كەڭەس وكىمەتى تۇسىنداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن – حالقىمىزدىڭ جازىلماس جان جاراسى. بۇل كۇردەلى كەزەڭدى جان-جاقتى زەرتتەپ, الەمدىك دەڭگەيدە باعا بەرەتىن الەۋەتىمىز بولۋ كەرەگى ءسوزسىز. وسى باعىتتا ەلىمىزدە ەلەۋلى ەلدىك جوبالار قولعا الىندى. سونىڭ اياسىندا تاياۋدا سولتۇستىك قازاقستاندا تاعىلىمدى عىلىمي جيىن ءوتتى.
الدىمەن قازاقتى ەل قىلامىز, باسقالارمەن تەڭ قىلامىز دەپ جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەگەن ۇلتىمىزدىڭ ءسۇت بەتىنە شىعار قايماقتارى تۇگەلگە جۋىق قىرىلدى. وتكەن عاسىردىڭ 20–30-جىلدارى – 10 جىل بويى قۇيىنداي تيگەن وكىمەتتىڭ جازالاۋ ماشيناسى «قازاقستاندا باسقالارمەن تەڭ, پروگرەسسيۆتىك پارلامەنتتىك جۇيەمەن باسقارىلاتىن «الاش» اۆتونومياسىن قۇرايىق» دەگەن قوزعالىس مۇشەلەرىنىڭ ءبارىن «جاۋ» دەپ تانىتاتىن راديكالدى ساياسات ۇستانىپ, ونى حالىقتىڭ ساناسىنا كۇشپەن ءسىڭىردى. «الاش» اتاۋىنىڭ ءوزىن از ۋاقىتتا قۇبىجىققا اينالدىرىپ, ونى اۋىزعا الۋدىڭ وزىنەن قالىڭ بۇقارانى بەزدىرىپ جىبەردى. وسى ساياساتتىڭ قورقىتىپ-ۇركىتىپ سىڭىرگەن قاسىرەتى سونداي, سول سيندرومنان ءالى ارىلا الماي كەلە جاتقان ادامدار بار ارامىزدا.
قايتا ورلەۋ كەزەڭى قالاي باستالدى؟
جۋىردا پەتروپاۆل قالاسىندا 31 مامىر ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىنە وراي «قىزىلجاردىڭ شەرلى تاريحى» اتتى عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. بۇل كۇننىڭ ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزى اسا زور ەكەنىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىندا: ء«بىز وتكەن زامانداعى قاسىرەتتى وقيعالاردان تاعىلىم الىپ, ونى ۇلت جادىندا ساقتاي ءبىلۋىمىز كەرەك. سوندا عانا كەز كەلگەن سىناقتان سۇرىنبەي ءوتىپ, ادىلەتتى مەملەكەت جانە وركەنيەتتى قوعام قۇرۋ جولىنداعى بيىك بەلەستەردى باعىندىرا الامىز», دەپ جازدى.
قىزىلجار كونفەرەنتسياسىنىڭ جۇمىسىنا مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن قۇرىلعان ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا جوبالىق كەڭسەسىنىڭ باسشىسى, «قاھارماندار» – رەسپۋبليكالىق قورىنىڭ توراعاسى سابىر قاسىموۆ, «الاش» عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى سۇلتان-حان اققۇل ۇلى, الاش باسشىلارىنىڭ ءبىرى, اتاقتى مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ جيەنى, «مەكتەپ» باسپاسىنىڭ باس ديرەكتورى ەرلان ساتىبالديەۆ, ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى قوستاناي وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى امانجول كۇزەمباي ۇلى, م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى زارقىن تايشىباي, ت.ب. قاتىستى.
وسى كونفەرەنتسيادا جاساعان بايانداماسىندا سابىر قاسىموۆ بۇرىن قۇپيا ساقتالىپ كەلىپ, سوڭعى ۋاقىتتاردا عانا مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ كۇشىمەن اشىلعان قۇجاتتاردىڭ, ورتالىق, جەرگىلىكتى جانە اۋداندىق ارحيۆتەر دەرەكتەرىنىڭ, كوزقاراسى جوعارى, وي-ءورىسى بيىك تاريحشىلاردىڭ, ساياساتكەرلەردىڭ, فيلوسوفتار مەن زاڭگەرلەردىڭ پىكىرلەرىن, قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعاندار ۇرپاقتارىنىڭ ەستەلىگىن ساراپتاۋ بارىسىندا «الاش» پارتياسى قوزعالىسى مەن الاشوردا ۇكىمەتى كەزەڭى قازاقستانداعى ۇلتتىق قايتا ورلەۋ (رەنەسسانس) كەزى بولعانىنا عىلىمي نەگىزدە كوز جەتكىزىلگەنىن ايتتى. بۇرىنعى زەرتتەۋشىلەر نەگىزىنەن ونىڭ ۇلت-ازاتتىق كۇرەس سيپاتىنداعى ءرولىن عانا تانىپ, ءوز قورىتىندىلارىن بەرگەن. «ال ءبىز «الاش» قوزعالىسىنىڭ ساياسي, يدەولوگيالىق, عىلىمي, اعارتۋشىلىق, ديپلوماتيالىق, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ۇلتتىق مەملەكەت قۇرىلىسى جانە باسقا سالالارداعى قىزمەتتەرىن قامتىپ, بارلىق ارەكەتىن زەردەلەدىك. سونىڭ ناتيجەسىندە مەملەكەتتىك كوميسسيا الاشتىڭ ءار قىرىنداعى ەڭبەگىنەن 10 ەكسكليۋزيۆتى جيناق دايىندادى», دەدى ول.
قازاق حالقىنىڭ سول كەزدەگى ەڭ وزىق ويلى, پاتشا وكىمەتىنىڭ جەتىلدىرىلگەن جوعارى وقۋ ورىندارىنان ءبىلىم العان ءا.بوكەيحان, ا.بايتۇرسىن ۇلى, م.دۋلات ۇلى, م.جۇماباي, ح.دوسمۇحامەد ۇلى, ج.دوسمۇحامەد ۇلى, م.تىنىشباي ۇلى, ت.ب. وكىلدەرى رەسەي يمپەرياسىنىڭ ازيالىق-مۇسىلماندىق بولىگىندە ۇلت-ازاتتىق كۇرەستىڭ وركەنيەتتى باعدارلاماسىن حالىقارالىق ستاندارتتار مەن ساياسي-قۇقىقتىق تالاپقا ساي جاساپ شىققاندىعىنىڭ ءوزى فەنومەن دەۋگە تۇرارلىق جايت ەكەنى ايتىلدى. «بۇل باعدارلاما قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار بويى اڭساعان ستراتەگيالىق جانە تاكتيكالىق تۇپكى مۇددەلەرىنەن تۋعان ارماندارى ەدى. الاش باسشىلارى پاتشا وكىمەتىنىڭ وتارلىق ساياساتىنىڭ قۇرساۋىندا قازاق حالقىنىڭ تولىققاندى جانە پروگرەسسيۆتى دامۋىنا جول جوق ەكەنىن اشىق ايتتى», دەدى س.قاسىموۆ. ودان ءارى الاش قايراتكەرلەرى ۇلت-ازاتتىق كۇرەس قارۋلى كوتەرىلىسپەن ناتيجەلى بولمايتىنىن حالىققا ۇعىندىرىپ, ونى تەك وركەنيەتتى جولمەن جۇرگىزۋگە شاقىرعانىن اتادى. ال وركەنيەتتى جول – حالىققا ءبىلىم بەرۋ, ساياسي سانانى كوتەرۋ, ۇلتتىق پاتريوتيزم رۋحىن ەگۋ, ۇلتتىق جانە ساياسي قۇقىن قورعاۋعا ۇيرەتۋ ەكەنى تۇسىندىرىلگەن. «وكىنىشكە قاراي, كوپتەگەن الاشتانۋشىمىز مىرجاقىپتىڭ «ويان, قازاعىن!» قارۋلى كوتەرىلىسكە شاقىرۋ دەپ ۇعادى. اقىن بۇل جەردە سانانىڭ ويانۋىنا, قالعىعان ەستىڭ ۇيقىدان سەرپىلۋىنە شاقىرعان ەدى», دەدى بايانداماشى.
ودان ءارى الاش تۇلعالارى حالىققا بەلگىلى «قازاق» گازەتى مەن «ايقاپ» جۋرنالىن عانا ەمەس, كوپتەگەن ايماقتىق, ولكەلىك گازەتتەر, جاستار ۇنپاراقتارى مەن جۋرنالدار شىعارىپ, قازاقستاننىڭ وتارلىق ەزگىدە ەكەنىن, ودان قۇتىلۋ ءۇشىن ءبىلىم الۋ كەرەگىن, دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردى تانۋدىڭ ماڭىزىن ءتۇرلى جولمەن جەتكىزگەنى ايتىلدى. سونىمەن بىرگە حالىققا ۇلى ابايدىڭ وسيەتىن ءبىلۋدى, ونىڭ ايتقان سىندارىنان قورىتىندى شىعارۋدى, تاربيەسىن بويعا ءسىڭىرۋدى ۇيرەتتى. ءاليحاننىڭ, احمەتتىڭ, ماعجاننىڭ, مىرجاقىپتىڭ, ت.ب. اباي تۋرالى جازعان ماقالالارى مەن ولەڭدەرى وسىعان كۋا. «مەملەكەتتىك كوميسسيا مۇشەلەرى وزدەرىنە دەيىن كەشەندى تۇردە ەمەس, كوبىنەسە الاش تاريحىن بىرجاقتى عانا سارالاپ كەلگەن زەرتتەۋشىلەردىڭ ەڭبەگىن تولىقتىرىپ, تۇتاستاي زەردەلەپ, الاش كوسەمدەرىنىڭ مەملەكەتتىك سانامەن قولعا العان ۇلان-عايىر ىستەرىن قازاق دالاسىنىڭ قايتا ورلەۋ ءداۋىرى دەپ اتاساق, ءدال بولادى», دەدى س.قاسىموۆ.
وسى قايتا ورلەۋ كەزەڭىندە الاش قايراتكەرلەرى مەملەكەتتىك جانە ساياسي قۇرىلىمدا بۇرىنعى, كۇنى وتكەن, ساياسي, يدەولوگيالىق جۇيەدەن العاش رەت باس تارتىپ, جاڭا ساياسي مادەنيەتتىڭ نەگىزىن قالادى. اتاپ ايتقاندا, بۇكىل حالىق قولداعان ءوز زامانىنىڭ وزىق ساياسي پارتياسىن قۇردى. بۇل پارتيانىڭ مۇراتى كەز كەلگەن ساياسي كۇشتەردەن, سونىڭ ىشىندە حالىقتى الداۋ مەن قارا كۇشكە عانا سۇيەنگەن بولشەۆيكتىك پارتيادان الدەقايدا بيىك بولدى. ەگەر بولشەۆيكتەر بيلىككە جەتۋ جولىندا قارۋلى كوتەرىلىسكە, توتەنشە جانە جازالاۋشى ورگانداردىڭ قارا كۇشىنە سۇيەنبەي, دەموكراتيالىق سايلاۋ جولىمەن كۇرەسكەن بولسا, قازاقستاندا «الاش» پارتياسىنان جەڭىلگەن بولار ەدى دەگەن قورىتىندىعا مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ قۇرامىندا جۇمىس ىستەگەن بارلىق ساراپشى مەن عالىم كوز جەتكىزگەنى ايتىلدى.
ەكىنشىدەن, الاش كوشباسشىلارىنىڭ بۇلتارتپاس دالەلىنىڭ ارقاسىندا لەنين باستاعان وكىمەت قازاق حالقىنا تيەسىلى جەردى تولىق قايتارىپ, شەكاراسىن مويىنداۋعا ءماجبۇر بولدى. قازىر الەمدە 9-ورىن الاتىن تەرريتوريانى حالقىنا قايتارۋ – الاش كوشباسشىلارىنىڭ عانا ەڭبەگى. ال م.جۇماباي, ءا.بوكەيحان, باسقا دا زيالىلاردىڭ قاتىسۋىمەن جاسالعان «القا» باعدارلاماسى يدەولوگيا, عىلىم, مادەنيەت, شىعارماشىلىق سالالارىنداعى بارلىق مەملەكەتتىك ساياساتتى دامىعان دەموكراتيالىق ەلدەردىڭ ۇلگىسىمەن جاسادى. اتتەڭ, سونى قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العاندا وكىمەت باسىنداعىلار ەسكەرمەي, مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ بارلىق قىرىن بولشەۆيكتىك قاعيداتتى باسشىلىققا الىپ جاساپ, اقىرىندا ەلىمىزدى ساياسي داعدارىسقا سوقتىرا جازدادى. سونىڭ ىشىندە ەڭ باستى اداسۋ – سايلاۋ جۇيەسىن دۇرىس, دەموكراتيالىق ءپرينتسيپتى ۇستانعان ادال جولمەن جۇرگىزبەي, تەك بيلىكتىڭ ايتقانىنا ء«لابباي, تاقسىرلاپ» تۇراتىن بۇرىنعى كەڭەستىك كونگىشتەر مەن باس يزەۋشىلەر وتريادىنىڭ پارلامەنتكە وتۋىنە مۇمكىنشىلىك تۋدىردى... سانادا وزگەرىستەر جاساپ, ساياسي وتارسىزداندىرۋ, دەموكراتيالىق قۇرىلىم جاساۋ جۇمىستارىن قولعا المادى. توتاليتارلىق جۇيەدەن شىققان يدەولوگتەرىمىز ۇلتتىق جاڭعىرتۋدى مادەنيەت پەن ونەر سالاسىندا عانا بولادى دەپ ويلاسا كەرەك, اقىندار ايتىسى سياقتى ونەرىمىزدى عانا جاڭعىرتىپ, باتىرلار مەن بيلەردىڭ, اقىندار مەن حانداردىڭ مەرەيتويلارىن وتكىزۋمەن, ەسكەرتكىشتەر تۇرعىزۋمەن ءماز بولىپ, دالاقتاپ ءجۇردى. قوعام سونداي جىلتىراقتارعا الدانىپ قالدى, ال بيلىكتەگىلەرگە سونىڭ ءوزى جايلى بولدى. مەملەكەت قۇرىلىسىن جاڭالاۋدى, توتاليتارلىق جۇيەدەن ارىلتۋدى ەشكىم ويعا العىسى كەلمەدى. ەڭ باستى ۇلتتىق يدەيا جالپىۇلتتىق دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردى ورناتۋدا ەكەنىن ەشكىم ەسكەرمەي, جەكە باسقا تابىنۋ جولىنا ءتۇسىردى. ونىڭ اقىرى نەگە سوقتىرعانىن كوزىمىز كوردى. پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان ادىلەتتى قازاقستان يدەياسىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتەمىز. ونىڭ قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرعىزعانى سول سانانى وتارسىزداندىرۋ جولىنداعى ۇلى مۇراتتىڭ ۇلكەن قادامى دەپ بىلەمىز. بۇل ىستە وزىق ەلدەردىڭ دەموكراتيالىق قۇرىلىسىمەن قاتار الاش قايراتكەرلىگى ۇلگىسىن دە الۋ كەرەك.
ال الاش تۇلعالارى قازاقستاندا تۇڭعىش رەت سايلاۋدىڭ دەموكراتيالىق جولمەن داۋىس بەرۋ ۇلگىسىن جاساپ ەدى. حالىقتىڭ باستاماشىل قۇقىن ىسكە اسىرۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن ازاماتتىق جانە ساياسي ينستيتۋتتاردى قۇردى. ۇلت-ازاتتىق يدەيالاردى بەيبىت جولمەن ىسكە اسىرۋدى كوزدەگەن ونداعان قوعامدىق ۇيىم, ونىڭ ىشىندە جاستار وداقتارىن جانە ءباسپاسوز قۇرالدارىن ۇيىمداستىردى. وتاندى ءسۇيىپ, وعان قىزمەت ەتۋ ۇلگىلەرىن دە كورسەتىپ, سونىمەن بىرگە ۇلتتىق ءبىلىم جۇيەسىن, جاڭا ءالىپبي, قازاقتىڭ ءتىل ءبىلىمىن, ۇلتتىق پەداگوگيكا, سونداي-اق باسقا تىلدەردەن اۋدارىپ, قازاق بالاسىنا ۇعىنىقتى تىلمەن ماتەماتيكا, استرونوميا, حيميا, فيزيكا, گەومەتريا پاندەرىنە وقۋلىقتار جازدى. سولاردىڭ باستاماسىمەن تەاترلار, جوعارى وقۋ ورىندارى قۇرىلدى, قازاق ساحناسىنا لايىقتى, ايەل تەڭدىگى سياقتى ىشكى ۇلتتىق قايشىلىقتاردى اشكەرەلەگەن پەسالار مەن درامالىق شىعارمالار جازدى.
«الاش باسشىلارى حالىقتى تاپتارعا بولەتىن ماركستىك-لەنيندىك دوكتريناعا ءاۋ باستان قارسى بولىپ, ونىڭ عىلىمي نەگىزى جوقتىعىن دالەلدەدى. اقىرى ولاردىڭ يدەياسى ىسكە اسىپ, تاپ قايشىلىعى دەگەن نانىمدار تاريح ساحناسىنان كەتتى. الاشتىڭ وزىق يدەياسىن قازاقتىڭ سماعۇل سادۋاقاس ۇلى, سۇلتانبەك قوجان ۇلى, جالاۋ مىڭباي ۇلى, ىدىرىس مۇستامباي ۇلى سياقتى كەيىنگى پروگرەسسيۆتىك باعىتتاعى قايراتكەرلەر دە قولداپ, حالىقتى قىرعىنعا ۇشىراتقان «كىشى وكتيابر» ساياساتىنا قارسى شىقتى. «وسىنىڭ ءبارىن ساراپقا سالا كەلىپ, بولشەۆيكتىك قانقۇيلى وكىمەت كۇش العانعا دەيىن الاش قايراتكەرلەرى ءوز ەلىندە از ۋاقىتتا قايتا ورلەۋ كەزەڭىن جاساپ كەتكەنىنە كوزىڭىز جەتەدى», دەپ قورىتتى ءوزىنىڭ ءسوزىن سابىر قاسىموۆ.
قىزىلجار وڭىرىندەگى قايراتكەرلىك
كونفەرەنتسيادا بەلگىلى تەلەجۋرناليست مايا بەكباەۆا جۋىردا تۇسىرگەن «قازاقستاننىڭ سولتۇستىگى ءۇشىن تالاس» اتتى دەرەكتى فيلم كورسەتىلدى. وندا كەيبىر رەسەيلىك شوۆينيستەردىڭ قازاق جەرىنە كوز الارتا سويلەگەن پىكىرلەرىنە سوققى بەرىلگەنىنە, سونىمەن بىرگە الاشتىقتاردىڭ اققۋساق بولىسىندا ون مىڭداي ادام قاتىسىپ, قازاق اسكەرىن قۇرۋ ماسەلەسىنە ارنالىپ, مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ باستاماسىمەن وتكىزىلگەن ۇلكەن جيىن تۋرالى ايتىلعان. ۇزاق جىلدار بويى قازاققا اسكەر نەمەنەگە كەرەك ەدى, بوس اۋرەشىلىك دەگەن سياقتى كەرتارتپا, مىسقىل, اجۋامەن ايتىلاتىن ارەكەت تە – دەربەس ەل بولۋدىڭ, ىرگەنى بەكىتۋدىڭ العىشارتتارىنىڭ ءبىرى. قازاق اسكەرى پاتشانىڭ بولشەۆيكتەردەن قاشقان قالىڭ اسكەرىنىڭ نەمەسە قاپتاپ وتكەن قىزىلداردىڭ سانسىز اسكەرىمەن سوعىسپاسا دا, سولاردىڭ اراسىنان شاۋىپ كەلىپ, اۋىلداردى تونايتىن, ادامدارىن ۇرىپ-سوعىپ, كەيدە ءتىپتى ءولتىرىپ كەتەتىن ۇرى-قارىلارىنا, سوراقى سوتاناقتارىنا قارسى قايرات كورسەتپەس پە ەدى؟ بىراق سول ايبىندى ارەكەتتى دە قازاق قوعامى تەرىس باعالاپ كەلدى. ال اۋلىندا وقىعان ازاماتتىڭ ءبارىن ءبىر ءوزى قارسى الىپ, كۇتكەن ءالتي قاجىنىڭ مىرزالىعىن كەيبىر جازۋشى اعالارىمىزدان باستاپ ءبارىمىز كۇلكى قىلىپ كەلدىك. بۇل ءىستىڭ زور ماڭىزىنا قازىر عانا لايىقتى باعا بەرىلىپ كەلەدى.
ءوزىنىڭ سوزىندە مىرجاقىپتىڭ جيەنى ەرلان ساتىبالديەۆ ناعاشىسىنا قاتىستى ءبىرشاما قىزىقتى دەرەك ايتتى. سونىڭ ىشىندە باسقا كوسەمدەردىڭ ءبىرى ەمەس اققۋساق جيىنىنا مىرجاقىپتىڭ باستاپ كەلگەن سەبەبى ونىڭ قىزىلجار ءوڭىرىن جاقسى بىلگەندىگىنەن ەكەن. «ول قىزىلجار قالاسىندا بىرنەشە جىل بالا وقىتقان, اتاقتى «ويان, قازاقتى!», ءتىپتى «باقىتسىز جامال» رومانىن دا وسىندا جازعان. سونىمەن بىرگە وسى قالادا قوشكە كەمەڭگەر ۇلى, سالماقباي كۇسەمىسوۆ, سابىر شاريپوۆ سياقتى پروگرەسسيۆتىك كوزقاراستاعى بەلسەندى ازاماتتارمەن تانىسىپ, دوس بولعان», دەدى ول.
سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى, وسى كونفەرەنتسيانى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى ساۋلە مالىكوۆا سوزىندە قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ وبلىستاعى مۇشەلەرىنىڭ اتقارعان جۇمىستارىنا توقتالىپ ءوتتى. «جۇمىس توپتارى ۇقك, پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا باسقارماسىنىڭ, پوليتسيا دەپارتامەنتى ارحيۆتەرىندە جانە وبلىستىق مۇراجاي مەن ونىڭ 13 اۋداندىق فيليالىندا جۇمىس ىستەۋ بارىسىندا كوپتەگەن دەرەك تاۋىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە الاش قايراتكەرى, دارىگەر جۇماعالي تىلەۋليننىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە ارنالعان جيناق, «قىزىلجاردىڭ شەرلى تاريحى» اتتى ۇشتومدىق, «ناسيلستۆەننوە پەرەسەلەنيە نارودوۆ ۆ سەۆەرنىي كازاحستان. 1936–1944 گگ.» اتتى جيناق جارىق كوردى» دەدى ول. سونىمەن قاتار «سولتۇستىك قازاقستان جانە الاش» حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسياسىنىڭ ماتەريالدارى, «قازاقستاننىڭ سولتۇستىك وڭىرىندەگى الاش قوزعالىسى مۇراعات دەرەكتەرىندە», ء«دىني بىرلەستىكتەر مەن ءدىنباسىلار – ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى» اتتى جيناقتار, ت.ب. دايىندالعانى ايتىلدى.
پروفەسسور امانجول كۇزەمباەۆ ديداكتيكالىق تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋ سياقتى تەوريالىق ماسەلەلەرگە توقتالىپ, ونىڭ بۇگىنگى تابىستارى تۋرالى اڭگىمەلەدى. «الاش» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى سۇلتان-حان اققۇل ۇلى «الاش» اۆتونومياسىنىڭ جاريالانعانى شەتەلدەرگە دە بەلگىلى بولعانىن جەتكىزىپ, قازىر الاش تاريحىن جاپونيا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مۇراعاتىنان تابىلعان ماتەريالداردىڭ نەگىزىندە توموحيكو ۋياما مەن جاس عالىم ريوسۋكە ونو دەگەن جاپون عالىمدارى زەرتتەپ جۇرگەنىن ايتتى. ال پروفەسسور زارقىن تايشىباي الاش قوزعالىسىنىڭ ءبىر ءىرى ورتالىعى قىزىلجاردا بولعاندىعىن دالەلدەپ بەردى.
كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا جەرگىلىكتى بيلىك تاراپىنان ىشكى ساياسات باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى كەمەل وسپانوۆ ساتتىلىك تىلەپ, وبلىس اكىمىنىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن وقىپ بەردى. «مەملەكەت باسشىسى بۇكىلحالىقتىق قۇرىلتاي وتىرىسىندا: «الاش رۋحى مەن قازاق مەملەكەتى ءبىر-بىرىنەن اجىراتىلمايدى, ولار ماڭگىلىك بىرگە», دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن. سوندىقتان الاش قوزعالىسىنىڭ تاريحى بۇكىل ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزدى. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن حالقىمىزدىڭ باسىنا قاسىرەت ءتوندىردى, رۋحاني تامىرىنا بالتا شاۋىپ, مادەنيەتىنە, سانا-سەزىمىنە اۋىر سوققى بەردى. شەرلى زاماندا باسىنا بۇلت ۇيىرىلگەن نەمىس, پولياك, شەشەن, ينگۋش, كورەي, باسقا دا ۇلىستار قازاق جەرىنە قۋعىنمەن كەلدى. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا 130 مىڭنان استام ادام جەر اۋدارىلدى. ولار جەرگىلىكتى حالىقپەن سىيىسپاي, ۇنەمى قاقتىعىسا بەرەدى دەگەن وكىمەتتىڭ ارام پيعىلى ىسكە اسپادى. قازاق حالقى قولدارىنان كەلگەنىنشە ولارعا جاناشىرلىق جاساپ, قورعان بولا ءبىلدى. سول جىلدارى قونىس اۋدارىلعانداردىڭ ۇرپاقتارى بۇگىندە ەگەمەن قازاقستاندى تۋعان جەرى ساناپ, ەلىمىزدىڭ دامۋىنا لايىقتى ۇلەس قوسىپ, ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. پەتروپاۆل قالاسىنىڭ ورتالىعىنداعى, بۇرىنعى نكۆد ءۇيىنىڭ ورنىندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن مەن توتاليتارلىق رەجىمنىڭ قۇربانى بولعاندارعا ارنالعان ەسكەرتكىش-قابىرعا ورناتىلعان. وندا ءبىزدىڭ وبلىسىمىزداعى قازاق حالقى مەن بارلىق ەتنوس وكىلدەرىنىڭ 8 مىڭعا جۋىق قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان ادامدارىنىڭ ەسىمى جازىلعان. ەسكەرتكىش-قابىرعانىڭ تۇرعىزىلۋىنا ۇيىتقى بولعان ارداقتى اقساقالىمىز, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, اكەسى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى بولعان بولات ماعاز ۇلى ساعىندىقوۆ ارامىزدا وتىر», دەگەندە جينالعان قاۋىم قول سوعىپ, قوشەمەت كورسەتتى. ودان ءارى كەمەل قاراشا ۇلى ءالتي قاجىنىڭ قىستاۋىندا 1918 جىلى بولعان الاش جيىنىنىڭ ورنىنا ستەللا تۇرعىزىلىپ, ەسكەرتكىش قابىرعا ورناتىلعانى جانە 105 جىلدىعى سالتاناتتى جاعدايدا اتالىپ وتىلگەنىن ايتىپ, بۇل ىسكە قاجىنىڭ ۇرپاعى, ىسكەر ازامات ناعاشىباي بارلىباەۆ بەلسەندى ارالاسىپ, دەمەۋشىلىك جاساعانىن ايتتى.
«جازىقسىز جاپا شەككەن ارىستارىمىزدىڭ ءبىرى – ەندىگى جىلى تۋعانىنا 125 جىل تولاتىن سماعۇل سادۋاقاس ۇلى. ول – الاش قايراتكەرلەرىنىڭ يدەياسىن جان-تانىمەن قولداپ, ەلىمىزدىڭ ىرگەلى ەل بولۋىنا, ۇلتىمىزدىڭ ۇلاعاتتى حالىق بولۋىنا ولشەۋسىز ەڭبەك سىڭىرگەن جان. ەردىڭ ەسىمىن ەلىنە قايتارۋدا بەلگىلى عالىم, اكادەميك ديحان قامزابەك ۇلىنىڭ, جەرلەسىمىز ەرىك نۇراقاەۆتىڭ ەڭبەگى زور بولدى», دەدى ك.وسپانوۆ.
ءسوزىنىڭ سوڭىندا ك.وسپانوۆ ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ ورتالىق جانە وبلىستىق فيليالى قاتارىندا بەلسەندى جۇمىس ىستەگەن ءبىر توپ ازاماتقا وبلىس اكىمى عاۋەز نۇرمۇحامەتوۆتىڭ اتىنان العىسحاتتار تاپسىردى. ماراپاتتالعاندار قاتارىندا سابىر قاسىموۆ, سۇلتان-حان اققۇل ۇلى, زارقىن تايشىباي, ساۋلە مالىكوۆا, ليۋدميلا گريۆەننايا, نۇربولات ءابۋوۆ, زاۋرە قارتوۆا, ت.ب. بولدى.
كونفەرەنتسيادا ايتىلعان پىكىرلەر مەن ۇسىنىستار, جاسالعان باياندامالار جەكە جيناق بولىپ جاريالانادى. ايتا كەتەتىن جايت, كونفەرەنتسيا باستالماي تۇرىپ سولتۇستىك قازاقستان ءارحيۆىنىڭ قورىنداعى ماتەريالدارعا باي كورمە ۇيىمداستىرىلىپ, كەلگەن قوناقتار مەن قاتىسۋشىلارعا مول دەرەك ۇسىنىلدى.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى