مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەيدە ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋعا ارنالعان حالىقارالىق كورمە اشىلدى. تاعزىم ءىس-شاراسى وزبەكستان رەسپۋبليكاسى مينيسترلەر كابينەتى جانىنداعى قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ مۋزەيىمەن بىرلەسە ۇيىمداستىرىلعان. قوس ەلدىڭ تاريحشى عالىمدارىن ءبىر الاڭدا جيناعان مازمۇندى جيىن «ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن وڭالتۋ بارىسى: ناتيجەلەرى مەن جالپى پروبلەمالارى» اتتى دوڭگەلەك ۇستەلگە ۇلاستى.
قارت تاريحتى قاسىرەتپەن ايعىزداعان قارالى كەزەڭنىڭ كارتيناسىن كوز الدىڭا اكەلەتىن فوتوقۇجاتتار مەن رەپرەسسيا قۇرباندارىنىڭ جەكە زاتتارى كورمەدەن ورىن العان. ولاردىڭ ىشىندە قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى س.قوجان ۇلى, ف.زاريپقىزى, ت.وتارباەۆ, م.مىلتىقباەۆ, ا.بايتۇرسىن ۇلى, ءا.بوكەيحان, م.دۋلات ۇلى, م.تىنىشباي ۇلى, ح.دوسمۇحامەد ۇلى, ت.ب. قايراتكەرلەرگە تيەسىلى مۋزەيلىك زاتتار بىردەن نازار اۋدارتادى. جادىگەرلەردىڭ قاتارىندا 1980 جىلى ساكەن سەيفۋلليننىڭ جارى گۇلبارام سەيفۋللينا مەن اعاسى ءماجيت سەيفۋللين وتكىزگەن پالتوسى, پاتەفونى جانە التىن قول ساعاتى, ءوزىنىڭ ەسىمى جازىلعان تەمەكى قورابى بار. سونداي-اق بەلگىلى الاش قايراتكەرى حالەل دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ دارىگەرلىك ءمورى, فوتوسۋرەتتەرى جانە ەڭبەكتەرى قامتىلعان. وزبەكستانداعى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان قازاقتاردىڭ اقتالۋى تۋرالى جازىلعان اقپاراتتىق تاقتايشالاردى دا كورمەدەن كەزدەستىرەسىز. وندا 1930 جىلى قازاقستاننىڭ كاسپي بويى اۋداندارىندا ۇكىمەتتىڭ ەت جوسپارىنا قارسى شەرۋگە قاتىسقانى ءۇشىن قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, وزبەكستان اۋماعىنا ءوتىپ كەتكەن 69 قازاقستاندىقتىڭ اتى-ءجونى جازىلعان.
كورمەنى اشقان مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەي ديرەكتورى راشيدا حاريپوۆا مەن وزبەكستانداعى قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ مەملەكەتتىك مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى باحتيار حاسانوۆ زيالىلاردى قىناداي قىرعان تاريحتاعى قيلى كەزەڭ قوس مەملەكەت ءۇشىن دە ورنى تولماس وقيعا ەكەنىن, بۇل قاسىرەت ەشقاشان حالىق زەردەسىنەن وشپەيتىنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق كورمەنىڭ اشىلۋىندا ءسوز العان باۋىرلاس ەلدىڭ عالىمدارى بۇل تاقىرىپتى زەرتتەپ-زەردەلەۋ ءىسى ءالى دە جالعاسا بەرەتىنىن, ەلىمىز اتالعان تاقىرىپقا ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ وتىرعانىن ايتتى.
دوڭگەلەك ۇستەل بارىسىندا حح عاسىردىڭ 30-40 جىلدارىنداعى قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ قوعامدىق-ساياسي تاريحىنىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تاقىرىپتارىن قامتيتىن ماسەلەلەر كەڭىنەن سارالاندى. «قازاقستانداعى ساياسي رەپرەسسيانىڭ سەبەبى مەن سالدارى» تاقىرىبىندا بايانداما جاساعان اكادەميك مامبەت قويگەلديەۆ جەتپىس جىلعا جالعاسقان كەڭەستىك كەزەڭگە ناقتى باعا بەرىلمەي, تاقىرىپتى عىلىمي تۇرعىدان تۋرا قورىتۋ ءتۇرلى كەدەرگىگە ۇشىراي بەرەتىنىن مالىمدەدى.
– كەيىنگى جىلدارى جاڭادان اشىلعان ارحيۆ قۇجاتتارى بىزگە, زەرتتەۋشىلەرگە كەڭەستىك كەزەڭدە ەلدە بولىپ وتكەن ساياسي رەپرەسسيا تاقىرىبى اياسىندا ءبىرسىپىرا جاڭا تۇجىرىمدارعا كەلۋگە مۇمكىندىك بەردى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن قۇرىلعان كوميسسيا, ونىڭ ناتيجەسىندە جارىق كورگەن 70-ءتىڭ ۇستىندەگى قۇجاتتىق جيناق بار. بۇل رەتتە ءبىز كورشى ەلدەردەن الدا كەلەمىز. ساياسي رەپرەسسيا – جالپىيمپەريالىق قۇبىلىس. ءا.بوكەيحاننىڭ: «ەگەر ءسىز ءوز حالقىڭىزعا پايدالى ادام بولعىڭىز كەلسە, وندا قازاق ەلىندەگى رەسەي اكىمشىلىگىنىڭ جەر ساياساتىن مۇقيات ويىڭىزدان وتكىزىپ تانىڭىز, سوندا ءسىز بىلگىڭىز كەلەتىن ساۋالعا جاۋاپ تاباتىن بولاسىز» دەگەن ءسوزى بار. ال XX عاسىر باسىنداعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس باسىنا كەلگەن ساياسي باسشىلىق مىناداي ءۇش قۇندىلىقتى ءوز قىزمەتىنىڭ نەگىزگى مازمۇنىنا اينالدىردى. ولار – اتامەكەن جەر جانە قازاق ۇلتى, سونداي-اق وسى ەكەۋىنىڭ قالىپتى ءومىرىن قامتاماسىز ەتە الاتىن مەملەكەتتىلىك. بولشەۆيزم مەن الاشتىق باسشىلىق اراسىنداعى بىتىسپەس قايشىلىق وسى ءۇش قۇندىلىق توڭىرەگىندە ءجۇردى. كەڭەس وكىمەتى تاراپىنان جۇرگىزىلگەن ساياسي رەپرەسسيا ەڭ الدىمەن قازاق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنا جاسالعان قيانات بولعاندىعىن ايتۋ پارىز. مەملەكەتتىك كوميسسيا تاراپىنان بەرىلگەن ەسەپتەردىڭ بىرىندە ساياسي رەپرەسسيا قۇربانى بولعان 311 مىڭ ادامنىڭ اقتالعاندىعى تۋرالى ايتىلادى. وسى كەلتىرىلگەن ساننىڭ ۇلكەن بولىگى ازاتتىق قوزعالىسقا تىكەلەي اتسالىسقاندار بولعاندىعى كۇمان تۋدىرمايدى. ساياسي رەپرەسسيا ناتيجەسىندە قازاق حالقى ەكى بىردەي بۋىن ساياسي ۇلتتىق باسشىلىعىنان ايىرىلدى. بۇل, ماڭگى ۇمىتىلمايتىن قاسىرەت, – دەدى مامبەت قويگەلديەۆ.
ءوز كەزەگىندە وزبەك عالىمدارى دا ساياسي رەپرەسسيا ۇلت كوشىن العا سۇيرەگەن زيالىلاردى قۋعىنعا ۇشىراتىپ قانا قويماي, ولاردىڭ ەسىمدەرىن تاريح بەتىنەن جويىپ جىبەرۋگە كۇش سالعانىن اتاپ ءوتتى.
«بۇل كۇندى ۇمىتۋ مۇمكىن ەمەس. ەل باسشىلىعى اتالعان تاراگەدياعا ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ, ارنايى ەسكە الۋ كۇنىن بەلگىلەدى. كەيىنگى جيىرما جىلدىڭ بەدەرىندە جۇزدەگەن زەرتتەۋ ماقالا جاريالانىپ, قانشاما تاريحي دەرەكتى كىتاپتار جارىققا شىقتى. وزبەكستانداعى قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ مۋزەيى 2002 جىلى ەسىك اشتى. مۋزەي ەكسپوزيتسياسى نەگىزگى ءۇش زالعا بولىنەدى. ءامىرشىل جۇيەنىڭ كارىنە ۇشىراعان ءىرى قايراتكەرلەردىڭ كۇرەسكەرلىك جولىنا, ومىرىنە قاتىستى بارلىق دەرەكتى وسى جەردەن تابۋعا بولادى. 40 مىڭنان اسا وتانداسىمىز رەپرەسسيا قۇربانى بولدى. قازاق ەلى دە بۇل قاسىرەتتىڭ سالدارىنان از جاپا شەككەن جوق. تاريحتى زەردەلەۋگە مۇمكىندىك تۋعىزىپ, ورتاق الاڭ ۇسىنعان مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەي ۇجىمىنا العىس بىلدىرگىم كەلەدى. ءوز تاريحىن تانىپ, ودان ساباق العان ۇلتتىڭ كەلەشەگى جارقىن», – دەيدى دوڭگەلەك ۇستەلدە ءسوز العان وزبەكستانداعى قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ مەملەكەتتىك مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى باحتيار حاسانوۆ.
ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا قاتىستى عىلىمي زەرتتەۋلەر زەردەلەنگەن باسقوسۋدا وزبەكستان مينيسترلەر كابينەتى جانىنداعى قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ مەملەكەتتىك مۋزەيىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى باحروم يزراەۆ, احمەت بايتۇرسىن ۇلى مۋزەي-ءۇيىنىڭ جەتەكشىسى, ء«تىل-قۇرال» وقۋ-ادىستەمەلىك عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى رايحان يماحانبەت, اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «ايتىلعان تاريح» عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى زابيرا مىرزاتاەۆا بايانداما جاسادى. دوڭگەلەك ۇستەل جۇمىسىنا عالىمدار مەن وقىتۋشىلار, مۋزەي, كىتاپحانا قىزمەتكەرلەرى قاتىستى.
الماتى