كەن وندىرۋدەگى كەمشىلىك نەدە؟

قىمبات مەتالعا باي بولعانمەن...

دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ باعالاۋىنشا, ەلىمىزدە قۇنى 46 ترلن دوللاردان اساتىن بەس مىڭنان استام اشىلماعان دەپوزيت بار. وتاندىق مەتالل وندىرۋشىلەر قاۋىمداستىعىنىڭ مالىمەتىنشە, ەلدە سيرەك جەر مەتالدارىنىڭ قۇرامى بويىنشا 12 جاڭا ۋچاسكەنى, اسىرەسە شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى «قارا-اياق» پەن «مۋنچا» سياقتى ۋچاسكەلەردى زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر.

«گەولوگيا عىلىمدارى ينستيتۋتىنىڭ مالىمەتىنشە, قازاقستاندا سيرەك جەر ەلەمەنتتەرى قۇندىباي, جانەت, وڭتۇستىك جاۋىر, كوكتەنكول, جوعارعى ەسپە, قاراسۋ كەن ورىندارىندا, سونداي-اق قاراتاۋ فوسفوريتىندە كەزدەسەدى. ەلدەگى ۋران كەن ورىندارىندا مۇنداي مەتالداردىڭ ايتارلىقتاي كولەمى بار. قىمبات مەتالدار اراسىنان جاساندى جولمەن الىناتىن سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار دا بار. اشىق دەرەكتەردە كورسەتىلگەندەي, «وسمي-187» ەلەمەنتىنىڭ ءبىر گرامى 200 مىڭ دوللارعا دەيىن باعالانۋى مۇمكىن. ءبىزدىڭ ەل – وسى ەلەمەنتتى جالعىز ءوندىرۋشى. اتالعان مەتالل جەزقازعان مىس كەندەرىن وڭدەۋ كەزىندە پايدا بولعان قالدىقتاردان الىنادى», دەيدى سەناتور.

كەن وندىرۋگە قىزىعۋشىلىق ارتقانى­مەن, سالادا بىرقاتار ماسەلە بار. سونىڭ ءبىرى – تاۋ-كەن ءوندىرۋ مەن وڭدەۋ تەحنولوگيالارىن ەكولوگيالىق تازا ءارى ۇنەمدى بولاتىنداي ەتىپ جەتىلدىرۋ جايى. تاعى ءبىر ماسەلە – كەن ورىندارىن يگەرۋگە ينۆەستيتسيا تارتۋ جانە تەحنولوگيالار ترانسفەرتى.

ء«بىز مەتالدار قورىن ايتقان كەزدە اۋزى­مىزدى قۋ شوپپەن سۇرتكەندەي بولامىز. راس, ەلدەگى سيرەك كەزدەسەتىن مەتالل ءتۇرىنىڭ قورى جەتكىلىكتى. اسىرەسە لي­تي­عا سۇرانىس كوپ. كىمنىڭ, قاي كومپانيانىڭ قولى ۇزىن, سول وسى مەتالدى ىزدەپ كەتتى. بولماسا باسقا دا مەتالل كەرەك دەسە, سوعان بولىنگەن قارجىنى يگەرۋ ءۇشىن جانتالاسقان ۇيىم كوپ. بىراق ولار كاسىبي مامان ەمەس. مىنە, كەرەك دۇنيەنى تابۋداعى, ياعني قازبا بايلىقتى بارلاۋ نە زەرتتەۋدەگى ماسەلە وسىدان تۋادى. ەكىنشىدەن, بارلاۋعا بولىنەتىن قارجى دا ماردىمسىز. سوندىقتان كەن ورنىن اشۋ, قورىن قايتا ەسەپتەۋ جۇمىستارى جۇرمەي وتىر. ەكولوگيالىق جاعىن جەتىك قاراستىرىپ, سالاعا زاماناۋي عىلىمي تەحنولوگيانى ەنگىزگەن دۇرىس», دەيدى ق.ساتباەۆ اتىنداعى گەولوگيالىق عى­لىم­دار ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى اقىلبەك ءجۇنىسوۆ.

عالىمنىڭ پىكىرىنشە, ءبىر مەتالدى ىزدەپ نە زەرتتەيتىن ۇيىمداردى ءبىر ورتالىققا بىرىكتىرگەن ءجون. ءارى ول مامانداندىرىلعان ورتالىق بولۋى شارت. مۇنداي كەزدە قارجى دا جوسپارلى تۇردە, ءبىر ورتادا يگەرىلەدى. ال بۇگىندە ءار بارلاۋ­شى ۇيىم سۇرانىسقا يە مەتالدى تاپسىن نە تاپپاسىن, وعان بولىنگەن قارجى يگەرىلدى دەپ ەسەپتەلىپ ءجۇر. ولاردان «نەگە مەتالل تاپپادىڭ؟» دەپ تە سۇراپ جاتقان ادام جوق.

قوردالانعان كوپ جۇمىس

ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك پەن تاۋەلسىزدىكتى ساقتاپ تۇرۋدا جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى, ەلەكترموبيل, تسيفرلىق تەحنولوگيا, عارىش جانە قورعانىس سياقتى نەگىزگى تەحنولوگيالار مەن ستراتەگيالىق سەكتورلاردىڭ ماڭىزى ەرەكشە. ال ولاردىڭ باستى دىڭگەگى – مينەرالدى رەسۋرسقا سۇرانىس جىلدان-جىلعا ارتىپ تۇر.

«الدىمەن رەتتەۋشى ورتانى جەتىلدىرۋ كەرەك. 2018 جىلى جەر قويناۋى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى جاڭا كودەكس كۇشىنە ەندى, ول بويىنشا جەر قويناۋىن گەولوگيالىق زەرتتەۋگە ليتسەنزيا بەرۋ ۇدەرىسى وڭتايلاندىرىلدى, ياعني «كىم ءبىرىنشى كەلسە, سول الادى» قاعيداسى قولدانىلادى. الايدا جەر قويناۋىن گەولوگيالىق زەرتتەۋ جونىندەگى ۋاكىلەتتى ورگان قىزمەتكەرلەرىنىڭ سانىن ۇلعايتۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. سونداي-اق ءبىزدىڭ كوميتەت جەر قويناۋىن گەولوگيالىق زەرتتەۋ جونىندەگى عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن باسقارۋ جانە جوسپارلاۋ جۇيەسىنىڭ جوعارى تيىمدىلىگىن كورسەتىپ جۇرگەن اقش-تىڭ «USGS», اۋستراليانىڭ «Australian Geosience», ۇلىبريتانيانىڭ «BGS» سياقتى گەولوگيالىق قىزمەتتەرىنە ساي جابدىقتالۋى قاجەت. ويتكەنى بەلگىلى ءبىر جەر ۋچاسكەسىنىڭ قۇرىلىمىن عىلىمي نەگىزدەمەسىز بولجاۋ جانە جوبالاۋ, سودان كەيىن بولجاۋ ناتيجەلەرىن راستايتىن نەمەسە جوققا شىعاراتىن جۇمىستار كەشەنىن ورىنداۋ مۇمكىن ەمەس. تاعى ءبىر ماڭىزدى قادام – وزگە شەتەلدەردىڭ عىلىمي-گەو­لو­گيالىق ۇيىمدارىن تارتا وتىرىپ, جوس­پارلى عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇر­گى­زۋ», دەيدى «Kazakhmys Barlau» جشس باس ديرەكتورى عالىم نۇرجانوۆ.

سالا مامانىنىڭ ايتۋىنشا, قازىر گەولو­گيالىق سالانىڭ بىرىڭعاي ينفراقۇ­رى­لىمى جوق, وسىعان بايلانىستى گەولو­گيا­نىڭ بارلىق ەلەمەنتىن ء(بىلىم, عىلىم, ءوندىرىس, زەرتحانالار, مەملەكەتتىك ورگان جانە بيزنەس) بىرىكتىرۋ – وتكىر ماسەلە. جەرگىلىكتى ينفراقۇرىلىمنىڭ, جاڭا تەحنولوگيانىڭ, بىلىكتى ماماننىڭ بولۋى سالا بەدەلىن ارتتىرىپ, بۇل ءوز كەزەگىندە, شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتىپ, قارجى قۇيۋعا قولايلى جاعداي تۋعىزادى.

«Kazakhmys Barlau» كومپانيا­سى گەولوگيا عىلىمىنىڭ زاماناۋي ينفرا­قۇرى­لىمىن قۇرۋ ماقساتىندا ءوز قارا­جاتى ەسەبىنەن گەولوگيالىق كلاستەر­دىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزىپ, جىل سوڭىنا دەيىن اياقتاۋدى جوسپارلاپ وتىر. مەنىڭشە, بارلىق پايدالى قازباعا گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىنىڭ الدىن الا, تيىسىنشە اسا قاۋىپتى وڭىرلىك جانە ىزدەستىرۋ كەزەڭدەرىن قارجىلاندىرۋداعى مەملەكەتتىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ قاجەت. تاعى ءبىر ماسەلە – ۋنيۆەرسيتەت پەن كوللەدج­دەر جىل سايىن جۇزدەگەن گەولوگيالىق مامان دايارلاعانىمەن, تۇلەكتەردىڭ كوبى وسى سالاعا جۇمىسقا كەلمەيدى. سوندىقتان ەلىمىزدە بىلىكتى مامانداردىڭ تاپشىلىعى قاتتى بايقالىپ وتىر ءارى وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ كادر دايارلاۋ دەڭگەيى ايتارلىقتاي ناشارلاعان», دەيدى عالىم جۇماباي ۇلى.

كومپانيا ق.ساتباەۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتپەن بىرلەسىپ, سالا ماماندارىن دۋالدى وقىتۋ جانە بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن زاماناۋي جابدىقتارمەن, ەلەكتروندىق ينتەراكتيۆتى باعدارلامالارمەن جابدىق­تال­عان گەولوگيالىق كلاستەر بازاسىندا قۇزىرەتتىلىك ورتالىعىن قۇرۋدى جوسپارلاپ وتىر. سونداي-اق سەمەي قالاسىنداعى تەحنيكالىق كوللەدج ستۋدەنتتەرىن اقىلى وندىرىستىك تاجىريبەدەن وتكىزۋى دە وڭ ناتيجەسىن بەرىپ, ستۋدەنتتەردىڭ كوبى كەيىننەن «Kazakhmys Barlauعا» جۇمىسقا ورنالاسقان.

«مەملەكەتتىك ورگاندار مەن بيزنەستىڭ قۇزىرەتتى تۇلعالارى حالىقارالىق ىنتى­ما­قتاستىق شەڭبەرىندە تۇراقتى جۇمىس ىستەپ, ەلىمىزگە زاماناۋي تەحنولوگيالار مەن ينۆەستيتسيالار ترانسفەرتىن تارتۋ ماقساتىندا حالىقارالىق كورمەلەر مەن سيمپوزيۋمدارعا قاتىسۋ قاجەت ەكەنى انىق. وسى ورايدا, جاڭا نىسانداردى ىزدەۋمەن جانە جەر قويناۋىن زەرتتەۋ تەحنولوگيالارىن ازىرلەۋمەن اينالىساتىن كورەيانىڭ «Institute of Geoscience and Mineral Resources» مەملەكەتتىك عىلىمي ۇيىمىن ايتۋعا بولادى. ۇيىم وكىلدەرىمەن سوڭعى كەزدەسۋدە ولار قازىرگى ۋاقىتتا تەڭىزدىڭ تۇزدى سۋىنان ليتي الۋ تەحنولوگياسىن ازىرلەپ جاتقانى تۋرا­لى اقپاراتىن ءبولىستى. ەگەر جوبا ءساتتى جۇزەگە اسىرىلاتىن بولسا, بۇل تەحنولوگيا الەمدىك عىلىمي جەتىستىك بولاتىن ءسوزسىز. مىنە, بىزدە وسىنداي ۇيىمدارمەن ولاردىڭ ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىن قابىلداۋدا تىعىز ىنتىماقتاستىقتا جۇمىس ىستەۋىمىز قاجەت. وسىنداي ماسەلەلەردى تولىعىمەن شەشكەندە عانا اسا ماڭىزدى مينەرالدى رەسۋرستاردىڭ, ونىڭ ىشىندە سيرەك جەر مەتالدارىنىڭ كەن ورىندارىن يگەرە الامىز», دەيدى كومپانيا باسشىسى.

سەناتور ۇسىنىسى

لۋكيننىڭ سوزىنشە, ۇكىمەت بىلتىر جىل سوڭىندا سيرەك جانە جەردە سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار ونەركاسىبىن دا­مى­تۋ­دىڭ  2024 – 2028 جىلدارعا ارنال­عان كەشەندى جوسپارىن بەكىتىپتى. قازىر شە­تەلدىك ينۆەستورلاردى تارتۋ ءۇشىن جۇ­مىس باستالعان.

«ەل ەكونوميكاسىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتەتىن كەن ورىندارىن بەلسەندى يگەرۋ جوس­پارلانىپ وتىر. دەگەنمەن تابىسقا جەتۋ ءۇشىن بىرقاتار ماسەلەنى, سونىڭ ىشىندە ينۆەستيتسيالىق, ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشۋ جانە وندىرىسكە وزىق تەحنولوگيا­لاردى ەنگىزۋ قاجەت. بىرىنشىدەن, نور­ماتيۆتىك ورتانى جەتىلدىرۋ كەرەك. جەر قويناۋىن گەولوگيالىق بارلاۋعا ليتسەنزيا بەرۋ ۇدەرىستەرىن جەڭىلدەتىپ, ينۆەستوردىڭ سەنىمىن ارتتىرۋ ءۇشىن زاڭ­نامانى جانە كەلىسىمشارتتاردىڭ ساقتالۋىنا كەپىلدىكتى كۇشەيتكەن دۇرىس. ودان سوڭ ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ, ياعني كولىك جەلىلەرىن, سونىڭ ىشىندە اۆتوموبيل مەن تەمىرجولدى جانە ەنەرگەتيكالىق جەلىنى دامىتساق, قاشىقتاعى دەپوزيتتەرگە قولجەتكىزۋدى قامتىپ, كوپ شىعىندى ازايتادى. سونداي-اق عىلىمي زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇ­مىستارعا ينۆەستيتسيا, گەولوگيالىق بارلاۋدى دامىتۋ, الاڭىن ۇلعايتۋ, جاڭا تەحنولوگيالار ەنگىزۋدى قولعا العان ءجون», دەيدى ا.لۋكين.