وسى اتالعان كۇنگە وراي جىل سايىنعى ۇندەۋلەرىنىڭ بىرىندە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ: «بۇگىن ءبىز ۇجىمداستىرۋ جىلدارىندا اشتىققا ۇشىراعانداردى, سونداي-اق تۋعان جەرىنەن كەتۋگە ءماجبۇر بولعانداردى دا ەسكە الامىز. سول جىلدارداعى وراسان زور ادام شىعىنى مەن تاعدىر تاۋقىمەتى ءاربىر ازاماتتىڭ جۇرەگىنە جارا سالدى. توتاليتاريزمنەن زارداپ شەككەن كوپتەگەن ۇلت وكىلدەرى ءۇشىن قازاق جەرى قۇتتى مەكەنگە اينالدى. اتا-بابالارىمىزدان دارىعان قايسارلىق پەن توزىمدىلىكتىڭ ارقاسىندا قاتاڭ سىننان ابىرويمەن ءوتىپ, ءبىرتۇتاس ۇلت رەتىندە بىرىگۋگە مۇمكىندىك الدىق», دەپ اتاپ وتكەن ەدى. اتالعان جىلداردى ەسكە الىپ, تاريحىمىزعا ءتاۋ ەتىپ, بۇگىنگى ارقالاعان امانات پەن ەرتەڭگى كەلەشەكتىڭ ءمان-ماڭىزىن ۇعىنۋ ءاربىر وتانداسىمىزدىڭ باستى مىندەتى.
اشارشىلىق پەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى – 1997 جىلدان باستاپ اتاپ ءوتىلىپ كەلەدى. تاۋەلسىز قازاقستاندا العاشقى بولىپ قابىلدانعان زاڭداردىڭ ءبىرى – 1993 جىلعى ساۋىردىڭ 14-ىندەگى «جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» زاڭ.
(فوتو: pixabay.com)
ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ ماسەلەلەرىن جان-جاقتى زەردەلەۋ جانە شەشۋ ماقساتىندا پرەزيدەنت ق.ك.توقاەۆتىڭ جارلىعىمەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىلدى. جوبالىق كەڭسە قۇرىلىپ, مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ جۇمىس توپتارى قۇرىلدى. ءار توپ ءوز قىزمەتىن قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ ساناتتارىنا سايكەس جۇزەگە اسىرادى. وڭىرلەردە ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ جونىندەگى وڭىرلىك كوميسسيالار قۇرىلدى, وعان عالىمدار, قوعام قايراتكەرلەرى جانە مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى كىرەدى.
ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تۋرالى
1930 جىلدارى كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا بولعان قازاقستاندا 103 مىڭ ادام قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان جانە 25 مىڭ ادام اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن.
قازاقستان اۋماعىندا ورنالاسقان لاگەرلەرگە كورەيلەر, پولياكتار, ەدىل نەمىستەرى, قىرىم تاتارلارى, كاۆكاز حالىقتارى جانە باسقا دا ۇلت وكىلدەرى قونىس اۋدارىلىپ كەلگەن.
ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى رەتىندە 1921 جىلدان 1953 جىلدار ارالىعىن نەگىزگە الىپ جۇرگەنىمىزبەن, رەسەي بيلىگىنە قاراعان ءۇش عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بويى باس كوتەرەر ازاماتتاردى جازالاۋ-قۋدالاۋ تىنباعان, ونىڭ وراسان زور زارداپتارى – ۇلتتى تولىق قۇرتا الماسا دا, رۋحسىز, قورقاق, جالتاق مىنەزدەرگە شالدىقتىرعانى ايدان انىق اقيقات.
قازاقستاندا 1937-38 جىلدارى 107 مىڭ ادام رەپرەسسياعا ىلىگىپ, 27 مىڭى اتىلعان. كارلاگ, ستەپلاگ, الجير دەگەن اتاۋمەن ارنايى لاگەرلەر جۇمىس ىستەگەنى ءمالىم, «حالىق جاۋىنىڭ» ايەلى بولعانى ءۇشىن 18 مىڭ ايەل ازاپ لاگەرىنەن وتكەن. قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى ىشىندە قازاقستان اۋماعىندا قۇرىلعان لاگەرلەرگە 5 ملن استام ادام جىبەرىلدى.
جازىقسىز جازالانعانداردىڭ قاتارىندا ءا.بوكەيحان, ا.بايتۇرسىن ۇلى, م.تىنىشباەۆ, م.دۋلات ۇلى, م.جۇماباەۆ, س.سەيفۋللين, ءى.جانسۇگىروۆ, ب.مايلين, س.اسفەندياروۆ, تاعى باسقا مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, ۇلت زيالىلارى بولدى.
وكتەم حالىقتار وتار ەلدى قاشاندا تۇقىرتىپ ۇستايتىنى ءمالىم. ەكى عاسىرعا جۋىق پاتشالىق رەسەيدىڭ جۇرگىزگەن ساياساتى كەڭەس ۇكىمەتى كەزەڭىندە ءورشي ءتۇستى. 1919 جىلى قازاقستانعا كەڭەس بيلىگى ورنىعا باستادى. الاش قايراتكەرلەرىنە كەشىرىم جاسالدى. الاش قايراتكەرلەرى ەندى كەڭەس ۇكىمەتى مۇمكىندىك بەرسە, ۇلتىنا ادال ەڭبەك ەتىپ, ويعا العان ۇلى ماقساتتارىن قولدان كەلگەنشە ورىنداپ قالۋعا تىرىستى. الايدا ۇكىمەت بيلىگى كۇشەيىپ العانشا عانا قۋلىق جاساعان كەڭەستىك قۇرساۋ سورپا بەتىنە شىعار زيالى قاۋىمعا قايتا شۇيلىكتى. ارينە بۇرىنعى «الاشوردا» مۇشەلەرىنەن سوڭ, كەزەك كەڭەس ۇكىمەتىنە شىن سەنگەن ۇلتشىل قايراتكەرلەرگە كەلەدى. وتارشىل ۇكىمەتتىڭ ماقساتى بودان ەلدە ەشبىر باس كوتەرەر ازامات قالدىرماۋ ەدى.
1937 جىلعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قوعامعا قاتتى اسەر ەتتى. جالپىعا بىردەي كۇدىكتەنۋ جاعدايى بەكىپ, قوعامدىق سانادا «جاۋ بەينەسى» قالىپتاستى, ادامدار وزدەرىنە قاتىستى ەڭ اۋىر ايىپتاۋلاردى قابىلداۋعا دايىن بولدى. ادام ءوزىن جاۋلاردىڭ, كونتررەۆوليۋتسيونەرلەردىڭ, تىڭشىلار مەن ديۆەرسانتتاردىڭ قورشاۋىندا قالعانداي سەزىنەتىن «قورشاۋداعى ادام» پسيحولوگياسىن قولدانۋ يدەولوگيالىق قارۋعا اينالدى. ستالين عانا بارلىق جاۋلاردان قۇتقارا الادى دەگەن يدەولوگيالىق پوستۋلات ادامداردىڭ ساناسىنا كىرىپ الدى. ي. ۆ. ستالين قايتىس بولعاننان كەيىن عانا وتكەننىڭ قاتەلىكتەرىن مويىنداۋ, توتاليتارلىق جۇيەنىڭ قۋعىن-سۇرگىنىنە ۇشىراعان ادامداردىڭ ەسىمدەرىن قالپىنا كەلتىرۋ مۇمكىن بولدى.
قازىرگى ۋاقىتتا تاريحىمىزدىڭ اتالعان قاسىرەتتى كەزەڭىن تولىق ءارى جان-جاقتى زەردەلەۋگە مۇمكىندىك تۋدى, سول زۇلمات كەزەڭ تۋرالى ءار ازاماتقا بۇكپەسىز جەتكىزۋ – قازاقستاننىڭ ءاربىر تاريحشىسىنىڭ مىندەتى.
1919-1922 جىلدارداعى اشتىق جانە ونىڭ زارداپتارى
قازاقستاندا اشارشىلىق سالدارىنان قازا تاپقان ادامداردىڭ ناقتى سانى ءالى كۇنگە دەيىن پىكىرتالاس پەن داۋ تۋعىزىپ كەلەدى. قۇربان بولعاندار سانى تۋرالى رەسمي دەرەكتەر ءار دەرەككوزگە قاراي وزگەرەدى. ءولىم-ءجىتىمنىڭ كۇرت ءوسۋى جانە حالىقتىڭ اشتىقتان زارداپ شەككەن ايماقتاردان جاپپاي قاشۋىنىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان حالقى 1 ميلليونعا جۋىق ادامعا قىسقاردى: ەگەر 1920 جىلى رەسپۋبليكا اۋماعىندا 4 ملن 781 مىڭ ادام تۇرسا, 1922 جىلى – بار بولعانى 3 ملن 796 مىڭ ادام بولعان. اشتىق پەن بىرگە ەلگە ەپيدەميالىق جۇقپالى اۋرۋلار دا تارالدى, قاۋىپتىسى وبا, تىرىسقاق, سۇزەك ەدى, ەمدەيتىن اۋرۋحانالار جەتىسپەدى, سالدارىنان قازا تاپقاندار سانى كۇرت ءوستى. اشارشىلىقتىڭ زاردابى ءالى كۇنگە دەيىن حالىقتىڭ جادىندا, مادەنيەتىندە ساقتالعان. اتالعان كەزەڭ تۋرالى ادەبيەتتە بىرنەشە شىعارمالار جازىلدى. اشارشىلىقتا مالدىڭ جويىلىپ ازايۋى ءداستۇرلى كوشپەلى شارۋاشىلىقتىڭ كۇيرەۋىنە اكەلدى. ەكونوميكالىق ينفراقۇرىلىم جويىلىپ, اشتىقتان قالپىنا كەلتىرۋ قيىنعا سوقتى. سونىمەن قوسا, حالقىمىزدىڭ مادەني مۇراسىنىڭ جوعالۋىنا اكەلدى. اشارشىلىق ساياسي جاعدايعا دا اسەر ەتىپ, حالىق اراسىندا نارازىلىقتار تۋدىردى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, 1919-1922 جىلدارداعى قازاقستانداعى اشارشىلىق حالىق ءۇشىن اۋىر جانە ۇزاققا سوزىلعان زارداپتارعا اكەلدى.
1930-33 جىلدارداعى اشارشىلىق جانە ونىڭ زارداپتارى
1930-33 جىلدار – قازاقستان تاريحىندا تەرەڭ ءارى ۇزاققا سوزىلعان زارداپتار قالدىرعان ەڭ قاسىرەتتى تاراۋلاردىڭ ءبىرى. كەيبىر زەرتتەۋلەر قازاقستاندا 1,5 ميلليونعا جۋىق قۇربان بولعانىن كورسەتەدى. كەيبىر دەرەكتەردە قازاقتىڭ جارتىسى – 2-3 ميلليون ادام (قازاقتىڭ جارتىسى) قازا تاپتى دەلىنەدى.
اتالعان داعدارىسقا كەڭەس وداعىنداعى ۇجىمداستىرۋ مەن استىق جەتكىزۋگە قويىلعان بيىك ماقساتتار ىقپال ەتكەنى ءمالىم. حالىقتىڭ اۋىلدىق جەرلەردەن قالالارعا جانە كسرو-نىڭ باسقا ايماقتارىنا جاپپاي قونىس اۋدارۋىنا اكەلدى. اشارشىلىق – ءتىرى قالعانداردىڭ پسيحولوگياسىندا تەرەڭ ءىز قالدىردى, كۇيزەلىسكە ۇشىراعان, جاقىندارىنان ايىرىلعان ولار قيىن ءومىر ءسۇرۋ جاعدايلارىن وتكەردى.
اشارشىلىق – كوپتەگەن ادامداردىڭ, اسىرەسە بالالار مەن قارتتاردىڭ ازاپتى ولىمىنە اكەلدى. دۇرىس تاماقتانباۋ جانە گيگيەنانى ساقتاماۋ ءىش سۇزەگى, ديزەنتەريا, تۇماۋ سياقتى جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ تارالۋىنا وڭتايلى جاعداي جاسادى جانە مەديتسينالىق كومەكتىڭ بولماۋى ءولىم-ءجىتىمنىڭ كوپ بولۋىنا جانە تۇتاس ءبىر اۋلەتتەردىڭ قىرىلۋىنا اكەلدى. اشارشىلىقتان قازاق حالقى دۇنيە-مۇلكىنەن, جەرىنەن, مالىنان ايىرىلدى, كەدەيشىلىككە ۇشىرادى. ءداستۇرلى ءومىر سالتى جويىلدى.
(فوتو: e-history.kz)
1930-33 جىلدارداعى اشارشىلىققا قاتىستى تاعى بىرنەشە ماڭىزدى اسپەكتىلەردى اتاپ وتكەن ءجون.
حالىقتاردى دەپورتاتسيالاۋ: ۇجىمداستىرۋ ساياساتىمەن بىرگە ۇلتتاردى جاپپاي جەر اۋدارۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, دەپورتاتسيالار – حالىق اراسىندا ۇلكەن تۇراقسىزدىق پەن قوسىمشا شىعىندار تۋعىزدى.
مادەني مۇرانىڭ جوعالۋى: اشارشىلىق پەن جەر اۋدارۋدان قازاق حالقىنىڭ كوپتەگەن سالت-داستۇرلەرى, ادەت-عۇرىپتارى جوعالدى.
قالپىنا كەلتىرۋ جانە ودان كەيىنگى وزگەرىستەر: اشارشىلىقتان كەيىن قازاقستان ەكونوميكانىڭ, الەۋمەتتىك قۇرىلىمنىڭ جانە مادەني دامۋىنىڭ قالپىنا كەلۋىنە بايلانىستى ۇزاق مەرزىمدى زارداپتارعا تاپ بولدى.
تۇيىندەپ ايتقاندا, اتالعان فاكتورلار 1930-33 جىلدارداعى اشارشىلىقتىڭ قازاق تاريحىنىڭ ەڭ ءبىر قاسىرەتتى كەزەڭى ەكەنىن ايعاقتايدى.
(https://e-history.kz/kz ماتەريالدارىنان ىقشامدالىپ الىنىپ, ءبىرشاما وندەلىپ ۇسىنىلدى).