قازىر جاستاردىڭ كوبى شەتەلدە ءبىلىم الۋدى قالايدى. سول شەتەلدىك ءبىلىمى, ديپلومى ارقىلى ەلىمىزدىڭ ءىرى قالالارىنداعى بەدەلدى ۇيىمداردا, ءتىپتى شەتەلدىڭ اتاقتى كومپانيالارىندا ەڭبەك ەتۋدى كوزدەيدى. وسىنداي ويداعى زامانداستارىنىڭ اراسىندا ارالبەك بەرىك ۇلى سەكىلدى باسقاشا كوزقاراستاعى جاندار دا بار. ول – ماتەماتيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى, شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ سامار اۋدانىنداعى ق ۇلىنجون اۋىلدىق ورتا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى, «ىبىراي التىنسارين» توسبەلگىسىنىڭ يەگەرى, 3 كىتاپتىڭ اۆتورى. ۇلىبريتانيادا ءبىلىم العان ارالبەكتىڭ شەتەل اسۋىنا بولۋشى ەدى, بىراق كەيىپكەرىمىز: ء«بارىمىز ەلدەن كەتە بەرسەك, مۇندا كىم قالىپ قىزمەت ەتەدى؟» دەپ, ءسوزىن ىسىمەن ۇشتاستىرىپتى.
– ارالبەك بەرىك ۇلى, شەتەلدىك ءبىلىمىڭىز, ۇزدىك تاجىريبەڭىز, ەكىنىڭ بىرىنە ۇسىنىلا بەرمەيتىن قىزمەتىڭىز بولسا دا, اۋىل مەكتەبىندە قىزمەت ەتۋدى تاڭداپسىز. نەگە؟
– العاش رەت 2015 جىلى ماتەماتيكا وقۋلىعىن شىعارعان كەزىمدە كىتاپتى جارنامالاۋ ماقساتىندا ءساتى ءتۇسىپ اتىراۋ وبلىسىنا بارعان ەدىم. سول ساپارىمدا اتىراۋ وبلىسىنىڭ ءبىراز اۋلىن ارالاپ, اۋىل مەكتەپتەرىنىڭ شىنايى كەلبەتىن, مۇعالىمدەردى كورىپ, بۇرىننان بەرى ويىمدا جۇرگەن بەينەساباق ءتۇسىرۋ تۋرالى جوسپارىمدى بىردەن باستاۋ كەرەگىن ءتۇسىندىم. كىشكەنتاي پلانشەتىممەن ءبىرىنشى رەت 5–11 سىنىپتاردىڭ ماتەماتيكا پانىنەن تاقىرىپتاردى تۇسىندىرگەن بەينەساباقتارىمدى جازىپ, You tube ارناسىنا جۇكتەپ قويدىم. ساباقتار ءالى كۇنگە تۇر, قالاعان ادام تەگىن قولدانا الادى. سول ۋاقىتتان بەرى اۋىل مەكتەپتەرىنە دەگەن الاڭداۋشىلىق باسىم. رەسپۋبليكالىق فيزيكا-ماتەماتيكا مەكتەپتەرىندە جۇرگەنىمدە باسشىلىققا ءبىر اۋىلدىڭ مەكتەبىن تاڭداپ الىپ, ءبىلىم ساپاسى تۇرعىسىنان جەتىلدىرۋدى ۇسىنعانمىن. سونى ىسكە اسىرامىن دەپ جۇرگەندە قازىر ەڭبەك ەتىپ جاتقان اۋىل مەكتەبىنە شاقىرتۋ كەلدى. مۇندا «اۋىل مەكتەبىن دامىتۋعا باعىتتالعان ويلارىڭدى جۇزەگە اسىرۋعا بولادى» دەگەن سوڭ, كەلدىك.
– وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى قالا مەن اۋىل مەكتەپتەرىندەگى ءبىلىم ساپاسىنىڭ تەڭسىزدىگىن جويۋعا كۇش سالىپ جاتىر. بىراق بۇل تەڭسىزدىكتىڭ جاقىن ارادا جويىلمايتىنىن, ءتىپتى جىل وتە الشاقتاي بەرەتىنىن ايتاسىز. بۇعان نە سەبەپ؟
– مۇنىڭ ەڭ ۇلكەن سەبەبى – ادام كاپيتالى. اۋىلدان ەتى ءتىرى, ءبىلىمدى, بىلىكتى ماماندار جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن قالاعا كەتەدى. وعان قوسا اۋىلدان شىققان وقۋشىلارىڭ ءوزى مۇعالىم ماماندىعىن بىتىرگەنىمەن, اۋىلعا بارمايدى. ونىڭ ۇستىنە قالالاردا كۇن وتكەن سايىن ءتۇرلى وقۋ-دامىتۋ ورتالىعى اشىلىپ جاتىر. بۇل وقۋشىلاردىڭ ۇلگەرىمىن جاقسارتۋعا زور مۇمكىندىك بەرەدى. ال اۋىلداردا مەكتەپ پەن ادامدار تۇراتىن ۇيلەردەن, جول بويىنداعى ءبىرلى-جارىم ءدامحانا, دۇكەننەن باسقا ءوزىن جەتىلدىرەتىن, دامىتاتىن ەشتەڭە جوق. ءبىلىم ورداسى – مەكتەپتىڭ ءوزى اۋىلدىق جەرلەردە ءبىر مەزگىل عانا جۇمىس ىستەيدى, قالعان ۋاقىتتا ەسىگىندە قارا ق ۇلىپ ءىلۋلى. ساباعى اياقتالا سالا ۇيىنە قايتقان اۋىل مۇعالىمىن 4-5 ءىرى قارا مالى, 20-30 قويى, ءبىر قورا تاۋىعى كۇتىپ تۇرادى. ولار ۇيىنە پەش جاعادى. ءۇي شارۋاسىنان شىعا المايتىن اۋىل مۇعالىمى ءوزىن جەتىلدىرۋگە ۋاقىت تاپپايدى. اۋىلدىق مەكتەپتەردىڭ ماتەريالدىق بازاسى دا, ينتەرنەتى دە ناشار. سوندىقتان اۋىل مەن قالا مەكتەپتەرى اراسىنداعى الشاقتىق ازايمايدى جانە اتالعان الشاقتىق جىل وتكەن سايىن ۇلعايا بەرەدى. بۇعان تاعى ءبىر ماسەلە سەبەپ بولىپ وتىر. بۇل – بالالاردىڭ ساباققا قاتىسپاۋى. مىسالى, ادەيى ەسەپتەپ شىقتىم, بىزدەگى وقۋشىلار اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنان, ودان قالدى اۋداندار مەن وبلىستارعا وليمپيادالارعا بارامىز دەپ, كەمىندە 20–25 كۇن ساباققا قاتىسپاي قالادى. ەلىمىزدەگى 7600 مەكتەپتىڭ 5700-ءى, ياعني 70 پايىزى قالادان الىس, اۋىلدىق جەرلەردە ورنالاسقان. شالعايدا وقۋ وشاقتارىن كوپ تەكسەرە بەرمەيدى, سول سەبەپتى مۇعالىمدەر دە ساباققا كەشىگىپ, ساباقتان شىعىپ كەتىپ سالعىرتتىق تانىتادى. توقەتەرى, قازىر اۋىل مەكتەپتەرىندەگى ءبىلىم ساپاسىنىڭ تومەندەپ بارا جاتقانىن قوعام بولىپ بايقاماي وتىرمىز.
– اۋىل مەكتەپتەرىندەگى ءبىلىم ساپاسىن بىلىكتى ماماندار كوتەرە الادى. وسى رەتتە «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلاماسى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلاماسى ايتارلىقتاي مىقتى قولداۋ ەمەس. اتالعان باعدارلامانىڭ مۇعالىمدەرگە بەرەتىن مۇمكىندىكتەرىن ولار قالاداعى مەكتەپتەردە ءجۇرىپ-اق قوسىمشا ساباقتار بەرۋ ارقىلى وزىنە جاساي الادى. مەنىڭشە, اتالعان باعدارلامانى قايتا قاراۋ كەرەك. وڭتۇستىكتە مۇعالىم ماماندىعىن العاندار وتە كوپ. ولاردى باعدارلاما ارقىلى جۇمىسقا شاقىرسا, بارادى. بىراق بۇعان جاقسى جاعداي جاسايتىنداي كەلىسىمشارت كەرەك. قازىرگى نۇسقاسى – شيكى, كوپ ادامدى باعدارلامامەن جۇمىسقا بارۋعا ىنتالاندىرمايدى.
– بۇگىندە مەكتەپ ديرەكتورلىعىنا كوبى بارعىسى كەلمەيدى. نەگە؟
– ويتكەنى مەكتەپتىڭ قاعاز تولتىرۋ, عيماراتتىڭ جوندەۋ جۇمىسى, ءورت ءسوندىرۋ, سانيتارلىق جاعىنان, ەڭبەك ينسپەكتسياسى, پروكۋراتۋرادان كەلەتىن تەكسەرىس, مەملەكەتتىك تاپسىرىس سەكىلدى بارلىق شارۋاشىلىق, قارجىلىق جۇمىسى ديرەكتوردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىندە. مەكتەپ باسشىسىنىڭ ماشاقاتى كوپ, جالاقىسى قاراپايىم قاتارداعى مۇعالىمدىكىنەن اسپايدى. سوندىقتان دا ەتى ۇيرەنگەن ادامدار بولماسا, كوبى مەكتەپ ديرەكتورلىعىنا بارعىسى كەلمەيدى. ءوزىمنىڭ بايقاعانىم, قازىر ءتىپتى ديرەكتور بولىپ جۇرگەندەر دە ديرەكتورلىقتان قاشادى. سەبەبى كۇندەلىكتى جۇمىستان كورىپ جۇرگەنىمىزدەي, مەكتەپتە تۇسكە دەيىنگى ۋاقىتتى جوسپارلاۋ مۇمكىن ەمەس. وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى, اۋداندىق ءبىلىم بولىمىنەن ءتۇرلى قاعازداردى تولتىرۋ تۋرالى تاپسىرمالار تۇسەدى. قاعازباستىلىق, بيۋروكراتيالىق جۇمىس وتە كوپ. قاجەتسىز ستاتيستيكادان كوز اشپايمىز, مۇنىڭ ەشبىرى بالانىڭ تاربيەسى مەن ءبىلىمىن جاقسارتۋعا اسەر ەتىپ جاتقان جوق. سول سەبەپتى دە شىنايى پەداگوگ مەكتەپ ديرەكتورلىعىنان باس تارتادى.
– ءوزىنىڭ ىزدەنىسىن توقتاتقان كۇنى مۇعالىم مۇعالىم بولۋدان قالاتىنىن ايتىپسىز. تاعى ءبىر سوزىڭىزدە مەكتەبىڭىزدەگى مۇعالىمدەردى گازەتكە جازدىرمايتىنىڭىزدى جەتكىزىپسىز. وسى ەكى ويىڭىز ءبىر-بىرىنە قايشى ەمەس پە؟ مۇعالىم قوعامنىڭ الدى بولۋى ءۇشىن ساراپتامالىق, سالالىق گازەت-جۋرنالداردى, كاسىبي باعدار بەرەتىن كىتاپتاردى وقۋى قاجەت سەكىلدى. الدە پەداگوگتىڭ كاسىبي دامۋىنا قاجەتتى قۇندىلىقتىڭ ءبارى تۇگەلىمەن الەۋمەتتىك جەلىلەرگە اۋىسىپ كەتكەن بە؟
– «Harvard Business Review»-ءدى وقۋعا بولادى, اي سايىن شىعاتىن, مۇعالىمدەرگە پايدالى دۇنيەلەر الۋعا بولاتىن باسىلىم. ال اۋداندىق گازەتكە جازىلىپ كەرەگى نە؟ اۋدان توڭىرەگىندەگى اڭگىمەنىڭ ءبارىن مۇعالىمدەر گازەت شىقپاي تۇرىپ whatsApp-تاعى چاتتاردان-اق ءبىلىپ الادى. ادام ءوزىن دامىتۋ ءۇشىن ۇستەلىندە, سومكەسىندە كەمىندە بىرنەشە كىتاپ بولۋعا ءتيىس. مۇعالىمدەرگە تۇلعالىق تۇرعىدان, كاسىبي جاعىنان ءوزىن جەتىلدىرۋگە كومەكتەسەتىن بالا تاربيەسىنە, بالا پسيحولوگياسىنا قاتىستى كىتاپ كوپ, مۇنداي كىتاپتاردىڭ قازاقشا اۋدارمالارى دا بار. قازىرگى مۇعالىمدەرگە جازىلۋعا ۇسىنىلاتىن گازەت-جۋرنالداردىڭ كوپشىلىگى ولاردى دامىتادى دەۋ قيىن. ول ءۇشىن باسىلىمداردىڭ ساپاسى جوعارى بولۋعا ءتيىس.
– سىزدىڭشە ناعىز ۇستاز قانداي بولۋى كەرەك؟
– ناعىز ۇستازدىڭ جان دۇنيەسى ادامي قۇندىلىقتارعا تولى بولۋى قاجەت. ناعىز ۇستاز تەمەكى تارتپايدى, ىشىمدىك ىشپەيدى, بالاعات ءسوز ايتپايدى, ءتىپتى دەنساۋلىققا زيان ەنەرگەتيكالىق, گازدالعان سۋسىنداردى دا تاتىپ المايدى. ناعىز ۇستاز ديپلومىنا سەنبەيدى, ءوزىن ۇنەمى جەتىلدىرىپ جۇرەدى, ايلىقتان ايلىققا جەتۋدى كوكسەمەيدى, جۇرەگىمەن ەلدىڭ, ۇرپاقتىڭ جايىن ويلايدى. ول قاعاز جيناپ, پورتفوليو تولتىرىپ, كاتەگوريا قۋالامايدى, ونىڭ ەڭ سۇيىكتى ءىسى – بالا. سىنىپقا بالا تاربيەلەۋگە, وقىتۋعا, ۇيرەتۋگە كىرگەندە ءوزىن باقىتتى سەزىنەتىن ادام. ويتكەنى قوعامعا قىزمەت ەتەتىن بارلىق ماماندىق يەسى مۇعالىمنىڭ الدىنان وتەدى. مۇعالىمدەر ناشار بولعاندىقتان, ۋنيۆەرسيتەتتەرگە «پىسپەگەن, جەتىلمەگەن, شيكى» تالاپكەرلەر دايارلانادى. سونىڭ سەبەبىنەن قوعام زارداپ شەگەدى. ءنومىرى ءبىرىنشى, ەڭ مارتەبەلى ماماندىق مۇعالىم بولۋى كەرەك. بۇل كاسىپكە وسىنداي ويمەن عانا بارعان ءجون. ناعىز ۇستاز – ءبىزدىڭ ىبىراي اتامىز, قولدا نە وقۋلىق, نە عيمارات, لايىقتى مۇعالىم, ەشتەڭە بولماعان كەزدە جوقتان بار جاساپ ءبىلىم بەرگەن جان. قازىر 20, 100 ادام قوسىلساق تا, سول ءبىر ىبىراي ءالتىنساريننىڭ ىستەگەنىن ىستەي الماي ءجۇرمىز.
اڭگىمەلەسكەن –
ايدانا شوتبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan»