تاكسي ءتاريفى قالاي تىزگىندەلمەك؟

يننوۆاتسيالىق تەحنولو­گيا­نىڭ دامۋىمەن ادامداردىڭ تۇتىنۋ مادەنيەتى ەداۋىر وزگەردى. بۇگىنگى پايدالانۋشى ىڭعايلى دا يكەمدى سان­دىق پلاتفورمالارعا بالاما ىزدەپ جاتپايدى. مىسالى, تىرلىگى قات-قابات قالانىڭ ءار بۇرىشىنان كولىككە تاۋلىك بويى ونلاين تاپسىرىستاردىڭ اعىلۋى ۇيرەنشىكتى داعدىعا اينالدى. ءجۇ­رىپ-تۇرۋدى ايتارلىقتاي جەڭىل­دەتكەن تاكسي جەلىسىنىڭ وڭتاي­لى ءتاسىلى جىبىرلاعان جۇرتقا ىركى­لىس­سىز قىزمەت جاساپ تۇر. ءموبيل­دى قو­سىم­شا ارقىلى كولىك شاقى­رۋ دىت­تەگەن جەرگە جىلدام جەتۋگە قولايلى.

قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىنا, كولىكتىڭ جىلدام تابىلۋىنا, ساپار قۇنىن تولەۋدىڭ ىڭعايلىلىعىنا بايلانىس­تى قازاقستاندىقتار ءداستۇرلى تاكسيدەن گورى اگرەگاتورلارعا باسىمدىق بەرەدى. جۇر­گىزۋشى تۋرالى مالىمەتتى كورۋ, كولىكتىڭ ور­نالاسقان جەرىن باقىلاۋ, تاريف ساناتىن تاڭداۋ مۇمكىندىكتەرى دە جولاۋشى سۇرانىسىن ءدوپ تاپقان. سەرۆيستىڭ كورپوراتيۆتىك تاريفتەر, جەكە ادالدىق باعدارلامالارى جانە بىرلەسكەن ساپاردى جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن قوسىمشا قىزمەتتەر ۇسىنۋى – تۇتىنۋشىنى تارتۋ مەن ىنتالاندىرۋدىڭ تاعى ءبىر ءادىسى.

جەكە اۆتوكولىككە جانارماي مەن تەح­نيكالىق قىزمەت كورسەتۋ شىعىن­دارى, قالا كوشەلەرىندەگى كەپتەلىس, جاياۋ جۇر­گىنشىلەر ينفراقۇرىلىمىنىڭ دامۋى, اۆتوتۇراقتار سانىنىڭ ازايۋى­ مەن اقىلى بولۋى سياقتى فاكتور­لار كوبىنە تاكسي قىزمەتىنىڭ پايداسىنا شەشىلىپ وتىر. زاماناۋي ونلاين-تاكسي تاپسىرىستارىنىڭ پايدا بولۋى جۇرگىزۋشىلەردىڭ دە قولىن ۇزارت­تى. مۇنداي ىنتىماقتاستىق ولارعا جۇ­مىس كەستەسىن ءوز بەتىنشە رەتتەۋ, وزىنە ىڭ­عايلى كەز كەلگەن ۋاقىتتا جەلىگە شىعۋ مۇمكىندىگى سياقتى بىرقاتار ارتىقشى­لىق بەرەدى. سونداي-اق شارۋاسىن دوڭگەلە­تىپ وتىرعان اگرەگاتورلاردا ادەتتەگى تاكسي قىزمەتتەرىنە قاراعاندا تاپسىرىس الدەقايدا كوپ. نارىقتى جاۋلاپ العاندار ءوز قاتارىنا مۇمكىندىگىنشە كوپ كولىك تارتۋ ماقساتىندا جۇرگىزۋشىلەرگە ءتيىمدى جۇمىس شارتتارىن, بونۋستار مەن جارنامالار ۇسىنادى.

2015 جىلعى داعدارىستان كەيىن قال­پىنا كەلە باستاعان تاكسي نارىعى ەلىمىزدە جولاۋشى سانىنىڭ 2016 جىلعى 4,8 ملن ادامنان 2022 جىلى 6,3 ملن ادامعا دەيىن وسۋىمەن جاندانا ءتۇستى. بولجام بويىن­شا بۇل كورسەتكىش 2027 جىلعا قاراي 6,83 ملن ادامعا جەتەدى. وسى جىلدىڭ 1-توقسانى­نىڭ قورىتىندىسىندا تاكسي قىزمەتىن ­13,9 ميلليون جولاۋشى پايدالاندى. تاكسي ­يندۋسترياسى قىزمەتكە سۇرانىستىڭ ارتۋىنا سايكەس ءارى قاراي دامۋدى جالعاستى­رىپ, جولاۋشى سانىنىڭ ءوسۋى تاپسىرىس­­تىڭ ۇلعايۋىنا جانە وسى سالاداعى كومپا­نيا­لار اراسىنداعى باسەكەلەستىكتىڭ كۇشەيۋى­نە اكەلەدى. رەسمي دەرەكتەر بويىنشا رەس­پۋبليكامىزدا جىل باسىنان بەرى تاكسي تاسىمالداۋدان تۇسكەن تابىس ءبىر جىل بۇ­رىنعى 1,4 ملرد تەڭگەگە قاراعاندا 2 ملرد تەڭگەگە جەتىپ, قۇندىق ماندەگى ءوسىم 46,5 پايىزدى قۇراعان. قازاقستان شەگىندەگى تاكسي قىزمەتتەرىنىڭ قۇنىنا قاتىستى بيىلعى ناۋرىزداعى دەرەكتەر وسى كەزەڭدەگى تاريفتەر وتكەن ايمەن سالىستىرعاندا 0,6 پايىزعا جانە ءبىر جىلدا 12,3 پايىزعا وسكەنىن كورسەتەدى. جىل بويى باعانىڭ ەڭ ۇلكەن ءوسىمى الماتىدا بايقالىپ, قالا­داعى تاكسي باعاسى 40,6 پايىزعا دەيىن كوتەرىلدى. ودان كەيىن اقتوبە وبلىسى مەن شىمكەنتتە سايكەسىنشە 22,1 پايىزعا جانە 16,9 پايىزعا ۇلعايىپ وتىر. ەلىمىزدەگى تاكسي قىزمەتىنىڭ قۇنى ءتىپتى الەمدىك ستاندارتتار بويىنشا دا جوعارى. بۇل تۇرعى­دا بىرنەشە رەت تمد ەلدەرىنىڭ الدىنا شىقتىق. Numbeo اقپاراتىنا قاراعاندا, وسى جىلدىڭ ساۋىرىندەگى جاعداي بويىنشا رەسپۋبليكاداعى تاكسي ساپارىنىڭ ء­بىر كيلومەترىنىڭ ورتاشا باعاسى 0,67 دول­لار­­عا جەتتى. بۇل ءبىزدى ەڭ قىمبات 95 ەلدىڭ ىشىن­دە 73-ورىنعا قويدى.

باعانىڭ ۇنەمى ءوسۋى نارىقتاعى باسە­كەلەستىكتىڭ بولماۋىمەن بايلانىستى. قازىر جولاۋشى تاسىمالى نارىعىنىڭ شامامەن 95 پايىزى – ءىرى ويىنشىلار­دىڭ قولىندا. رەسپۋبليكامىزدا مىڭدا­عان ءوتاسىمالداۋشى مەن اۆتوكولىك بول­سا دا, قازاقستاندىقتار تەك «ياندەكس.تاكسي», «inDrive», «Aparu», «Taxi» سەكىلدى ساناۋ­لى اگرەگاتوردىڭ اتىن ەستيدى. ونىڭ وزىندە ­تانىمال «ياندەكس. تاكسي» پلاتفورماسى­نىڭ نارىققا ىقپالى كۇشەيىپ, قالعان­دارى سونىڭ كولەڭكەسىندە قالعان. وتان­دىق تاكسي اگرەگاتورلارى رەسەيلىك الىپ­تارمەن تەڭ دارەجەدە باسەكەگە تۇسە الماي­دى. ءوز تاراپىمىزدان ماركەتينگ, جارنا­ما جەتىلمەگەندىكتەن, ءبىزدىڭ ەلدە ەشكىم اتىشۋلى «ياندەكستەن» باسقاسىن تاني دا, بىلە دە بەرمەيدى. ءتىپتى 2021 جىلى ەلىمىزگە كەلگەن قىتايلىق «DiDi» تاكسي قىزمەتى­نىڭ ءوزى باعا قولجەتىمدىلىگىنە قاراماس­تان رەسەي­لىك IT-الىپپەن باسەكەلەس­تىك­كە توتەپ بەرە الماعانى ءمالىم. ال تانىمال قوسىمشا­نىڭ تاريفتەرىنە ەل تۇرعىندارى كوپتەن شاعىمدانىپ كەلەدى. اسىرەسە قاربالاس ساعاتتاردا باعانىڭ 4-5 ەسە, قولايسىز اۋا رايىندا نەمەسە كەپتەلىستەردە 10-11 ەسەگە دەيىن سەكىرەتىنى تۇتىنۋشىلاردىڭ شىدامىن تاۋىسقانداي ەدى. بۇل اسىرەسە قالا شەتىنەن جۇمىسقا قاتىنايتىنداردىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋدىردى. جۇرتتىڭ اقشاسىن سىپىرۋمەن قاتار «ياندەكستىڭ» شۇبىرعان قىزمەتى پايدالانۋشىنىڭ سۇراۋ تاريحىنان باستاپ بانك كارتالارىنا دەيىن دەربەس دەرەكتەرىن دە جينايدى. بۇل جەكە اقپاراتتىڭ قۇپيالىلىعىن قورعاۋدا كۇمان تۋدىرادى.

اگرەگاتوردىڭ ايرىقشا جاعدايىنا جانە جۇرگىزۋشىلەر مەن جولاۋشى­لارعا كوميسسيانىڭ جوعارى بولىپ وتىر­عانىنا دەپۋتاتتار دا نارازىلىق ءبىل­دىردى. «قازاقستان حالىق پارتيا­سى» فراكتسياسىنىڭ مۇشەلەرى اتاپ كور­سەت­كەندەي, «ياندەكس. تاكسي» ساپارلارى ءۇشىن كوميسسيا ءالى دە قىمبات جانە قىزمەتتەردىڭ سوڭعى قۇنىنا اسەر ەتەدى. ماسەلەن, تاريفكە جانە ايماققا باي­لانىستى ءار ساپار ءۇشىن 11-دەن 17 پا­يىز­عا دەيىن الىنادى. تاكسي پاركتەرى­نىڭ اقى­سى 4 پايىزعا دەيىن. قازىر «ياندەكس. تاك­سيدە» نان تاۋىپ جۇرگەن 200 مىڭ­نان اسا جۇرگىزۋشىنىڭ 50 مىڭنان استامى ءۇشىن بۇل – نەگىزگى, ال قالعان 150-ءى ءۇشىن قوسىمشا تا­بىس. ياعني بۇل جاپپاي قىمباتشىلىق پەن جا­لاقىنىڭ تومەندىگىنە بايلانىستى ادامدار تاكسي جۇرگىزۋگە ءماجبۇر ەكەنىن كور­سە­تە­دى. وتكەن جىلدى قورىتىندى­لاي كەلە, باق ارقىلى تاكسي جۇرگىزۋشىلەرى­نىڭ تا­بىسى ەل بويىنشا ورتاشا جالاقى­دان ەكى ەسە ارتىق ەكەنى, اگرەگاتور ارقى­لى تاپسىرىستاردى قابىلدايتىن تاكسي جۇرگىزۋشىسىنىڭ ورتاشا تابىسى ايىنا 493 مىڭ تەڭگەنى قۇرايتىنى تۋرالى اقپا­رات باياندالدى. الايدا كىرىستىڭ تازا پايدا ەمەس ەكەنىن ۇمىتپاعان ءجون. بۇل سومادان جانارماي مەن جۋ شىعىندا­رىن شەگەرۋ جانە كولىكتىڭ تابيعي توزۋىن ەسكەرۋ قا­جەت. ناتيجەسىندە, تاكسي جۇرگىزۋشىلەرى­نىڭ تابىس مولشەرى ايتارلىقتاي تومەن­دەيدى. سوندىق­تان جالاقىنى كىرىس­پەن جاڭىلىستى­رۋ ­ورىنسىز. تۇتىنۋشى مەن جۇرگىزۋ­شى ءۇشىن قىزمەتتى الۋ دا ورىنداۋ دا قىمبات بولىپ, پايدانىڭ نەگىزگى بولى­گىن اراداعى دەلدال كورىپ وتىرعان جەر­دە الەۋمەتتىك ادىلدىك قاعيداتتارى جۇمىس ىستەمەيدى.

«ياندەكس.تاكسي» ۇلەسىنىڭ ءوسۋى وعان نا­رىق جاعدايىن باقىلاۋعا مۇمكىن­دىك بەرەتى­نى­نە الاڭداعان مەملەكەتتىك ورگاندار كومپا­نيا قىزمەتىن رەتتەۋگە كىرىسكەن. دەگەن­مەن بوتەن كومپانيا­نىڭ جەرگىلىكتى زاڭدار­دى ساقتاپ جۇمىس ىستەۋى ءتىپتى نارىقتىڭ اۋقىمىنا ەمەس, بيلىكتىڭ تالاپشىلدى­عى­نا بايلانىس­تى بولسا كەرەك. ۇستەم نەمەسە مونوپو­­ليا­لىق جاعدايعا يە نارىق سۋبەكتى­سىنىڭ باعا­نى زاڭسىز كوتەرۋىنە قاتىستى تەرگەۋ ۇزاق­­قا سوزىلىپ, بىلتىر جەلتوقساندا اياق­تال­دى. باسەكەلەس­تىك­تى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ (باقا) ءتيىستى مونوپوليا­عا قارسى تەرگەۋىنىڭ قورىتىندىسى­نا ساي­كەس تاكسي اگرەگاتورى وسى جىلى ءبىزدىڭ جۇرگىزۋشىلەرگە بونۋس رەتىندە قوسىم­شا 7-10 ملرد تەڭگە تولەۋگە ءتيىس. ۆيتسە-پرەمەر – ۇلتتىق ەكونومي­كا ءمينيسترى نۇرلان بايبازاروۆ ءمالىم ەت­كەندەي, اگەنتتىكپەن مونوپولياعا قار­­سى كوم­پلاەنس شەڭبەرىندە بىرنەشە شارا كوز­دەل­دى. اتاپ ايتقاندا, جۇرگىزۋ­شىلەردىڭ تابىس دەڭگەيىن ارتتىرۋ ءۇشىن تاپسىرىس ساپار­دىڭ بازالىق قۇنىنان ەكى ەسە اساتىن جاعداي­دا «ياندەكس» كوميسسيالارى جويىلدى (ەكونوميكالىق اسەرى – جىلىنا 2 ملرد تەڭگە, بۇل رەتتە وسى باستاما شەڭبەرىندە وسى جىلدىڭ 1-توقسانىندا الىنباعان كو­ميسسيا 47 ملن تەڭگەنى قۇرادى). مونو­پو­لياعا قارسى كومپلاەنس سونىمەن قاتار ءتاريفتى قالىپتاستىرۋدىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن پايدالانۋشى قوسىمشاسىن جاقسارتۋدى, ونى كوتەرۋ نەگىزدەمەسىن جانە وزگەرىس بولجامىن كەلتىرۋدى قامتيدى (باعا دەڭگەيىنىڭ سەبەپتەرى مەن ونىڭ وزگەرۋ بولجامىن تۇسىندىرە وتىرىپ, «ياندەكس Go» قوسىمشاسىنىڭ باستى ەكرانىنا سۇرانىس ينديكاتورى قوسىلدى). سونىمەن بىرگە «ياندەكس. تاكسيدىڭ» قوسىمشا بونۋستىق باعدارلامانى ەنگىزۋىمەن بىلتىرعى جەل­توقساندا استانا مەن الماتى جۇرگىزۋ­شى­لەرىنە 400 ملن تەڭگەدەن استام, بيىل قاڭتاردا 700 ملن تەڭگە تولەندى. جولاۋ­شى­لار ءۇشىن جاڭارتىلعان «بىرگە» ءتاري­فىنىڭ ەنگىزىلۋى ءتاريفتى ەكى ەسەلەنگەن كوەف­فيتسيەنتكە دەيىن كوتەرۋدى شەكتەي وتىرىپ, سۇرانىستىڭ ەڭ جوعارى كەزە­ڭىندە تومەن باعامەن تاكسي تاپسىرىسىنا مۇمكىندىك بەردى. سونداي-اق «ياندەكس. تاكسي» قىزمەتتەرىنە ەڭ جوعارى سۇرانىس جاعدايىندا, مىسالى, قولايسىز اۋا رايىندا نەمەسە مەرەكە كۇندەرى ءتاريفتى ءۇش ەسەلەنگەن كوەففيتسيەنتتەن جوعارى كوتەرۋگە شەكتەۋلەر ەنگىزىلدى. بيىلدىڭ 1-توقسانىندا ءۇش ەسەلەنگەن كوەففي­تسيەنتپەن قۇنى 238 مىڭ تاپسىرىس نە­مە­سە ولاردىڭ جالپى سانىنىڭ 0,15 پا­يى­زى جۇزەگە اسىرىلعان.

اگرەگاتوردىڭ وسى تالاپتار مەن شەك­تەۋلەردى مۇقيات ورىنداۋى قۇرا­مىنا كولىك, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋ­مەت­تىك قورعاۋ, ادىلەت, تسيفرلىق دامۋ مينيستر­لىكتەرىنىڭ, سونداي-اق تاكسوپارك­تەر قاۋىمداستىعىنىڭ وكىلدەرى كىرەتىن مونيتورينگتىك توپپەن باقى­لانادى. بولا­شاقتا جولاۋشىلار مەن جۇرگىزۋشىلەر مۇد­دەلەرىنىڭ تەپە-تەڭ­دىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن مونوپوليا­عا قارسى اگەنتتىك ءتيىستى زاڭناماعا تۇزە­تۋلەر ەنگىزۋگە باستاماشى بولدى. جاڭا زاڭ جوباسى جۇرگىزۋشىلەرگە تاكسي پاركتەرىنسىز «ياندەكسپەن» تىكەلەي جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرمەك. مۇن­داي زاڭ قابىلداناتىن بولسا, ول قازاق­ستاندىق تاراپقا «ياندەكس» رەسەيلىك باع­دارلامالىق جاساقتاماسىن, سونداي-اق باعا بەلگىلەۋگە اسەر ەتەتىن فاكتورلاردى ەگ­جەي-تەگجەيلى زەردەلەۋگە قۇقىق بە­رەدى. بۇل تاكسي تاريفتەرىنىڭ قالاي قالىپ­تاساتىنىن, اۋا رايىنىڭ قالاي ەسكە­رىلەتىنىن, مەرەكەلىك سۇرانىستىڭ ارتۋىن, جۇرگىزۋشىلەردىڭ جوقتىعىن جانە باسقا دا فاكتورلاردى ءتۇسىنۋ ءۇشىن قاجەت. اگەنتتىكپەن جانە تسيفرلىق دامۋ مي­نيسترلىگىمەن بىرلەسىپ اقپاراتتىق تەحنو­لوگيالار سالاسىنداعى تاۋەلسىز اۋدي­تورلىق كومپانيامەن الگوريتمدىك باعا بەل­گىلەۋ ءاۋديتىن جۇرگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇعان قوسا تاكسي قىزمەتى سالاسىندا پلات­فورمالىق جۇمىسپەن قامتۋدى ۇسى­ناتىن وتاندىق كومپانيا­لاردى قولداۋ تەتىكتەرى جان-جاقتى پى­سىقتالۋى قاجەت.