قارجى سەكتورى قۇبىلىپ تۇر

ۇلتتىق بانك توراعاسى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ قار­جى سەكتورىندا بىر­قاتار ماڭىزدى زاڭنامالىق باس­تاما جۇزەگە اسىرىلىپ جات­قانىن, ولاردىڭ ماقساتى كەدەر­گىلەردى جويۋ, زاڭنامانى ىرىق­تان­دىرۋ جانە باسەكەلەستىكتى ارتتىرۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى. قولايلى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق ورتانى قۇ­رۋعا, ۇلتتىق جانە قارجىلىق ينفرا­قۇرىلىمدى دامىتۋعا جانە قار­جىلىق تەحنولوگيالاردى قول­داۋعا ەرەكشە نازار اۋدا­­­­رى­لاتىنى, قارجى نارىعىندا جاساندى ينتەللەكتىنىڭ دامۋىن رەتتەۋ مەن ىنتالاندىرۋدىڭ وڭتايلى ستراتەگياسىن ازىرلەپ جاتقانىمىز دا باس بانكيردىڭ نازارىنان تىس قالمادى.

سپيكەرلەر مەملەكەت پەن قار­جى سەكتورى اراسىنداعى باي­لانىس­قا, قالتارىستا قالعان پروب­لە­مالارعا نازار اۋداردى. ولار­دىڭ ايتۋىنشا, قارجى ۇيىم­دارىنىڭ وپەراتسيالىق قىز­مەتىنە مەملەكەتتىڭ شامادان تىس ارالاسۋى جانە پروپورتسيونالدى ەمەس سالىق جۇكتەمەسى بولاشاقتا ەلى­مىزدىڭ شەتەلدىك كاپيتال ءۇشىن ينۆەس­تيتسيالىق تارتىم­دى­لىعى­نىڭ تومەندەۋىنە اكەلۋى مۇم­كىن.

بيىل مامىردا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «ەكونوميكانى ىرىقتاندىرۋ شارالارى تۋرالى» جارلىققا قول قويدى. وسىنىڭ اياسىندا تاۋار نارىقتارىندا باسەكەلەستىكتى دامىتۋ, بيزنەستى اشۋ جانە جۇرگىزۋ راسىمدەرىن ىرىقتاندىرۋ, جاڭا بانك­تەر اشۋ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ بويىنشا شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانعان ەدى. قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى ۇلتتىق بانكپەن بىرلەسىپ 2024 جىلعى 31 جەلتوقسانعا دەيىن جاڭا بانكتەر اشۋ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ جانە حالىق پەن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى ءۇشىن بانك قىزمەتتەرىنىڭ قولجە­تىم­دىلىگىن ارتتىرۋ باعىتىنداعى شارالار قابىلداۋعا ءتيىس. فورۋمعا قاتىسقان قازاقستان قارجىگەرلەر قاۋىمداستىعى كەڭەسىنىڭ ءتورايى­مى ەلەنا باحمۋتوۆا جاڭا جار­لىقتان ەكى باعىتتى ءبولىپ كور­سە­تۋگە بولادى دەيدى. ءبىرىنشىسى – جەكە كاسىپكەرلىكتىڭ ەركىندىگى قاعيداتىن تولىق جۇزەگە اسىرۋ جانە مەملەكەتتىڭ نارىقتىق قاتى­ناستارعا زاڭسىز ارالاسۋىنا جول بەرمەۋ. ەكىنشىسى – كۆازي­مەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرى ءۇشىن جاساندى تۇردە جاسالعان ارتىق­شىلىقتاردى جويۋ.

باحمۋتوۆا ايتىپ وتكەندەي, بۇل قۇجات «مەملەكەتتىك ورگاندار مەن قارجىلىق رەتتەۋشى ورگانداردىڭ كىرىستەرىن قارجى سەكتورى مەن ونىڭ قاتىسۋشىلارىنا قاتىستى بەلگىلەنگەن باسىمدىقتارعا سايكەس­تەن­دىرۋ قاجەت پە؟» دەگەن ماسەلەگە نۇكتە قويماسا, سانى بار, ساپاسى جوق كوپ جارلىقتىڭ ءبىرى بولىپ قالۋى دا ابدەن مۇمكىن.

كاسىپكەر ەلدار ابدىرازاقوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەكونوميكاداعى وزگەرىس­تەر­دىڭ شىعار-شىقپاس جانى بار.

«بۇل باعىت – ءبىزدىڭ كوزقارا­سى­مىزعا قايشى. بىراق سوعان قارا­ماستان ۇكىمەت تە, ۇلتتىق بانك تە ەكو­نوميكانى تسيكلدىك تۇردە قول­داۋ­دى جالعاستىرىپ كەلەدى. مۇن­داي جاعدايدا ەكونوميكانى دا, بانكتەردى دە ارتاراپتاندىرۋعا مۇمكىندىك از. حالىقتىڭ 3 پايىزى عانا پايدالى قازبا سەكتورىندا جۇمىس ىستەيدى. بىزدەگى جۇمىسسىزدىق ماسەلەسى جابىق تاقىرىپ بولعاندىقتان, ورتا تاپ وكىلدەرىن قالىپتاستىرا الماي وتىرمىز. بۇل كاسىبي ماماندار ارمياسىن قالىپتاستىرۋىمىزعا كەدەرگى بولادى. مەنىڭ ويىمشا, ءبىزدىڭ نارىق ءينفانتيلدى كوزقاراستىڭ قۇرساۋىندا جاتىر. ەكونوميكالىق بەلسەندى توپ ەمەس, سابيلەرگە دەيىن ءوز ويىن اشىق ايتا المايدى, قالاۋىنىڭ نە ەكەنىن دە بىلدىرە المايدى. بۇل ماسەلەلەردى رەتتەمەي جاتىپ, كاسىپقوي مەنەدج­مەنتتى جەتىلدىرۋ تۋرالى اڭگىمە ايتۋ ەرتە. جۇمىسشىلار نەمەسە ەكو­­نو­ميكالىق بەلسەندى سەگمەنت ەمەس, ولاردى باسقارىپ وتىر­عان باسشى­لاردىڭ كاسىبي بىلىك­تىلىگىنە نازار اۋدارۋ كەرەك», دەيدى ە.ءابدىرازاحوۆ.

«قازاقستان دامۋ بانكى» اق تاۋەل­سىز ديرەكتورى ءانۋار ساي­دە­نوۆ­­تىڭ ايتۋىنشا, قارجى سەك­تورى حالىق پەن بيزنەسكە قارجى قۇ­رال­دارى مەن قىزمەتتەرىنە كەڭى­رەك قولجەتىمدىلىكتى قامتاما­سىز ەتۋ تۇر­عىسىنان قاراستىرىلىپ, بيزنەس پەن بانك اراسىنا سىنا قاعىپ تاستالعان.

«نارىق ولشەمى بويىنشا بانكتەردى بيزنەستى قولداۋعا مىن­دەتتەۋ – تەرىس كوزقاراس. سەبەبى بانك تە بيزنەستىڭ ءبىر ءتۇرى. بانك بيزنەسى – ءوزىنىڭ وپەراتسيالىق ەرەك­شەلىكتەرىنە قاراماستان, باسقالار سياقتى كاسىپكەرلىكتىڭ ءبىر ءتۇرى. ايىرماشىلىعى باسقا ادامداردىڭ اقشاسىمەن جۇمىس ىستەيدى. نور­ما­تيۆ­تىك تۇرعىدان العاندا, رەجىمدەردى ىرىقتاندىرۋدىڭ نۇسقاۋلار كا­سىپ­كەر­لەرگە دە, بانكتەرگە دە قاتىستى بولۋى كەرەك. بانك سەكتورى قيىن كەزەڭدەر مەن داعدارىستاردى باس­تان وتكەردى, تولىققاندى ايىعىپ شىقتى دەۋگە ءالى ەرتە. ءبىزدىڭ بانك جۇيەسىنە رەتتەۋدىڭ ەڭ زاماناۋي ءادىس-ءتاسىلى ەنگىزىلىپ جاتىر. بۇل ول­قىلىق, تەڭگەرىمسىزدىك بانكتىك بيزنەستىڭ بيزنەس رەتىندە رەتتەلۋىنە اكەلىپ سوعادى. كوپتەگەن تالاپتار بۇل تەڭ­گە­رىمدى بۇزادى», دەيدى ساراپشى.

بايانداماشىنىڭ ايتۋىنشا, وتاندىق بانك جۇيەسى تمد ەلدەرى مەن الەمدەگى ەڭ وزىق جۇيەلەردىڭ ءبىرى رەتىندە تانىلدى.

«بانكتەر قوسىمشا كاپيتالداندىرۋ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرە الاتىن ەركىن وتىمدىلىككە يە بولۋى كەرەك. كورپوراتيۆتىك باسقارۋ قاعي­داتتارىنىڭ بۇزىلۋى 2008-2009 جىلدارداعى پروبلەمالارعا اكەلىپ سوقتى», دەيدى سپيكەر.

«Halyk bank» باسشىسى ءۇمىت شاياحمەتوۆانىڭ ايتۋىنشا, شە­تەل­دىك بانكتەر قارجى نارى­عىن­داعى جاعدايعا اسەر ەتە المايدى. ىشكى نارىقتاعى 21 بانك­تىڭ 12-سىندە شەتەلدىكتەردىڭ ۇلەس بار. ول سونداي-اق قارجى ينستي­تۋت­تا­رى­نىڭ قىزمەتىنە قاتىستى مەنتاليتەت پەن ديالوگتى قايتا قاراي­تىن كەز كەل­گە­نىن دە ەسكەرتىپ ءوتتى. بايان­دا­ما­شى نا­زار اۋدارعان تاعى ءبىر ماسە­لە – بانكتەردىڭ نەسيەسى.

«ارزان مولشەرلەمەنى نارىق زاڭى قالىپتاستىرا الادى, ال ناق­تى سەكتوردا سەنىمدى قارىز الۋشىلاردى تابۋ قيىن. جاڭعىرتۋ, كەڭەيتۋ, سالۋ جانە جاڭارتۋ جوبالارىنا وتىنىمدەر ازايىپ بارادى. نەسيەنىڭ كوبى ساۋدانى قارجىلاندىرۋعا نەمەسە اينالىم كاپيتالىنا جۇمسالادى. دەگەنمەن اۋىل شارۋاشىلىعى, اگروبيزنەس جانە ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار سياقتى قوسىمشا كوڭىل ءبولۋدى جانە قارجىلاندىرۋدى قاجەت ەتەتىن سالالار بار. ەلدەگى ين­ۆەستيتسيالىق احۋال ءماز ەمەس. ينۆەستورلار مەن بيزنەسمەندەر سالىق زاڭناماسىنىڭ جانە مونوپولياعا قارسى رەتتەۋدىڭ تۇراقتىلىعىنا سەنبەيدى. بىرنەشە اپتا بۇرىن وزبەكستاندا فورۋمدا بولدىم. ماعان بىرنەشە شەتەلدىك ينۆەستور كەلىپ, ۇكىمەتپەن جۇمىس ىستەۋ, قازاقستاننىڭ مونوپولياعا قارسى جانە سالىق زاڭدارىن ءتۇسىنۋ قيىنداپ بارا جاتقانىن ايتتى», دەيدى ساراپشى.

الماتى