, اتا-انا رەتىندە بىرلەسىپ, جاس ۇرپاق تاربيەسىنە نەمقۇرايدىلىق تانىتپاي, ولاردىڭ جان-جاقتى دامۋىنا كۇش سالۋىمىز كەرەك. بالالاردىڭ جولدا ءجۇرۋ قاۋىپسىزدىگىن دە ەستەن ەكى ەلى شىعارۋعا بولمايدى. ءار شاڭىراقتا موتوتسيكل, سكۋتەر, موپەد, ساموكاتتاردىڭ قانشالىقتى قاۋىپتى ەكەنى جايلى ءجيى ايتىلسا دەيمىز. مىسالى, سكۋتەر مەن موتوتسيكل پايدالانۋ بارىسىندا بەلگىلەنگەن ءتارتىپتى ساقتاماعانى ءۇشىن حاتتاما تولتىرىلعان 431 ادامنىڭ 19-ى ءجاسوسپىرىم ەكەنى انىقتالىپ وتىر.
– قازىرگى الەۋمەتتىك جەلىنىڭ كوپ جۇمىستى جەڭىلدەتكەنىنە قۋانامىز. بىراق عالامتوردىڭ مۇمكىندىگىن ءتۇرلى ماقساتتا پايدالاناتىندار كوبەيىپ وتىرعانى دا جاسىرىن ەمەس قوي. مىسالى, الاياقتىق, ەسىرتكى ساۋداسى دەگەن سياقتى...
– ونىڭ ىشىندە ەسىرتكى ساتۋشىلار ساۋداسىن جۇرگىزۋگە وسى جاسوسپىرىمدەردى كوبىرەك پايدالانادى. جەڭىل تابىسقا مالدانعان سول بالالاردىڭ كوبى مۇنداي ارەكەتتەر ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك ارقالايتىنىن بىلە بەرمەيتىنى ويلانتادى. 2021 جىلدان باستاپ گراففيتي جازۋلارىن سالۋ, حابارلاندىرۋلار, QR كودتاردى تاراتۋ مەن مەسسەندجەرلەردە ەسىرتكى تۋرالى وڭ پىكىرلەر قالدىرعانى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلعان. ال ەسىرتكى اينالىمى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك 16 جاستان باستالادى. ەسىرتكى ەشكىمدى جاقسىلىققا جەتكىزبەيتىنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
سينتەتيكالىق ەسىرتكى دەيتىن كەسەل شىقتى. نەۆرولوگيا عىلىمى ادام پسيحولوگياسىنا ساناۋلى سەكۋندتا قاتتى اسەر ەتەتىنىن الدەقاشان انىقتاعان ەسىرتكىنىڭ بۇل تۇرىمەن كۇرەسۋ وڭاي بولماي وتىر. ولار نەگىزىنەن ينتەرنەت ارقىلى ساتىلادى. جىل باسىنان بەرى الەۋمەتتىك جەلىدە مونيتورينگ جۇرگىزىپ, «كيبەر قاداعالاۋ» اقپاراتتىق جۇيەسى ارقىلى سينتەتيكالىق ەسىرتكىنى جارنامالايتىن 20 سايتتىڭ جۇمىسى توقتاتىلدى. وبلىس اۋماعىندا 45 ەسىرتكى قىلمىسى انىقتالىپ, زاڭسىز اينالىمنان 9 كيلوگرامم 795 گرامم ەسىرتكى تاركىلەندى جانە 1 فيتو-زەرتحانا بەلگىلى بولدى. دەپارتامەنت ناشاقورلىققا جانە ەسىرتكى بيزنەسىنە قارسى كۇرەستىڭ 2023–2025 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارى اياسىندا جۇمىس ىستەپ كەلەدى.
تەحنولوگيانىڭ دامۋى ينتەرنەت الاياقتارى ءۇشىن دە ىزدەگەنگە سۇراعان بولىپ وتىر. وسىدان دا بۇگىندە كيبەرقىلمىستار بەلەڭ الىپ بارادى. ال «كيبەرپول» ارنايى توبى وسىنداي قىلمىستاردىڭ الدىن الۋمەن اينالىسىپ, وڭىردە ينتەرنەت-الاياقتىقتىڭ 52 دەرەگى تىركەلدى. ىزدەۋدە جۇرگەن ءبىر ادام ۇستالىپ, تەرگەۋ بارىسىندا جابىرلەنۋشىلەرگە 1 ملن 500 مىڭ تەڭگەدەن استام ماتەريالدىق زالال وتەلدى.
ينتەرنەتتىڭ مۇمكىندىگى ءسات سايىن ۇلعايىپ, سوعان ساي ونى قىلمىستىق ءىس-ارەكەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن پايدالانىپ جۇرگەن الاياقتاردىڭ ءادىس-تاسىلدەرى كۇن سايىن وزگەرىپ وتىرادى.
بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەن الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى حالىققا حاباردار ەتىلگەنىمەن دە تۇرعىنداردىڭ بانك نەمەسە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرى رەتىندە قوڭىراۋ شالعاندارعا سەنىپ, ونلاين-نەسيە راسىمدەيتىن الاياقتار قۇرىعىنا ءتۇسىپ قالۋى ازايماي وتىر. مەملەكەت ءۇشىن تارتىپتەن اسقان تىرەك جوق. ال ول ءۇشىن بۇكىل قوعام جۇمىلۋى كەرەك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
مۇرات جەتپىسباي,
«Egemen Qazaqstan»
قىزىلوردا